Inter 2nd Year

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 5th Lesson లోహనిష్కర్షణలో సాధారణ సూత్రాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 5th Lesson లోహనిష్కర్షణలో సాధారణ సూత్రాలు

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ప్లవన ప్రక్రియలో నిమ్నకారుల పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
ప్లవన ప్రక్రియలో నిమ్నకారులను ఉపయోగించుట ద్వారా రెండు సల్ఫైడ్ ధాతువులను వేరుచేయుట సాధ్యపడును.
ఉదా : ZnS మరియు PbS కలిగిన ధాతువులో NaCN ను నిమ్నకారిణిగా వాడుతారు. ఇది ZnS ను నురుగలోనికి రాకుండా అడ్డుకొని PbS ను నురుగలోనికి వచ్చేటట్లు చేస్తుంది.

ప్రశ్న 2.
C, CO లలో ఏది 673K వద్ద మంచి క్షయకరణి?
జవాబు:
C, CO లలో 673K వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) మంచి క్షయకరణి.

• 983K మరియు ఆపై ఉష్ణోగ్రత వద్ద కోక్ (C) మంచి క్షయకరణి.
• పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్రామ్ పటాల నుండి గమనించబడినవి.

ప్రశ్న 3.
కాపర్ విద్యుత్ శోధన ప్రక్రియలో ఏర్పడే ఆనోడ్ బురదలో ఉన్న సాధారణ మూలకాలను గుర్తించండి.
జవాబు:

• కాపర్ విద్యుత్ శోధన ప్రక్రియలో ఏర్పడే ఆనోడ్ బురదలో ఉన్న సాధారణ మూలకాలు తక్కువ చర్యాశీలత గల విలువైన లోహాలు సిల్వర్ (Ag), గోల్డ్ (Au) మరియు ప్లాటినమ్ (pt).
• ఆనోడ్ వద్ద ఈ మూలకాలు ఎలక్ట్రాన్లు కోల్పోవు మరియు ఇవి ఆనోడ్ బురదలో గ్రహించబడతాయి.

ప్రశ్న 4.
కాపర్ లోహ నిష్కర్షణంలో సిలికా పాత్రను తెలపండి.
జవాబు:
కాపర్ లోహ నిష్కర్షణలో సిలికా ఆమ్ల ద్రావకారిగా ఉపయోగిస్తారు. సిలికా ఐరన్ లోని మలినాలతో చర్య జరిపి లోహ మలంను ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 5.
‘పోలింగ్’ ను విశదీకరించండి. [AP. Mar.’16; AP. Mar.’15]
జవాబు:
లోహాలతో ఆయా లోహాల ఆక్సైడ్లు మలినాలుగా ఉన్న సందర్భాలలో ఈ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. మలిన లోహాన్ని ద్రవస్థితిలోకి మార్చి కార్బన్ పొడితో కప్పి, పచ్చి కర్రలతో కలుపుతారు. పచ్చికర్రల నుంచి, కార్బన్ నుంచి వెలువడిన క్షయకరణ వాయువులు ‘లోహ ఆక్సైడ్రను తిరిగి శుద్ధ లోహాలుగా మారుస్తారు.
ఉదా : Cu, Sn లోహాలను ఈ పద్ధతిలో శోధనం చేస్తారు.

ప్రశ్న 6.
నికెల్ శోధనానికి ఒక పద్ధతిని వివరించండి.
జవాబు:
మాండ్ పద్ధతి:
ఈ పద్ధతిలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సమక్షంలో నికెల్ను వేడిచేస్తే నికెల్ టెట్రా కార్బొనిల్ అనే బాష్పశీల సంక్లిష్ట పదార్థం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 7.
పోతఇనుము దుక్కఇనుము నుంచి ఏ విధంగా విభేదిస్తుంది?
జవాబు:
బ్లాస్ట్ కొలిమి నుంచి లభించే ఐరన్, దాదాపు 4% కార్బన్ తక్కువ మొత్తంలో చాలా మాలిన్యాలు ఉంటాయి. దీనిని పిగ్ ఐరన్ (దుక్కఇనుము) అంటారు. పోత ఇనుము, దుక్క ఇనుము రెండూ వేరువేరు. దుక్కఇనుమును బొగ్గుతో వేడిగాలిని ఉపయోగించి ద్రవీభవనం చేస్తే పోతఇనుము తయారగును. దీనిలో కొంచెం తక్కువ కార్బన్ (3%) ఉంటుంది. ఇది చాలా గట్టిగా, పెళుసుగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 8.
ఖనిజం, ముడిఖనిజాల (ధాతువు) మధ్య తేడా ఏమిటి?
జవాబు:
ఖనిజం భూమి పై పొరలలో సహజసిద్ధంగా లభించే లోహం యొక్క రసాయన సమ్మేళనాలను ఖనిజాలు అంటారు.

ముడిఖనిజ ధాతువు :
ఖనిజాలలో కొన్నింటిని మాత్రమే రసాయనికంగా వాణిజ్యపరంగా లోహ నిష్కర్షణకు ఉపయోగిస్తారు. ఈ ఖనిజాలను ధాతువులు అంటారు.

ప్రశ్న 9.
సిలికా పూత ఉన్న కన్వర్టర్లో కాపర్మాటీని ఎందుకు ఉంచుతారు?
జవాబు:
కాపర్మాటీ Cu₂S మరియు FeS లు కలిగి ఉంటుంది. ఈ మిశ్రమంలో FeS గాంగ్. ఈ గాంగ్ను తొలగించుటలో సిలికా పూత, ఉన్న కన్వర్టర్ ఆమ్ల ద్రవకారిగా పనిచేసి లోహమలంను ఏర్పరుచును.

ప్రశ్న 10.
అల్యూమినియమ్ లోహ నిష్కర్షణలో క్రయోలైట్ పాత్ర ఏమిటి? [TS. Mar.’16; TS. Mar.’15]
జవాబు:
శుద్ధ అల్యూమినాకు క్రయోలైట్ కలుపుట ద్వారా, శుద్ధ అల్యూమినా యొక్క ద్రవీభవన స్థానం తగ్గును మరియు శుద్ధ అల్యూమినా విద్యుత్ వాహకత పెరుగును.

ప్రశ్న 11.
తక్కువ శ్రేణి కాపర్ ముడిఖనిజాల విషయంలో ఏ విధంగా నిక్షాళనం చేస్తారు?
జవాబు:
తక్కువ శ్రేణి ముడిఖనిజాల నుండి జల లోహ సంగ్రహణం ద్వారా కాపర్ను నిష్కర్షణం చేస్తారు. Cu⁺² ఉన్న ద్రావణాన్ని తుక్కు ఐరన్ లేదా H₂ తో చర్య జరిపిస్తారు.

ప్రశ్న 12.
CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయడం ద్వారా జింక్ను ఎందువల్ల నిష్కర్షణం చేయరు?
జవాబు:
CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయుట ద్వారా జింక్ను నిష్కర్షణం చేయరు.

వివరణ :
2Zn + O₂ → 2ZnO, ∆G° = – 650 kJ
2CO + O₂ → 2CO₂, ∆G° = – 450 kJ
2ZnO + 2CO → 2Zn + 2CO₂, ∆G° 200 kJ
∆G° విలువ ధనాత్మకం అయినచో చర్య పురోగమించదు.

ప్రశ్న 13.
ఈ క్రింది మిశ్రలోహాల సంఘటనాన్ని ఇవ్వండి.
ఎ) ఇత్తడి బి) కంచు సి) జర్మన్ సిల్వర్ [AP & TS. Mar. 17]
జవాబు:
ఎ) ఇత్తడి సంఘటనం : 60 – 80% Cu, 20 – 40% Zn
బి) కంచు సంఘటనం : 75 – 90% Cu, 10 – 25% Sn
సి) జర్మన్ సిల్వర్ సంఘటనం : 50 – 60% Cu, 10 – 30% Ni, 20 – 30% Zn.

ప్రశ్న 14.
గాంగ్, లోహమలం ఈ పదాలను వివరించండి. [AP. Mar.’17]
జవాబు:
గాంగ్ :
ధాతువు భూమిపై పొరలలోని అనవసరపు రసాయన పదార్థాలతో మరియు ఖనిజాలతో మాలికుడును. ఈ అనవసరపు పదార్థాలను గాంగ్ అంటారు.

లోహమలం :
ద్రవకారిని గాంగ్తో చర్య జరిపినపుడు ఏర్పడే గలన పదార్థాన్ని లోహమలం అంటారు.

ప్రశ్న 15.
వెండి, బంగారం, వాటి ముడిఖనిజాల నిక్షాళనం ద్వారా ఎలా లభ్యం అవుతాయి?
జవాబు:
Ag మరియు Au లాంటి లోహాలను O₂ సమక్షంలో NaCN (లేదా) KCN సజల ద్రావణాలతో నిక్షాళనం చేసినపుడు నిక్షాళన ద్రావణం నుండి జింక్ స్థానభ్రంశం ద్వారా లోహం ఏర్పడును.
4M_(ఘ) + 8CN^–_(జల) + 2H₂O_(జల) + O_2(జల) → 4[M(CN)₂]^–_(జల) + 4OH^–_(జల)
2[M(CN)₂]^–_(జల) + Zn_(ఘ) → [Zn(CN)₄]^2-_(జల) + 2M_(ఘ)

ప్రశ్న 16.
ఎల్లింగ్హామ్ పటాల అవధులు ఏవి?
జవాబు:
ఎల్లింగ్హామ్ పటాల అవధులు :

• ఈ పటం ఉష్ణగతిక శాస్త్ర భావనలపై ఆధారపడి ఉంది. క్షయకరణ ప్రక్రియ గతిజశాస్త్రం గురించి ఏమీ తెలియజేయదు.
• ∆G° వివరణ K మీద ఆధారపడి ఉంది. [∆G° = -RTlnK], అంటే క్రియాజనకాలు, క్రియాజన్యాలు సమతాస్థితిలో ఉన్నట్లు భావిస్తుంది.
  

ఇది ఎల్లప్పుడూ సరికాదు. ఎందుకంటే క్రియాజనకాలు / క్రియాజన్యాలు ఘనపదార్థంగా ఉండవచ్చు.

ప్రశ్న 17.
కింది లోహాలకు చెందిన ఏవైనా రెండు ముడిఖనిజాలను సూత్రాలతో (ఫార్ములా) రాయండి.
ఎ) అల్యూమినియమ్ బి) జింక్ సి) ఐరన్ డి) కాపర్
జవాబు:
ఎ) అల్యూమినియమ్ ధాతువులు : బాక్సైట్ – Al₂O₃. 2H₂O
క్రయోలైట్ – Na₃AlF₆

బి) జింక్ ధాతువులు : జింక్ బ్లెండ్ – ZnS
కాలమైన్ – ZnCO₃

సి) ఐరన్ ధాతువులు : హెమటైట్ – Fe₂O₃
మాగ్నటైట్ – Fe₃O₄

డి) కాపర్ ధాతువులు : కాపర్ పై రైటిస్ – CuFeS₂
కాపర్ గ్లాన్స్ – Cu₂S.

ప్రశ్న 18.
మాటీ (matte) అంటే ఏమిటి? దాని సంఘటనాన్ని ఇవ్వండి.
జవాబు:
కాపరు కాపర్పైరైటిస్ నుండి లోహ నిష్కర్షణ చేయునపుడు బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ఎక్కువగా Cu₂S మరియు కొద్దిగా FeS ఏర్పడతాయి. ఈ ఉత్పన్నాన్ని మాటీ అంటారు.

ప్రశ్న 19.
బ్లిస్టర్ కాపర్ అంటే ఏమిటి? ఎందుకు దానిని అలా అంటారు?
జవాబు:
కాపర్మాటీ నుండి కాపర్ను నిష్కర్షణం చేయునపుడు బ్లాస్ట్ కొలిమిలో చర్యలు పూర్తి అయిన తరువాత దాదాపు ఐరన్ పూర్తిగా లోహమలంగా తీసివేయబడుతుంది. క్యూప్రస్ ఆక్సైడ్, క్యూప్రస్ సల్ఫైడ్లు చర్య జరిపి కాపర్ లోహం ఏర్పడుతుంది.
2Cu₂O + Cu₂S → 6Cu + SO₂

ద్రవ లోహాన్ని ఇసుక అచ్చుల్లోపోసి చల్లారుస్తారు. SO, వాయువు బయటికి పోతుంది. ఇలా ఏర్పడిన కాపర్ను “బ్లిస్టర్ కాపర్” అంటారు. దీనిలో 98% శుద్ధత ఉంటుంది.

ప్రశ్న 20.
ముడిఖనిజం నుంచి మలినాల అయస్కాంత వేర్పాటును వివరించండి.
జవాబు:
విద్యుదయస్కాంత పద్ధతి (Electro-magnetic method) :
ముడిఖనిజంలో గల మలినాలు గానీ ముడిఖనిజం గానీ అయస్కాంతిక పదార్థం అయిఉంటే ఈ పద్ధతి ఉపయోగపడుతుంది. ఈ పద్ధతిలో ముడిఖనిజాన్ని చూర్ణం చేసి రెండు బలమైన విద్యుదయస్కాంత ధ్రువాల మీద తిరిగే బెల్ట్ మీద పడేలా చేస్తారు. అయస్కాంత, అనయస్కాంత పదార్థాలు రెండు వేరువేరు కుప్పలుగా పడతాయి.

ఉదాహరణకు, ఖనిజ కణాలు అయస్కాంత ధర్మాలు కలవి అనుకుందాం. అప్పుడు గాంగ్ అనయస్కాంత పదార్థం అవుతుంది. అయస్కాంత పదార్థం అయస్కాంత రోలర్ సమీపంలో పోగుగాపడుతుంది.
ఉదాహరణ : హెమటైట్, మాగ్నటైట్ అయస్కాంత ఖనిజకణాలుంటాయి. కాసిటరైట్ లేదా టిన్లోన్లో వుల్లోమైట్ అయస్కాంత మలినంగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 21.
ద్రవకారి అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఖనిజ ద్రవీభవన స్థానాన్ని తగ్గించుటకు ఖనిజాలకు బయటనుండి చేర్చిన పదార్థాలను ద్రవకారులు అంటారు.

ప్రశ్న 22.
కింది లోహాలలో, ప్రతి లోహానికి రెండు ఉపయోగాలు .ఇవ్వండి.
ఎ) జింక్ బి) కాపర్ సి) ఐరన్ డి) అల్యూమినియమ్
జవాబు:
ఎ) జింక్ ఉపయోగాలు :

• జింక్ను అధిక మొత్తంలో బ్యాటరీలలో ఉపయోగిస్తారు.
• ఐరన్ను గాల్వనైజ్ చేయుటకు ఉపయోగిస్తారు.
• చాలా మిశ్రమ లోహాలలో అనుఘటకంగా ఉపయోగిస్తారు. ఉదా : ఇత్తడి (Cu 60%, Zn 40%)

బి) కాపర్ ఉపయోగాలు :

• విద్యుత్ పరిశ్రమలో వాడే తీగలను తయారు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు.
• నీరు, ఆవిరి గొట్టాలను తయారు చేయడానికి కాపర్ను ఉపయోగిస్తారు.
• కాపర్ను మిశ్రమ లోహాల తయారీలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.

సి) ఐరన్ ఉపయోగాలు :

• పోత ఇనుమును స్టవ్లు, రైలుబోగీలు, గట్టర్పైప్పులు, బొమ్మలకు పోతపోయడంలో వాడతారు.
• చేత ఇనుము, స్టీల్ తయారీలో వాడతారు.

డి) అల్యూమినియమ్ ఉపయోగాలు :

• పలుచని అల్యూమినియం రేకును చాక్లెట్ల మీద చుట్టడానికి వాడతారు.
• లోహ సూక్ష్మచూర్ణాన్ని పెయింట్లు, లాకర్లలో వాడతారు.
• ఎక్కువ చర్యాశీలత ఉండుట వలన అల్యూమినియంను క్రోమియం, మాంగనీస్లను వాటి ఆక్సైడ్ల నుండి నిష్కర్షణ చేయుటకు వాడతారు.
• అల్యూమినియం తీగలను విద్యుద్వాహకాలుగా వాడతారు.

ప్రశ్న 23.
C, COలలో, ఏది ZnO కు మంచి క్షయకరణి?
జవాబు:
కోక్ క్షయకరణిగా ZnO + C → Zn + CO ——— (1)

ఈ చర్యలో T > 1120K అయినపుడు ∆G° విలువ తక్కువగా ఉండును.
CO క్షయకరణిగా ZnO + CO₂ → Zn + CO ——– (2)
ఈ చర్యలో T>1323K అయినపుడు ∆G° విలువ తక్కువగా ఉండును.
∆G° = ఋణాత్మకం అయినపుడు చర్య పురోగమిస్తుంది.
చర్య (1) లో తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ∆G° విలువ ఋణాత్మకం అగును. కావున ‘CO’ కన్నా ‘C’ మంచి క్షయకరణి.

ప్రశ్న 24.
ఎ) పోతఇనుము బి) చేతఇనుము సి) నికెల్ స్టీల్ డి) స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ల ఉపయోగాలను ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఎ) పోతఇనుము ఉపయోగాలు :

• పోత ఇనుమును స్టవ్లు, రైలుబోగీలు, గట్టర్పైపులు, బొమ్మలకు పోతపోయడంలో వాడతారు.
• చేతఇనుము, స్టీల్ తయారీలో వాడతారు.

బి) చేతఇనుము ఉపయోగాలు :

• చేతఇనుమును తీగలు, యాంకర్ల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• గొలుసులు, వ్యవసాయ సంబంధ ఉపయోగకరమైన వస్తువుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.

సి) నికెల్ స్టీల్ ఉపయోగాలు :

• కేబుల్లు, ఆటోమొబైల్ భాగాలు, విమాన భాగాలలో ఉపయోగిస్తారు.
• లోలకం, కొలత టేపుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.

డి) స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ ఉపయోగాలు :

• సైకిళ్ళు, ఆటోమొబైల్లలో ఉపయోగిస్తారు.
• పాత్రలు, పెన్నుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 25.
క్రోమియమ్, మాంగనీస్లను, వాటి ఆక్సైజ్ల నుంచి నిష్కర్షణం చేయడంలో అల్యూమినియమ్ ఎలా ఉపయోగపడుతుంది?
జవాబు:

• Al ను క్షయకరణిగా ఉపయోగిస్తారు.
• అల్యూమినో థర్మిట్ పద్ధతి ద్వారా Cr, Mn ల ఆక్సైడ్ నుంచి Cr, Mn లను నిష్కర్షణ చేస్తారు.
  Cr₂O₃ + 2Al → 2Cr + Al₂O₃
  3Mn₃O₄ + 8Al → 4Al₂O₃ + 9Mn

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
సార్ధలోహ సంగ్రహణ క్రియ ద్వారా కాపర్ను నిష్కర్షణం చేస్తారు, కానీ జింక్ను కాదు వివరించండి.
జవాబు:
సార్ధ లోహ సంగ్రహణ క్రియ ద్వారా కాపర్ను నిష్కర్షణం చేస్తారు, కానీ జింక్ను కాదు.

వివరణ :

• Zn⁺²/Zn యొక్క E° = -0.762V. ఇది _ Cu⁺²/Cu యొక్క E° 0.337V కన్నా తక్కువ.
• పై విలువల ఆధారంగా జింక్ బలమైన క్షయకరణి అని తెలియుచున్నది మరియు ఇది Cu⁺² అయాను సులభంగా స్థానభ్రంశం చెందించును.
  
• జింకను సార్ధ లోహ సంగ్రహణ క్రియ ద్వారా నిష్కర్షణం చేయాలంటే జింక్ కన్నా బలమైన క్షయకరణిని ఉపయోగించాలి.

ప్రశ్న 2.
కాపర్ నిష్కర్షణ దాని ఆక్సైడ్ ముడిఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడం ద్వారా కంటే పైరైటిస్ నుంచి ఎందుకు ఎక్కువ కష్టం?
జవాబు:
కాపర్ నిష్కర్షణ దాని ఆక్సైడ్ ముడి ఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడం ద్వారా కంటే పైరైటిస్ నుండి ఎక్కువ కష్టం.

వివరణ :
పైరైటిస్ (Cu₂S), కార్బన్ లేదా హైడ్రోజన్లతో క్షయకరణం చెందడు. ఎందువలన అనగా దాని ప్రమాణ స్వేచ్ఛాశక్తి ఏర్పాటు విలువ (∆G°) CS₂ మరియు H₂S కన్నా ఎక్కువ.

కాపర్ ఆక్సైడ్ యొక్క ∆G° విలువ CO₂, కన్నా తక్కువ.
సల్ఫైడ్ ధాతువు మొదట ఆక్సైడ్గా భర్జన ప్రక్రియ ద్వారా మార్చబడుతుంది తరువాత క్షయకరణం చెందును.

ప్రశ్న 3.
మండల శోధనను వివరించండి.
జవాబు:
మలినాలు ఘనస్థితిలో ఉన్న లోహంలో కంటే గలనస్థితిలో ఉండే లోహంలో ఎక్కువ కరిగి ఉంటాయనే నియమం మీద ఈ పద్ధతి ఆధారపడి ఉంది. అపరిశుద్ధ లోహపు కడ్డీకి ఒక చివర తిరిగే వృత్తాకార తాపకం బిగించబడి ఉంటుంది. ముందుకు తిరిగే తాపకంతోపాటు గలన మండలం తిరుగుతుంది. తాపకం ముందుకు జరుగుతున్నకొద్దీ, గలనం నుంచి శుద్ధలోహం స్ఫటికీకరణం చెందుతుంది. మలినాలు పక్కనున్న గలన మండలంలోకి వెళ్తాయి. ఈ ప్రక్రియను అనేకసార్లు పునరావృతం చేస్తారు. తాపకం ఒకే దిశలో ఒక చివర నుంచి ఇంకొక చివరకు తిరుగుతూ ప్రయాణిస్తుంది. ఒక చివరన మలినాలు సాంద్రీకరణం చెందుతాయి. ఈ చివరే సరిహద్దు (cut off). చాలా ఎక్కువ స్వచ్ఛత గల అర్ధవాహక శ్రేణి లోహాలను పొందడానికి ఈ పద్ధతి చాలా ఉపయోగకరం.
ఉదా : జెర్మేనియం, సిలికాన్, బోరాన్, గాలియమ్, ఇండియమ్.

ప్రశ్న 4.
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక న్ను నిష్కర్షణం చేయడంలో జరిగే రసాయన చర్యలను రాయండి.
జవాబు:
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక న్ను నిష్కర్షణం చేయునపుడు జరుగు రసాయన చర్యలు

ప్రశ్న 5.
ఐరన్ నిష్కర్షణం జరిగేటప్పుడు, బ్లాస్ట్ కొలిమిలో వివిధ మండలాలలో జరిగే రసాయన చర్యలను రాయండి.
జవాబు:
ఐరన్ నిష్కర్షణం జరిగేటప్పుడు, బ్లాస్ట్ కొలిమిలో వివిధ మండలాలలో జరిగే రసాయన చర్యలు

ప్రశ్న 6.
సిలికాతో కలిసి ఉన్న బాక్సైట్ ముడిఖనిజంలో సిలికా నుంచి అల్యూమినాను ఎలా వేరుచేస్తారు? [AP. Mar.’16]
జవాబు:
ఈ పద్ధతిని తెల్ల బాక్సైట్ను శుద్ధి చేయుటకు ఉపయోగిస్తారు.
సర్పైక్ పద్ధతి :
మెత్తగా నూరిన బాక్సైట్కు కోక్ కలిపి 2075K వద్ద వేడిచేస్తూ N₂ వాయువును పంపుతారు. అల్యూమినియం నైట్రైడ్ ఏర్పడును. మలినం SiO₂ క్షయకరణం చెంది ఏర్పడును.
Al₂O₃ + 3C + N₂ → 2AIN + 3CO↑
SiO₂ + 2C → Si↑ + 2 CO↑

అల్యూమినియం నైట్రైడ్తో నీటితో చర్య జరిపి Al(OH)₃ ఏర్పరచును. Al(OH)₃ ను 1200°C వద్ద వేడిచేయగా అనార్ద్ర Al₂O₃ ఏర్పడును.
AlN + 3H₂O → Al(OH)₃ + NH₃↑
2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O

ప్రశ్న 7.
భర్జనం, భస్మీకరణాలను భేదపరిచే ఉదాహరణలు ఇవ్వండి. [TS. Mar.’16]
జవాబు:
భర్జనం :
ఖనిజాన్ని విడిగా గాని, ఇతర పదార్థాలతో కలిపిగాని గాలి సమక్షంలో అధిక ఉష్ణోగ్రతలకు వేడిచేయడాన్ని భర్జనం అంటారు.

ఇది సల్ఫైడ్ ధాతువులకు అనువర్తనం చెందును.
ఉదా : 2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂

భస్మీకరణం :
ఖనిజం ద్రవీభవించకుండా దానిలో గల బాష్పశీల పదార్థాలను, గాలి తగలకుండా వేడిచేయటం ద్వారా తొలగించే పద్ధతిని భస్మీకరణం అంటారు.
→ ఈ పద్ధతిని కార్బొనేట్లు, బైకార్బొనేట్లను భస్మీకరణం చేయుటకు వాడతారు.
ఉదా : CaCO₃ → CaO + CO₂

ప్రశ్న 8.
Cr₂O₃ ఏర్పాటుకు ∆G° విలువ – 540kJ mol^-1, Al₂O₃ ఏర్పాటుకు – 827kJ mol^-1. Al తో Cr₂O₃ క్షయకరణం సాధ్యమా?
జవాబు:
ఇవ్వబడిన దానిని బట్టి ఈ క్రింది ఉష్ణ రసాయన చర్యలు సాధ్యపడతాయి.

∆G° = ఋణాత్మకం కావున చర్య పురోగమిస్తుంది.
కావున Cr₂O₃ క్షయకరణం Al తో సాధ్యపడుతుంది.

ప్రశ్న 9.
అల్యూమినియమ్ విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణంలో, గ్రాఫైట్ కడ్డీ పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
అల్యూమినియం విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణంలో (హాల్ – హెరోల్ట్ పద్ధతి) గ్రాఫైట్ ఆనోడ్గా పనిచేయును.

ఆనోడ్ వద్ద O₂ వాయువు వెలువడును. ఈ O₂ వాయువు కార్బన్ ఆనోడ్లో చర్య జరిపి CO₂ ను ఏర్పరుచును. కావున ఈ గ్రాఫైట్ కడ్డీలు నెమ్మదిగా ఖర్చు అగుతాయి. కావున వీటిని సమయానుకూలంగా మరొక గ్రాఫైట్ కడ్డీతో మార్పిడి చేయాలి.

ప్రశ్న 10.
క్రింది లోహ శోధన పద్దతులలో సూత్రాలను పేర్కొనండి.
ఎ) మండలశోధనం బి) విద్యుత్ శోధనం (శుద్ధి చేయడం) సి) పోలింగ్ డి) బాష్ప ప్రావస్థ శోధనం
జవాబు:
ఎ) మండలశోధనం :
మలినాలు ఘనస్థితిలో ఉన్న లోహంలో కంటే గలనస్థితిలో ఉండే లోహంలో ఎక్కువ కరిగి ఉంటాయనే నియమం మీద ఈ పద్ధతి ఆధారపడి ఉంది. అపరిశుద్ధ లోహపు కడ్డీకి ఒక చివర తిరిగే వృత్తాకార తాపకం బిగించబడి ఉంటుంది. ముందుకు తిరిగే తాపకంతోపాటు గలన మండలం తిరుగుతుంది. తాపకం ముందుకు జరుగుతున్నకొద్దీ, గలనం నుంచి శుద్ధలోహం స్ఫటికీకరణం చెందుతుంది. మలినాలు పక్కనున్న గలన మండలంలోకి వెళ్తాయి. ఈ ప్రక్రియను అనేకసార్లు పునరావృతం చేస్తారు. తాపకం ఒకే దిశలో ఒక చివర నుంచి ఇంకొక చివరకు తిరుగుతూ ప్రయాణిస్తుంది. ఒక చివరన మలినాలు సాంద్రీకరణం చెందుతాయి. ఈ చివరే సరిహద్దు (cut off). చాలా ఎక్కువ స్వచ్ఛత గల అర్ధవాహక శ్రేణి లోహాలను పొందడానికి ఈ పద్ధతి చాలా ఉపయోగకరం.
ఉదా : జెర్మేనియం, సిలికాన్, బోరాన్, గాలియమ్, ఇండియమ్.

బి) విద్యుత్ శోధనం (శుద్ధి చేయడం) :
విద్యుద్విశ్లేషణ :
Cu, Ag. Au మొదలైన అపరిశుద్ధ లోహాలను ఈ పద్ధతిలో శోధనం చేస్తారు. ఈ పద్ధతిలో అపరిశుద్ధ లోహాన్ని ఆనోడ్గాను, శుద్ధలోహాన్ని కాథోడ్గాను ఉపయోగిస్తారు. ఆమీకృత లోహ లవణ ద్రావణం లేదా గలన స్థితిలో లోహ లవణాన్ని ఎలక్ట్రోలైట్గా వాడతారు. విద్యుత్ను పంపితే శుద్ధ లోహం కాథోడ్ పై నిక్షిప్తమవుతుంది. మలినాలు విద్యుత్ పాత్రలో ఆనోడ్ వద్ద అడుగుకు చేరతాయి. దీన్ని “ఆనోడ్ మడ్” అంటారు.

c) పోలింగ్ :
లోహాలతో ఆయా లోహాల ఆక్సైడ్లు మలినాలుగా ఉన్న సందర్భాలలో ఈ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. మలిన లోహాన్ని ద్రవస్థితిలోకి మార్చి కార్బన్ పొడితో కప్పి, పచ్చి కర్రలతో కలుపుతారు. పచ్చికర్రల నుంచి, కార్బన్ నుంచి వెలువడిన క్షయకరణ వాయువులు లోహ ఆక్సైడ్లను తిరిగి శుద్ధ లోహాలుగా మారుస్తారు. ఉదా : Cu, Sn లోహాలను ఈ పద్ధతిలో శోధనం చేస్తారు.

d) బాష్ప ప్రావస్థ శోధనం :
ఈ పద్ధతిలో, లోహాన్ని బాష్పశీల సమ్మేళనంగా మార్చి సంగ్రహిస్తారు. తరువాత, దానిని విఘటనం చెందించి శుద్ధ స్థితిలో లోహాన్ని రాబడతారు. కాబట్టి, ఈ పద్ధతికి కావలసినవి :
i) లభ్యమయ్యే కారకంతో లోహం బాష్పశీల సమ్మేళనాన్ని ఏర్పరచాలి.
ii) బాష్పశీల సమ్మేళనం సులభంగా విఘటనం చెందాలి, అప్పుడే సంగ్రహణం సులభమవుతుంది.
కింది ఉదాహరణ ఈ పద్ధతిని తెలియజేస్తాయి.

నికెల్ శోధనం – మాండ్ పద్ధతి :
ఈ పద్ధతిలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సమక్షంలో నికెల్ను వేడిచేస్తే నికెల్ టెట్రా కార్బొనిల్ అనే బాష్పశీల సంక్లిష్ట పదార్థం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 11.
Al, MgO ను క్షయకరణం చేయడానికి పరిస్థితులను సూచించండి.
జవాబు:
రెండు ఆక్సైడ్లు ఏర్పడుటకు సమీకరణాలు

ఎల్లింగ్హామ్ పటంలో ఈ రెండు ఆక్సైడ్ రేఖలు ఒక బిందువు వద్ద కలుసుకుంటాయి. MgO ను Al లోహంతో క్షయకరణం చేయగా ∆G° విలువ సున్నా.

పైన ఇవ్వబడిన సమాచారం నుండి MgO, Al లోహంతో క్షయకరణం 1665 K తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద జరుగదు. Mg, Al₂O₃ ని Al గా క్షయకరణం 1665 K కన్నా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద చేస్తుంది.

Al- లోహం MgO ను Mg గా క్షయకరణం 1665K పైన చేస్తుంది. ఎందువలన అనగా Al₂O₃ యొక్క ∆G° విలువ MgO యొక్క ∆G° విలువ కన్నా తక్కువ.

ప్రశ్న 12.
ప్లవన ప్రక్రియ పద్ధతిలో సల్ఫైడ్ ముడిఖనిజ శుద్ధీకరణను వివరించండి. [AP. Mar.’17; AP & TS. Mar.’15]
జవాబు:
ప్లవన ప్రక్రియ :
సల్ఫైడ్ ఖనిజాల నుంచి ఖనిజమాలిన్యాన్ని తొలగించడానికి ఈ పద్ధతి వాడకంలో ఉంది. చూర్ణం చేయబడ్డ ముడిఖనిజాన్ని నీటితో కలిపి అవలంబనం చేస్తారు. నూనె సమక్షంలో గాలిని పంపి, గుండ్రంగా తిరిగే తెడ్డుతో అవలంబనాన్ని గిలకరిస్తారు. ఖనిజ కణాలు గల నురుగు ఏర్పడుతుంది. ఈ అవలంబనానికి బుడగల సేకర్తలను, స్థిరీకరణులను కలుపుతారు. బుడగల సేకర్తలు (ఉదా : పైన్ ఆయిల్, కొవ్వు ఆమ్లాలు, గ్జాంథేట్లు మొదలైనవి) ఖనిజ కణాలను నీటిలోకి పోకుండా అడ్డుకుంటాయి. స్థిరీకరణులు (ఉదా : క్రిసాల్లు, ఎనిలీన్), నురుగును స్థిరీకరిస్తాయి. ఖనిజ కణాలు నూనెతో తడిగా అవుతాయి, ఖనిజ మాలిన్య కణాలు నీటితో తడిగా అవుతాయి. తెడ్డుతో తిప్పి మిశ్రమాన్ని క్షోభించటంతో గాలి లోపలికి ప్రవేశించి నురుగు ఏర్పడి ముడిఖనిజ కణాలు నురుగుతో కలసి వస్తాయి. అప్పుడు ముడిఖనిజ కణాలు నురుగు నుంచి లభ్యమవుతాయి.

నురుగు తేలికగా ఉండటం వల్ల, తెట్టులాగ ఏర్పడిన దానిని వేరుచేయవచ్చు. తరువాత తెట్టును ఆరబెట్టి ఖనిజాన్ని పొందవచ్చు. నిమ్నకారులను వాడటం వల్ల గాని, నీరు, నూనె నిష్పత్తిని సరిచేయడం వల్ల గాని రెండు సల్ఫైడ్ ముడిఖనిజాల మిశ్రమాన్ని వేరుపరచవచ్చు. ఉదాహరణకు ZnS, PbS ఉన్న ముడిఖనిజానికి, NaCN ను నిమ్నకారిగా వాడతారు. ZnS ను నురుగులోకి రాకుండా NaCN ఆపి, NaCN, ZnS ఉపరితలం మీద Na₂[Zn (CN)₄] పొరను ఏర్పరుస్తుంది. PbS ను మాత్రమే నురుగులోకి . రానిస్తుంది.

ప్రశ్న 13.
బాక్సైట్ నుంచి అల్యూమినా నిక్షాళన పద్ధతిని వివరించండి. [TS. Mar. ’17]
జవాబు:
అల్యూమినియమ్ ముఖ్య ధాతువు అయిన బాక్సైట్లో SiO₂, ఐరన్ ఆక్సైడ్లు, టైటానియమ్ ఆక్సైడ్ (TiO₂) మలినాలు ఉంటాయి. చూర్ణం చేసిన ధాతువుకు గాఢ NaOH ద్రావణం కలిపి 473 – 523 K ఉష్ణోగ్రత, 35 – 36 bar పీడనం వద్ద చర్య జరిపిస్తారు. ఈ విధంగా, Al₂O₃ సోడియమ్ అల్యూమినేట్గా నిక్షాళనం (SiO₂ కూడా సోడియమ్ సిలికేట్గా) చెందుతుంది. ఇతర మలినాలు ఉండిపోతాయి.
Al₂O_3(ఘ)(ఘ) + 2NaOH_(జల) + 3H₂O_(ద్ర) → 2 Na[Al(OH)₄]_(జల)

అల్యూమినేట్ క్షార ప్రవృత్తి గలది. దానిలోనికి CO₂ వాయువును పంపి, తటస్థీకరించి, సార్ధ Al₂O₃ గా అవక్షేపిస్తారు. ఈ స్థితిలో అప్పుడే తయారుచేసిన సార్ధ Al₂O₃ ని ద్రావణానికి కొద్ది మొత్తంలో కలుపుతారు. Al₂O₃. xH₂O పూర్తిగా అవక్షేపితమయ్యేటట్లు ఇది ప్రేరేపిస్తుంది.
2 Na[Al(OH)₄]_(జల) + CO_2(వా) → Al₂O₃. xH₂O_(ఘ) + 2NaHCO_3(జల)

సోడియమ్ సిలికేట్ ద్రావణంలో ఉండిపోతుంది. అవక్షేపిత సార్ధ అల్యూమినాను వడపోత ద్వారా వేరుపరచి, తడిలేకుండా చేసి, వేడిచేస్తే శుద్ధ Al₂O₃ లభిస్తుంది.

ప్రశ్న 14.
ఎల్లింగ్హామ్ పటం అంటే ఏమిటి? ఆక్సైడ్ల క్షయకరణంలో ఈ పటాల ద్వారా ఏమి గ్రహించవచ్చు?
జవాబు:
గిబ్స్ శక్తి రేఖాపటాలను మొదటగా హెచ్.జె.టి. ఎల్లింగ్హమ్ వాడాడు. ఆక్సైడ్ క్షయకరణంలో క్షయకరణాల ఎంపికను పరిశీలించడానికి ఇది గట్టి ఆధారాన్ని ఇస్తుంది. దీనిని ఎల్లింగ్ హామ్ పటం అంటారు. ముడిఖనిజం ఉష్ట్రీయ క్షయకరణం ఎంతవరకు జరుగుతుందని చెప్పడానికి ఈ పటాలు ఉపయోగపడతాయి. చర్య జరగాలంటే, నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద, చర్య గిబ్స్ శక్తి ఋణాత్మకంగా ఉండాలి.

ఎ) మూలకాల ఆక్సైడ్ తయారీకి (2xM_(ఘ) + O_2(వా) →2M_xO_(ఘ)) సంబంధించి ఎల్లింగ్హామ్ పటాలంటే ∆_rG^Θకి, Tకి పటాలు. ఈ చర్యలో, వాయువుల వినియోగం వల్ల వాయు పరిమాణం ఎడమ నుంచి కుడికి తగ్గుతుంది. ఇది ∆S విలువ రుణాత్మకం కావడానికి దారితీస్తుంది. అందువల్ల సమీకరణం (∆G = ∆H – T ∆S) లో రెండవ స్థిరాంకం గుర్తు మారుతుంది. తరువాత ఉష్ణోగ్రత పెరిగినప్పటికీ ∆G పెరుగుతుంది. (సాధారణంగా, ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే, ∆G తగ్గుతుంది). ఫలితంగా M_x O_(ఘ) తయారీకి పైన చూపించిన చాలా చర్యలకు ఎల్లింగ్హామ్ పటంలో వక్రాలకు ధనాత్మక వాలు ఉంటుంది.

బి) ప్రావస్థలో ఏదైనా మార్పు జరిగినప్పుడు (ఘ – ద్ర లేదా ద్ర వా) తప్ప ప్రతి పటం ఒక సరళరేఖే. వాలులో ధనాత్మక దిశలో పెరుగుదల అటువంటి మార్పు జరిగే ఉష్ణోగ్రతను సూచిస్తుంది. (ఉదా : Zn, ZnO పటంలో, సరళరేఖలో ఒక్కసారిగా జరిగే మార్పు ద్రవీభవనాన్ని సూచిస్తుంది).

సి) రేఖాపటంలో ఒక స్థానం కింద ∆G రుణాత్మకం అవుతుంది (అంటే M_xO స్థిరంగా ఉంది). ఈ స్థానం పైన M_xO దానంతట అదే విఘటనం చెందుతుంది.

డి) ఒక ఎల్లింగ్హామ్ పటంలో, సాధారణ లోహాల ఆక్సీకరణానికి (వాటి సంబంధిత జాతుల క్షయకరణానికి), కొన్ని క్షయకరణులకు ∆G^Θపటాలు ఇచ్చారు. వివిధ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ∆_rG^Θవిలువలు, మొదలైన వాటిని (ఆక్సైడ్ తయారీకి) ఇచ్చారు. కాబట్టి వివరణ సులభతరమవుతుంది.
C, CO లలో 673K వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) మంచి క్షయకరణి.

• 983K మరియు ఆపై ఉష్ణోగ్రత వద్ద కోక్ (C) మంచి క్షయకరణి.
• పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్హమ్ పటాల నుండి గమనించబడినవి.

CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయుట ద్వారా జింక్ను నిష్కర్షణం చేయరు.
వివరణ :
2Zn + O₂ → 2ZnO, ∆G° = -650 kJ
2CO + O₂ → 2CO₂, ∆G° = -450 kJ
2ZnO + 2CO → 2Zn + 2CO₂, ∆G° = 200 kJ

∆G° విలువ ధనాత్మకం అయినచో చర్య పురోగమించదు.
పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్ హామ్ పటాల నుండి వివరించబడినది.

ప్రశ్న 15.
కాపర్ పైరైటిస్ నుంచి కాపర్ను ఎలా నిష్కర్షణ చేస్తారు?
జవాబు:

కాపర్ ఉనికి, నిష్కర్షణ సూత్రాలు :
మానవ జాతికి అనాదిగా కాపర్ గురించి తెలుసు. “Cuprum” అనే పదం నుంచి దీని సంకేతం ‘Cu’ వచ్చింది.

a) ఉనికి :
మూలకస్థితిలో కాపర్ లోహం చాలా తక్కువగా లభిస్తుంది. అది ఎక్కువగా ఆక్సీ సమ్మేళనాలుగానూ, సల్ఫర్ సమ్మేళనాలుగానూ లభిస్తుంది. కాపర్ ముఖ్యఖనిజాలు.

మాలకైట్, అజురైట్లు ఇతర ఖనిజాలు (ఫార్ములాల కోసం సాధారణ లోహ నిష్కర్షణను చూడండి).

b) కాపర్ నిష్కర్షణ :
కాపర్ మూలకాన్ని దాని సల్ఫైడ్ ఖనిజం నుంచి ముఖ్యంగా తయారుచేస్తారు. ధాతువును బట్టి దానికి చేసే అభిచర్యను ‘నిర్ణయిస్తారు.

సల్ఫైడ్ ధాతువుల నుంచి నిష్కర్షణ :
కాపర్ లోహానికి ముఖ్యధాతువు కాపర్ పైరైటీస్. ప్రగలన పద్ధతిలో కాపర్ లోహాన్ని ధాతువు నుంచి పొందుతారు. ఈ చర్యలో వివిధ దశలను క్రింద ఇచ్చాం.

i) ధాతువును “జా క్రషర్స్” (Jaw crushers) లోనూ తరవాత ‘బాల్ మిల్స్’ (ball mills) లోనూ వేసి మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు. ఈ చూర్ణస్థితిలోని ధాతువును ప్లవన క్రియతో గాఢపరుస్తారు. ధాతు చూర్ణాన్ని నీటిలో అవలంబింపచేస్తారు. దానికి కొద్దిపాటి ‘పైన్ ఆయిల్’ (pine oil) ను కలుపుతారు. దాని తరువాత ఆ మిశ్రమంలోని బాగా గాలిని పంపి కలుపుతారు. అప్పుడు ఏర్పడిన నురుగుతో పాటు ధాతుకణాలు దాదాపు పూర్తిగా కలిసి వస్తాయి. తొట్టి అడుగుభాగానికి ‘గాంగ్’ చేరుకుంటుంది. నురుగును వేరు చేసి దాదాపు 95 శాతం శుద్ధ ధాతువును పొందుతారు.

ii) రివర్బొరేటరీ కొలిమి హార్త్ పై అధికంగా గాలిని పంపి ధాతువును భర్జనం చేస్తే దానిలోని బాష్పశీలి మలినాలు (As, Sb లాంటివి) బయటికి పోతాయి. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ల మిశ్రమం వస్తుంది. సల్ఫైడ్లు పాక్షికంగా ఆక్సీకరణం చెంది ఆయా ఆక్సైడ్లు ఏర్పడతాయి. ఈ చర్యలు కింది విధంగా ఉంటాయి.

iii) ప్రగలనం :
భర్జన ఫలితంగా వచ్చిన ధాతువుతో కొంచెం కోక్, ఇసుక (సిలికా)ను కలిపి బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ప్రగలనం చేసి ద్రవీకృతం చేస్తారు. కోక్ దహనానికి కావలసిన గాలిని కొలిమి అడుగు భాగాన ఉన్న ‘టయర్స్’ నుంచి లోపలికి పంపుతారు. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ ఆక్సీకరణం ఇంకొంచెం ఎక్కువగా జరుగుతుంది. క్రింది చర్యలలో చూపించినట్లుగా ఐరన్ సిలికేట్ లోహమలం ఏర్పడుతుంది.

iv) బెస్సిమర్గీకరణం :
“మాటి” ని బెస్సిమ్హర్ కన్వర్టర్ వేస్తారు, బెస్సిమర్ కన్వర్టర్ ఒక అండాకారంలో ఉండే కొలిమి. దాన్ని ఉక్కు ప్లేటులతో చేస్తారు. ఈ కొలిమికి లైమ్తో గాని, మెగ్నీషియమ్ ఆక్సైడ్తో గాని క్షార లైనింగ్ ఇస్తారు. (ఇవి డోలమైట్ లేదా మాగ్నసైట్ నుంచి చేస్తారు). కన్వర్టర్ను ట్రానియన్ (Trunnions) ల సహాయంతో పట్టి ఉంచుతారు. దీన్ని మనకు కావలసిన వైపుకి వంపుకోవచ్చు. కొలిమి క్రింది భాగంలో ఉన్న ‘టయర్స్’ ద్వారా గాలి, ఇసుక కలిపిన వడిగాలిని పంపుతారు. ద్రవలోహం కన్వర్టర్ అడుగుభాగానికి చేరుకుంటుంది.

బ్లాస్ట్ కొలిమి జరిగే చర్యలన్నీ పూర్తి అవుతాయి. దాదాపు ఐరన్ పూర్తిగా లోహమలం రూపంలో తీసివేయబడుతుంది. క్యుప్రస్ ఆక్సైడ్, క్యుప్రస్ సల్ఫైడ్లు చర్య జరిపి కాపర్ లోహం ఏర్పడుతుంది.
2 Cu₂O + Cu₂S → 6 Cu + SO₂

ద్రవ లోహాన్ని ఇసుక అచ్చుల్లో పోసి చల్లారుస్తారు. SO₂ వాయువు బయటికి పోతుంది. అలా ఏర్పడిన కాపర్ను “బ్లిష్టర్ కాపర్” అంటారు. దీనిలో శుద్ధత దాదాపు 98% ఉంటుంది.

v) లోహ శుద్ధి :
“బ్లిష్టర్-కాపర్”ను విద్యు ద్విశ్లేషణ ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు. అపరిశుద్ద కాపర్ లోహ ఫలకాలను ఆనోడ్గా వాడతారు. లెడ్ లైనింగ్ చేసిన తొట్టిలో కాపర్ (II) సల్ఫేట్ ద్రావణం పోసి అందులో వాటిని వేలాడదీస్తారు. పలచటి కాపర్ రేకులు కాథోడ్గా పనిచేస్తాయి. కాథోడ్ రేకులపై గ్రాఫైట్తో పూతపూస్తారు. విద్యుద్విశ్లేషణ చేస్తే కాథోడ్లపై శుద్ద కాపర్ నిక్షిప్తమవుతుంది. ఈ పద్దతిలో లభించే కాపర్ శుద్ధత 100% ఉంటుంది.

ప్రశ్న 16.
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక్ నిష్కర్షణాన్ని క్లుప్తంగా వివరించండి.
జవాబు:
జింక్ లోహ సంగ్రహణ :
జింక్ యొక్క ముఖ్య ధాతువులు :
జింక్ బ్లెండ్ ———- ZnS
జింకైట్ ———- ZnO
కాలమిన్ —— ZnCO₃
వీటిలో “జింక్ బ్లెండ్” ముఖ్యమైనది.

వివిధ దశలు :
i) పొడి చేయడం :
ధాతువును “బాల్ మిల్”లలో మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు.

ii) ధాతువును సాంద్రీకరణం చేయడం :
ధాతువును మొదటి గురుత్వ లక్షణాధార సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో పొడిగా చేసిన ధాతువును విల్లే బల్ల (Wilfley’s table) లపై నీటి ప్రవాహంలో కడుగుతారు. ఈ బల్ల పై భాగం ముడతలు పడినట్లుగా ఉన్న (corrugated) రేకులా ఉంటుంది. పైగా అది కదులుతూ ఉంటుంది. ఈ కదలికల వల్ల తేలికపాటి ‘గాంగ్’ కణాలు ప్రవాహంలో కొట్టుకునిపోతాయి. భారఖనిజ కణాలు బల్ల అడుగు భాగానికి చేరుకుంటాయి. ఈ విధానంలో ధాతువు పాక్షికంగా సాంద్రీకరణ చెందుతుంది.

పాక్షికంగా సాంద్రీకరణం చెందిన ధాతువును ప్లవన క్రియ ద్వారా మరింత సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో ధాతు కణాలు నురుగుతో పాటు వేరవుతాయి.

అప్పుడు గాంగ్లో ఐరన్ ఆక్సైడ్ ఉంటే విద్యుదయస్కాంత పద్ధతిలో పూర్తిగా సాంద్రీకృతమవుతుంది. ఐరన్ ఆక్సైడ్ అయస్కాంత పదార్థం అవడం వల్ల అయస్కాంత ధృవానికి సమీపంలో కుప్పగా పడుతుంది.

iii) పైన వచ్చిన సాంద్రీకృత ధాతువును రోటరీ షెల్ఫ్ బర్నర్ (rotary shelf burner) లో భర్జనం చేస్తారు. ఈ బర్నర్లో భూసమాంతర షెల్ఫ్ లు (లేదా గదులు మాదిరిగా) ఉంటాయి. వాటిలో చార్జిని కలపడానికి బ్లేడ్ల లాంటి వసతి ఉంటుంది. బర్నర్పై భాగం నుంచి ధాతువును వేసి, అడుగు నుంచి జింక్ ఆక్సైడ్ను తీసుకుంటారు. కింద ఇచ్చిన చర్యలు బర్నర్లో భర్జనం చేసినప్పుడు జరుగుతాయి.
2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂
ZnS + 2O₂ → ZnSO₄
2ZnSO₄ → 2ZnO + 2SO₂ + O₂.
లోహనిష్కర్షణకు ప్రారంభ పదార్థం కాలిమిన్ అయితే దాన్ని సరాసరి భస్మీకరణం చేస్తారు. జింక్ ఆక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది.

iv)క్షయకరణం :
ఆక్సైడు లోహంగా క్షయకరణం చేయడానికి మూడు పద్ధతులు వాడుకలో ఉన్నాయి. ఎక్కువ వాడకంలో ఉన్న పద్ధతి “బెల్జియన్ పద్ధతి”. ఈ పద్ధతిలో భర్జనం చేసిన ధాతువుతో బొగ్గు లేదా కోక్తో బాగా కలుపుతారు. దాన్ని కొలిమి బంక మట్టితోగాని, మట్టితోగాని చేసిన రిటార్ట్లలోకి తీసుకుంటారు. ఈ రిటార్టు సీసాల ఆకారంలో ఉండే గొట్టాలు. వీటికి ఒక చివర మూసి ఉంటుంది. రెండో చివర మట్టితో చేసి, గాలితో చల్లబరచిన కండెన్సర్లతో కలిపి ఉంటాయి. పెద్ద కొలిమిలో ఈ రిటార్ట్లను అధిక సంఖ్యల్లో అరలుగా ఏర్పాటు చేస్తారు. వాయువులను మండించి రిటార్ట్లను 1100°C వద్దకు వేడిచేస్తారు. ఐరన్ ఫలకాలతో చేసిన “ప్రొలాంగ్” (Prolongs) లను కండెన్సర్లకు జతచేస్తారు. మట్టి కండెన్సర్లలోకి ప్రొలాంగ్లలోకి మలినలోహం చేరుకుంటుంది. ఈ లోహంలో జింక్ ఆక్సైడ్ కలిసి ఉంటుంది. దీన్ని “జింక్ డస్ట్” (zinc dust) అంటారు. కొంత జింక్ లోహం ద్రవస్థితిలో ఉంటుంది. దీన్ని అచ్చుల్లో పోసి ఘనీభవింపచేస్తారు. ఈ లోహాన్ని జింక్ స్పెక్టర్ (zinc spelter) అంటారు.
ZnO + C → Zn + CO;
ZnO + CO → Zn + CO₂.

ప్రశ్న 17.
కాపర్ నిష్కర్షణలో ప్రగలనం పద్ధతిని వివరించండి.
జవాబు:
ప్రగలనం :
భర్జన ఫలితంగా వచ్చిన ధాతువుతో కొంచెం కోక్, ఇసుక (సిలికా)ను కలిపి బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ప్రగలనం చేసి ద్రవీకృతం చేస్తారు. కోక్ దహనానికి కావలసిన గాలిని కొలిమి అడుగు భాగాన్న ఉన్న ‘టయర్స్’ నుంచి లోపలికి పంపుతారు. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ ఆక్సీకరణం ఇంకొంచెం ఎక్కువగా జరుగుతుంది. క్రింది చర్యలలో చూపించినట్లుగా ఐరన్ సిలికేట్ లోహమలం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 18.
విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణాన్ని సోదాహరణంగా వివరించండి.
జవాబు:
విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణం :
ఏ లోహ సంగ్రహణంలో అయితే విద్యుత్ కొలిమిలు, విద్యుద్విశ్లేషణ పద్ధతులు మరియు ఇతర విద్యుత్ ప్రక్రియలు ఉపయోగిస్తారో దానిని విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణం అంటారు.

గలన లోహ లవణ క్షయకరణంలో విద్యుద్విశ్లేషణ వాడతారు. అటువంటి పద్ధతులు విద్యుత్ రసాయన. నియమాలపై ఆధారపడతాయి.
ఆ నియమాలు ఈ క్రింది సమీకరణం ద్వారా అర్థమవుతాయి.
∆G° = – n FE°
n = ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య
E° = ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్

అల్యూమినాను విద్యుద్విశ్లేషణం చేయుట :
పరిశుద్ధ అల్యూమినాను కరిగించిన క్రయొలైట్లో కరిగించి దానిని పెద్ద ఇనుప తొట్టెలో తీసుకుంటారు. ఈ తొట్టె కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుద్విశ్లేష్యంలో మునిగేటట్లుగా వ్రేలాడదీయబడిన కార్బన్ కడ్డీలు ఆనోడ్గా పని చేస్తాయి. ఉష్ణోగ్రతను సుమారు 1000°C వద్ద ఉండేట్లుగా చూస్తారు.

విద్యుత్ను ప్రసారం చేయగానే విద్యుద్విశ్లేషణం జరిగి కాథోడ్ వద్ద అల్యూమినియం, ఆనోడ్ వద్ద O₂ వాయువు ఏర్పడతాయి. ఆనోడ్ వద్ద వెలువడిన 02 వాయువు దానితో చర్య జరిపి తినివేయబడటం వలన ఆనోడు తరచుగా మార్చుతూ ఉండాలి.

విద్యుద్విశ్లేషణలో జరిగే చర్యలు (ఊహించబడిన)
AlF₃ → Al⁺³ + 3F^– (అయనీకరణం)
Al⁺³ + 3e^– → Al (కాథోడ్)
F^– → F + e^– (ఆనోడ్)
2A₂O₃ + 12F → 4lF₃ + 3O₂ (ఆనోడ్)

ప్రశ్న 19.
బాక్సైట్ నుంచి అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణను క్లుప్తంగా వివరించండి.
జవాబు:
అల్యూమినియమ్ సంగ్రహణ :
ముఖ్య ఖనిజాలు :

1. కోరండం : Al₂O₃
2. డయాస్పోర్ : Al₂O₃.H₂O
3. బాక్సైట్ : Al₂O₃. 2H₂O
4. గిబ్సైట్ : Al₂O₃. 3H₂O
5. క్రయొలైట్ : Na₃ AlF₆

అల్యూమినియంను ముఖ్యంగా బాక్సైట్ నుండి సంగ్రహిస్తారు. దీని సంగ్రహణలో మూడు దశలు ఉన్నాయి. అవి 1) బాక్సైట్ను శుద్ధి చేయుట 2) అల్యూమినాను విద్యుత్ క్షయకరణం చెందించుట, 3) లోహాన్ని శుద్ధిచేయుట.

1. బాక్సైట్ను శుద్ధిచేయుట :
ఐరన్ ఆక్సైడ్ మలినంగా ఉన్న బాక్సైట్ను (ఎర్రబాక్సైట్) బేయర్ లేదా హాల్ పద్ధతిని ఉపయోగించి శుద్ధి చేస్తారు. సిలికా మలినం ఉన్న బాక్సైట్ను తెల్ల బాక్సైట్ అంటారు. దీనిని సర్పెక్ పద్ధతి ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు.

బేయర్ పద్ధతి :
బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి భర్జనం చేస్తారు. అపుడు ఫెర్రస్ ఆక్సైడ్ ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్గా మారుతుంది. తరువాత గాఢ NaOH ద్రావణంతో ఆటోక్లేవ్లో 150°C వద్ద ఉడకబెడతారు. అపుడు ధాతువులోని అల్యూమినా కరిగి ద్రావణంలోకి పోతుంది. Fe₂O₃ మాత్రం కరగదు.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవానికి అపుడే అవక్షేపించబడిన Al(OH)₃, అవక్షేపాన్ని కలిపి కొన్ని గంటలు కలియబెడతారు. అపుడు ద్రావణంలోని సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ జల విశ్లేషణం చెంది Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.
2NaAlO₂ + 4H₂O → 2Al(OH)₃ + 2NaOH

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, ఆరబెట్టి 1200°C పద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ధ్ర Al₂O₃ ఏర్పడుతుంది.

హాల్ పద్ధతి :
బాక్సెట్ను చూర్ణంచేసి Na₂CO₃ తో గలనం చేస్తారు. సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ఏర్పడుతుంది. దీనిని నీటితో నిష్కర్షణ చేస్తారు. అపుడు Fe₂O₃ మలినాలు మిగిలిపోయి సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ద్రావణంలోకి పోతుంది.
Al₂O₃ + Na₂CO₃ → 2 NaAlO₂ + CO₂.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవాన్ని 50°C – 60°C కు వేడిచేసి దానిలోనికి CO2 వాయువును -పంపుతారు. జలవిశ్లేషణం జరిగి అల్యూమినియం హైడ్రాక్సైడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
2NaAlO₂ + 3H₂O + CO₂ – 2Al(OH)₃ + Na₂CO₃

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితోకడిగి. ఆరబెట్టి 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ద్ర Al₂O, ఏర్పడుతుంది. సర్పక్ విధానం : బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి కోక్ కలిపి నైట్రోజన్ వాయువును పంపుతూ 1800°C వద్ద వేడిచేస్తారు. అపుడు SiO₂ కోక్ చేత సిలికాన్ గా క్షయకరణం చెందించబడి బాష్పంగా మారి బయటకు పోతుంది.
SiO₂ + 2C → Si + 2CO.
అదే సందర్భంలో అల్యూమినా, అల్యూమినియం నైట్రైడ్గా మారుతుంది.
Al₂O₃ + 3C + N₂ → 2Al N + 3CO

అట్లేర్పడిన అల్యూమినియం నైట్రైడ్ ను నీటితో మరిగిస్తారు. అల్యూమినియం హైడ్రాక్సెడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
AlN + 3H₂O → Al(OH)₃ + NH₃

Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడిచేస్తారు. పరిశుద్ధమైన అల్యూమినా ఏర్పడుతుంది.
Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O

అల్యూమినాను విద్యుద్విశ్లేషణం చేయుట :
పరిశుద్ధ అల్యూమినాను కరిగించిన క్రయొలైట్లో కరిగించి దానిని పెద్ద ఇనుప తొట్టెలో తీసుకుంటారు. ఈ తొట్టె కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుద్విశ్లేష్యంలో మునిగేటట్లుగా వ్రేలాడదీయబడిన కార్బన్ కడ్డీలు ఆ నో డ్ గా పని చేస్తాయి. ఉష్ణోగ్రతను సుమారు 1000°C వద్ద ఉండేట్లుగా చూస్తారు.

విద్యుత్ను ప్రసారం చేయగానే విద్యు ద్విశ్లేషణం జరిగి కాథోడ్ వద్ద అల్యూమినియం, ఆనోడ్ వద్ద 02 వాయువు ఏర్పడతాయి. ఆనోడ్ వద్ద వెలువడిన 02 వాయువు దానితో చర్య జరిపి తినివేయబడటం వలన ఆనోడు తరచుగా మార్చుతూ ఉండాలి.

విద్యుద్విశ్లేషణలో జరిగే చర్యలు (ఊహించబడిన)
AlF₃ → Al⁺³ + 3F^– (అయనీకరణం)
Al⁺³ + 3е^– → Al (కాథోడ్)
F^– → F + e^– (ఆనోడ్)
2Al₂O₃ + 12F → 4AlF₃ + 3O₂ (ఆనోడ్)

అల్యూమినియం లోహాలను శుద్ధిచేయుట :
ఈ పద్ధతిలో కార్బన్ లైనింగ్ ఉన్న ఇనుడుతొట్టె ఉంటుంది. దీనిలో మూడు పొరలు ఉంటాయి. క్రింది పొరలో కాపర్, సిలికాన్ మలినాలు ఉన్న అల్యూమినియం ఉంటుంది. ఇది ఆనోడ్గా పనిచేస్తుంది. మధ్యపొరలో (క్రయొలైట్ + బేరియం ఫ్లోరైడ్) మిశ్రమం ఉంటుంది. ఇది ఎలక్ట్రోలైట్గా పనిచేస్తుంది. పై పొరలో శుద్ధమైన అల్యూమినియంఉంటుంది. ఇది కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుత్ ను పంపినప్పుడు మధ్యపొరనుండి అల్యూమినియం పై పొరలోకి చేరుకుంటుంది. అంతే పరిమాణం ఉన్న అల్యూమినియం అడుగు నుండి మధ్య పొరకు చేరుకుంటుంది. పై పొరనుండి ఎప్పటికప్పుడు అల్యూమినియంను తీసివేస్తారు. ఈ విధంగా లభించిన అల్యూమినియం 99.9% శుద్ధత్వం కలిగి ఉంటుంది.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ఒక నిర్దిష్ట విషయంలో క్షయకారిణి ఎంపిక ఉష్ణగతిక ప్రభావకంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. రెండు ఉదాహరణలతో వివరించండి.
జవాబు:
ఒక నిర్దిష్ట విషయంలో క్షయకరణి ఎంపిక ఉష్ణగతిక ప్రభావకంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ విషయం ఈ క్రింది ఉదాహరణలను పరిగణనలోనికి తీసుకొనుట ద్వారా వివరించబడింది.
C, CO లలో 673 వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) మంచి క్షయకరణి.

• 983K మరియు ఆపై ఉష్ణోగ్రత వద్ద కోక్ (C) మంచి క్షయకరణి.
• పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్రమ్ పటాల నుండి గమనించబడినవి.

CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయట ద్వారా జింక్ను నిష్కర్షణం చేయరు.

వివరణ :
2Zn + O₂ → 2ZnO, ∆G° = -650 kJ
2CO + O₂ → 2CO₂, ∆G° = -450 kJ
2ZnO + 2CO → 2Zn + 2CO₂, ∆G° = 200 kJ
∆G° విలువ ధనాత్మకం అయినచో చర్య పురోగమించదు.
కాపర్ నిష్కర్షణ దాని ఆక్సైడ్ ముడిఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడం ద్వారా కంటే పైరైటిస్ నుండి ఎక్కువ కష్టం.

వివరణ :
పైరైటిస్ (Cu₂S), కార్బన్ లేదా హైడ్రోజన్లతో క్షయకరణం చెందదు. ఎందువలన అనగా దాని ప్రమాణ స్వేచ్ఛాశక్తి ఏర్పాటు విలువ (∆G°) CS₂ మరియు H₂S కన్నా ఎక్కువ.

కాపర్ ఆక్సైడ్ యొక్క ∆G° విలువ CO₂ కన్నా తక్కువ.
సల్ఫైడ్ ధాతువు మొదట ఆక్సైడ్గా భర్జన ప్రక్రియ ద్వారా మార్చబడుతుంది తరువాత క్షయకరణం చెందును.

ప్రశ్న 2.
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక్ నిష్కర్షణాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
జింక్ లోహ సంగ్రహణ :
జింక్ యొక్క ముఖ్య ధాతువులు :
జింక్ బ్లెండ్ ———- ZnS
జింకైట్ ———- ZnO
కాలమిన్ —— ZnCO₃
వీటిలో “జింక్ బ్లెండ్” ముఖ్యమైనది.

వివిధ దశలు :
i) పొడి చేయడం :
ధాతువును “బాల్ మిల్”లలో మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు.

ii) ధాతువును సాంద్రీకరణం చేయడం :
ధాతువును మొదటి గురుత్వ లక్షణాధార సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో పొడిగా చేసిన ధాతువును విల్లే బల్ల (Wilfley’s table) లపై నీటి ప్రవాహంలో కడుగుతారు. ఈ బల్ల పై భాగం ముడతలు పడినట్లుగా ఉన్న (corrugated) రేకులా ఉంటుంది. పైగా అది కదులుతూ ఉంటుంది. ఈ కదలికల వల్ల తేలికపాటి ‘గాంగ్’ కణాలు ప్రవాహంలో కొట్టుకునిపోతాయి. భారఖనిజ కణాలు బల్ల అడుగు భాగానికి చేరుకుంటాయి. ఈ విధానంలో ధాతువు పాక్షికంగా సాంద్రీకరణ చెందుతుంది.

పాక్షికంగా సాంద్రీకరణం చెందిన ధాతువును ప్లవన క్రియ ద్వారా మరింత సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో ధాతు కణాలు నురుగుతో పాటు వేరవుతాయి.

అప్పుడు గాంగ్లో ఐరన్ ఆక్సైడ్ ఉంటే విద్యుదయస్కాంత పద్ధతిలో పూర్తిగా సాంద్రీకృతమవుతుంది. ఐరన్ ఆక్సైడ్ అయస్కాంత పదార్థం అవడం వల్ల అయస్కాంత ధృవానికి సమీపంలో కుప్పగా పడుతుంది.

iii) పైన వచ్చిన సాంద్రీకృత ధాతువును రోటరీ షెల్ఫ్ బర్నర్ (rotary shelf burner) లో భర్జనం చేస్తారు. ఈ బర్నర్లో భూసమాంతర షెల్ఫ్ లు (లేదా గదులు మాదిరిగా) ఉంటాయి. వాటిలో చార్జిని కలపడానికి బ్లేడ్ల లాంటి వసతి ఉంటుంది. బర్నర్పై భాగం నుంచి ధాతువును వేసి, అడుగు నుంచి జింక్ ఆక్సైడ్ను తీసుకుంటారు. కింద ఇచ్చిన చర్యలు బర్నర్లో భర్జనం చేసినప్పుడు జరుగుతాయి.
2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂
ZnS + 2O₂ → ZnSO₄
2ZnSO₄ → 2ZnO + 2SO₂ + O₂.
లోహనిష్కర్షణకు ప్రారంభ పదార్థం కాలిమిన్ అయితే దాన్ని సరాసరి భస్మీకరణం చేస్తారు. జింక్ ఆక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది.

iv)క్షయకరణం :
ఆక్సైడు లోహంగా క్షయకరణం చేయడానికి మూడు పద్ధతులు వాడుకలో ఉన్నాయి. ఎక్కువ వాడకంలో ఉన్న పద్ధతి “బెల్జియన్ పద్ధతి”. ఈ పద్ధతిలో భర్జనం చేసిన ధాతువుతో బొగ్గు లేదా కోక్తో బాగా కలుపుతారు. దాన్ని కొలిమి బంక మట్టితోగాని, మట్టితోగాని చేసిన రిటార్ట్లలోకి తీసుకుంటారు. ఈ రిటార్టు సీసాల ఆకారంలో ఉండే గొట్టాలు. వీటికి ఒక చివర మూసి ఉంటుంది. రెండో చివర మట్టితో చేసి, గాలితో చల్లబరచిన కండెన్సర్లతో కలిపి ఉంటాయి. పెద్ద కొలిమిలో ఈ రిటార్ట్లను అధిక సంఖ్యల్లో అరలుగా ఏర్పాటు చేస్తారు. వాయువులను మండించి రిటార్ట్లను 1100°C వద్దకు వేడిచేస్తారు. ఐరన్ ఫలకాలతో చేసిన “ప్రొలాంగ్” (Prolongs) లను కండెన్సర్లకు జతచేస్తారు. మట్టి కండెన్సర్లలోకి ప్రొలాంగ్లలోకి మలినలోహం చేరుకుంటుంది. ఈ లోహంలో జింక్ ఆక్సైడ్ కలిసి ఉంటుంది. దీన్ని “జింక్ డస్ట్” (zinc dust) అంటారు. కొంత జింక్ లోహం ద్రవస్థితిలో ఉంటుంది. దీన్ని అచ్చుల్లో పోసి ఘనీభవింపచేస్తారు. ఈ లోహాన్ని జింక్ స్పెక్టర్ (zinc spelter) అంటారు.
ZnO + C → Zn + CO;
ZnO + CO → Zn + CO₂.

ప్రశ్న 3.
బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ఐరన్ నిష్కర్షణలో జరిగే చర్యలను వివరించండి.
జవాబు:
బ్లాస్ట్ కొలిమిలో వివిధ ఉష్ణోగ్రత అవధుల్లో ఐరన్ ఆక్సైడ్ క్షయకరణం జరుగుతుంది. కొలిమి అడుగు భాగం నుంచి వేడి గాలిని పంపుతారు. కింది భాగంలోనే దాదాపు 2200K ఉష్ణోగ్రత ఉండేటట్లు కోక్ను మండిస్తారు. ఈ పద్ధతికి కావాల్సిన ఎక్కువ ఉష్ణాన్ని, మండే బొగ్గు సరఫరా చేస్తుంది. CO, ఉష్ణం కొలిమి పై భాగంలో చేరతాయి. పై భాగంలో ఉష్ణోగ్రత తక్కువ. పై భాగం నుంచి వచ్చే ఐరన్ ఆక్సైడ్లు (Fe₂O₃, Fe₃O₄) అంచెలంచెలుగా FeO గా క్షయకరణం చెందుతాయి. కాబట్టి తక్కువ ఉష్ణోగ్రత అవధుల్లో, ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత అవధుల్లో జరిగే క్షయకరణ చర్యలు, ∆_rG^Θ కి, T కి గీసిన పటాలలో వాటి రేఖాపటాల ఖండన బిందువుల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. ఈ చర్యలను కింది విధంగా కలిపి చూపించవచ్చు.
500 – 800 K వద్ద (బ్లాస్ట్ కొలిమిలో తక్కువ ఉష్ణోగ్రతా అవధుల్లో)
3 Fe₂O₃ + CO → 2 Fe₃O₄ + CO₂
Fe₃O₄ + 4 CO → 3 Fe + 4 CO₂
Fe₂O₃ + CO → 2 FeO + CO₂

900 – 1500 K వద్ద (బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత అవధి) :
C + CO₂ → 2 CO
FeO + CO → Fe + CO₂

సున్నపురాయి CaOగా విఘటనం చెంది, ముడి ఖనిజంలోని సిలికేట్ మాలిన్యాన్ని CaSiO₃ లోహమలంగా వేరుపరుస్తుంది. లోహమలం గలన స్థితిలో ఉండి. ఐరన్ నుంచి వేరవుతుంది.

బ్లాస్ట్ కొలిమి నుంచి లభించే ఐరన్లో దాదాపు 4% కార్బన్, తక్కువ మొత్తంలో చాలా మాలిన్యాలు (ఉదా : S, P, Si, Mn) ఉంటాయి. దీనిని పిగ్ ఐరన్ అంటారు. పోత ఇనుము, (కాస్ట్ ఐరన్), పిగ్ ఐరన్ (దుక్క ఇనుము) రెండూ వేరు వేరు. దుక్క ఇనుమును బొగ్గుతో వేడిగాలిని ఉపయోగించి ద్రవీభవనం చేస్తే పోత ఇనుము తయారవుతుంది. దీనిలో కొంచెం తక్కువ కార్బన్ (దాదాపు 3%) ఉంటుంది. ఇది చాలా ‘గట్టిగా, పెళుసుగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 4.
కాపర్ పైరైటిస్ నుంచి కాపర్ నిష్కర్షణాన్ని విశదీకరించండి.
జవాబు:
కాపర్ ఉనికి, నిష్కర్షణ సూత్రాలు :
మానవ జాతికి అనాదిగా కాపర్ గురించి తెలుసు. “Cuprum” అనే పదం నుంచి దీని సంకేతం ‘Cu’ వచ్చింది.

a) ఉనికి :
మూలకస్థితిలో కాపర్ లోహం చాలా తక్కువగా లభిస్తుంది. అది ఎక్కువగా ఆక్సీ సమ్మేళనాలుగానూ, సల్ఫర్ సమ్మేళనాలుగానూ లభిస్తుంది. కాపర్ ముఖ్యఖనిజాలు.

మాలకైట్, అజురైట్లు ఇతర ఖనిజాలు (ఫార్ములాల కోసం సాధారణ లోహ నిష్కర్షణను చూడండి).

b) కాపర్ నిష్కర్షణ :
కాపర్ మూలకాన్ని దాని సల్ఫైడ్ ఖనిజం నుంచి ముఖ్యంగా తయారుచేస్తారు. ధాతువును బట్టి దానికి చేసే అభిచర్యను ‘నిర్ణయిస్తారు.

సల్ఫైడ్ ధాతువుల నుంచి నిష్కర్షణ :
కాపర్ లోహానికి ముఖ్యధాతువు కాపర్ పైరైటీస్. ప్రగలన పద్ధతిలో కాపర్ లోహాన్ని ధాతువు నుంచి పొందుతారు. ఈ చర్యలో వివిధ దశలను క్రింద ఇచ్చాం.

i) ధాతువును “జా క్రషర్స్” (Jaw crushers) లోనూ తరవాత ‘బాల్ మిల్స్’ (ball mills) లోనూ వేసి మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు. ఈ చూర్ణస్థితిలోని ధాతువును ప్లవన క్రియతో గాఢపరుస్తారు. ధాతు చూర్ణాన్ని నీటిలో అవలంబింపచేస్తారు. దానికి కొద్దిపాటి ‘పైన్ ఆయిల్’ (pine oil) ను కలుపుతారు. దాని తరువాత ఆ మిశ్రమంలోని బాగా గాలిని పంపి కలుపుతారు. అప్పుడు ఏర్పడిన నురుగుతో పాటు ధాతుకణాలు దాదాపు పూర్తిగా కలిసి వస్తాయి. తొట్టి అడుగుభాగానికి ‘గాంగ్’ చేరుకుంటుంది. నురుగును వేరు చేసి దాదాపు 95 శాతం శుద్ధ ధాతువును పొందుతారు.

ii) రివర్బొరేటరీ కొలిమి హార్త్ పై అధికంగా గాలిని పంపి ధాతువును భర్జనం చేస్తే దానిలోని బాష్పశీలి మలినాలు (As, Sb లాంటివి) బయటికి పోతాయి. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ల మిశ్రమం వస్తుంది. సల్ఫైడ్లు పాక్షికంగా ఆక్సీకరణం చెంది ఆయా ఆక్సైడ్లు ఏర్పడతాయి. ఈ చర్యలు కింది విధంగా ఉంటాయి.

iii) ప్రగలనం :
భర్జన ఫలితంగా వచ్చిన ధాతువుతో కొంచెం కోక్, ఇసుక (సిలికా)ను కలిపి బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ప్రగలనం చేసి ద్రవీకృతం చేస్తారు. కోక్ దహనానికి కావలసిన గాలిని కొలిమి అడుగు భాగాన ఉన్న ‘టయర్స్’ నుంచి లోపలికి పంపుతారు. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ ఆక్సీకరణం ఇంకొంచెం ఎక్కువగా జరుగుతుంది. క్రింది చర్యలలో చూపించినట్లుగా ఐరన్ సిలికేట్ లోహమలం ఏర్పడుతుంది.

iv) బెస్సిమర్గీకరణం :
“మాటి” ని బెస్సిమ్హర్ కన్వర్టర్ వేస్తారు, బెస్సిమర్ కన్వర్టర్ ఒక అండాకారంలో ఉండే కొలిమి. దాన్ని ఉక్కు ప్లేటులతో చేస్తారు. ఈ కొలిమికి లైమ్తో గాని, మెగ్నీషియమ్ ఆక్సైడ్తో గాని క్షార లైనింగ్ ఇస్తారు. (ఇవి డోలమైట్ లేదా మాగ్నసైట్ నుంచి చేస్తారు). కన్వర్టర్ను ట్రానియన్ (Trunnions) ల సహాయంతో పట్టి ఉంచుతారు. దీన్ని మనకు కావలసిన వైపుకి వంపుకోవచ్చు. కొలిమి క్రింది భాగంలో ఉన్న ‘టయర్స్’ ద్వారా గాలి, ఇసుక కలిపిన వడిగాలిని పంపుతారు. ద్రవలోహం కన్వర్టర్ అడుగుభాగానికి చేరుకుంటుంది.

బ్లాస్ట్ కొలిమి జరిగే చర్యలన్నీ పూర్తి అవుతాయి. దాదాపు ఐరన్ పూర్తిగా లోహమలం రూపంలో తీసివేయబడుతుంది. క్యుప్రస్ ఆక్సైడ్, క్యుప్రస్ సల్ఫైడ్లు చర్య జరిపి కాపర్ లోహం ఏర్పడుతుంది.
2 Cu₂O + Cu₂S → 6 Cu + SO₂

ద్రవ లోహాన్ని ఇసుక అచ్చుల్లో పోసి చల్లారుస్తారు. SO₂ వాయువు బయటికి పోతుంది. అలా ఏర్పడిన కాపర్ను “బ్లిష్టర్ కాపర్” అంటారు. దీనిలో శుద్ధత దాదాపు 98% ఉంటుంది.

v) లోహ శుద్ధి :
“బ్లిష్టర్-కాపర్”ను విద్యు ద్విశ్లేషణ ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు. అపరిశుద్ద కాపర్ లోహ ఫలకాలను ఆనోడ్గా వాడతారు. లెడ్ లైనింగ్ చేసిన తొట్టిలో కాపర్ (II) సల్ఫేట్ ద్రావణం పోసి అందులో వాటిని వేలాడదీస్తారు. పలచటి కాపర్ రేకులు కాథోడ్గా పనిచేస్తాయి. కాథోడ్ రేకులపై గ్రాఫైట్తో పూతపూస్తారు. విద్యుద్విశ్లేషణ చేస్తే కాథోడ్లపై శుద్ద కాపర్ నిక్షిప్తమవుతుంది. ఈ పద్దతిలో లభించే కాపర్ శుద్ధత 100% ఉంటుంది.

ప్రశ్న 5.
బాక్సైట్ నుంచి అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణంలో ఉన్న వివిధ అంచెలను వివరించండి.
జవాబు:
అల్యూమినియమ్ సంగ్రహణ :
ముఖ్య ఖనిజాలు :

1. కోరండం : Al₂O₃
2. డయాస్పోర్ : Al₂O₃.H₂O
3. బాక్సైట్ : Al₂O₃. 2H₂O
4. గిబ్సైట్ : Al₂O₃. 3H₂O
5. క్రయొలైట్ : Na₃ AlF₆

అల్యూమినియంను ముఖ్యంగా బాక్సైట్ నుండి సంగ్రహిస్తారు. దీని సంగ్రహణలో మూడు దశలు ఉన్నాయి. అవి 1) బాక్సైట్ను శుద్ధి చేయుట 2) అల్యూమినాను విద్యుత్ క్షయకరణం చెందించుట, 3) లోహాన్ని శుద్ధిచేయుట.

1. బాక్సైట్ను శుద్ధిచేయుట :
ఐరన్ ఆక్సైడ్ మలినంగా ఉన్న బాక్సైట్ను (ఎర్రబాక్సైట్) బేయర్ లేదా హాల్ పద్ధతిని ఉపయోగించి శుద్ధి చేస్తారు. సిలికా మలినం ఉన్న బాక్సైట్ను తెల్ల బాక్సైట్ అంటారు. దీనిని సర్పెక్ పద్ధతి ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు.

బేయర్ పద్ధతి :
బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి భర్జనం చేస్తారు. అపుడు ఫెర్రస్ ఆక్సైడ్ ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్గా మారుతుంది. తరువాత గాఢ NaOH ద్రావణంతో ఆటోక్లేవ్లో 150°C వద్ద ఉడకబెడతారు. అపుడు ధాతువులోని అల్యూమినా కరిగి ద్రావణంలోకి పోతుంది. Fe₂O₃ మాత్రం కరగదు.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవానికి అపుడే అవక్షేపించబడిన Al(OH)₃, అవక్షేపాన్ని కలిపి కొన్ని గంటలు కలియబెడతారు. అపుడు ద్రావణంలోని సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ జల విశ్లేషణం చెంది Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.
2NaAlO₂ + 4H₂O → 2Al(OH)₃ + 2NaOH

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, ఆరబెట్టి 1200°C పద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ధ్ర Al₂O₃ ఏర్పడుతుంది.

హాల్ పద్ధతి :
బాక్సెట్ను చూర్ణంచేసి Na₂CO₃ తో గలనం చేస్తారు. సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ఏర్పడుతుంది. దీనిని నీటితో నిష్కర్షణ చేస్తారు. అపుడు Fe₂O₃ మలినాలు మిగిలిపోయి సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ద్రావణంలోకి పోతుంది.
Al₂O₃ + Na₂CO₃ → 2 NaAlO₂ + CO₂.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవాన్ని 50°C – 60°C కు వేడిచేసి దానిలోనికి CO2 వాయువును -పంపుతారు. జలవిశ్లేషణం జరిగి అల్యూమినియం హైడ్రాక్సైడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
2NaAlO₂ + 3H₂O + CO₂ – 2Al(OH)₃ + Na₂CO₃

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితోకడిగి. ఆరబెట్టి 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ద్ర Al₂O, ఏర్పడుతుంది. సర్పక్ విధానం : బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి కోక్ కలిపి నైట్రోజన్ వాయువును పంపుతూ 1800°C వద్ద వేడిచేస్తారు. అపుడు SiO₂ కోక్ చేత సిలికాన్ గా క్షయకరణం చెందించబడి బాష్పంగా మారి బయటకు పోతుంది.
SiO₂ + 2C → Si + 2CO.
అదే సందర్భంలో అల్యూమినా, అల్యూమినియం నైట్రైడ్గా మారుతుంది.
Al₂O₃ + 3C + N₂ → 2Al N + 3CO

అట్లేర్పడిన అల్యూమినియం నైట్రైడ్ ను నీటితో మరిగిస్తారు. అల్యూమినియం హైడ్రాక్సెడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
AlN + 3H₂O → Al(OH)₃ + NH₃

Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడిచేస్తారు. పరిశుద్ధమైన అల్యూమినా ఏర్పడుతుంది.
Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O

అల్యూమినాను విద్యుద్విశ్లేషణం చేయుట :
పరిశుద్ధ అల్యూమినాను కరిగించిన క్రయొలైట్లో కరిగించి దానిని పెద్ద ఇనుప తొట్టెలో తీసుకుంటారు. ఈ తొట్టె కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుద్విశ్లేష్యంలో మునిగేటట్లుగా వ్రేలాడదీయబడిన కార్బన్ కడ్డీలు ఆ నో డ్ గా పని చేస్తాయి. ఉష్ణోగ్రతను సుమారు 1000°C వద్ద ఉండేట్లుగా చూస్తారు.

విద్యుత్ను ప్రసారం చేయగానే విద్యు ద్విశ్లేషణం జరిగి కాథోడ్ వద్ద అల్యూమినియం, ఆనోడ్ వద్ద 02 వాయువు ఏర్పడతాయి. ఆనోడ్ వద్ద వెలువడిన 02 వాయువు దానితో చర్య జరిపి తినివేయబడటం వలన ఆనోడు తరచుగా మార్చుతూ ఉండాలి.

విద్యుద్విశ్లేషణలో జరిగే చర్యలు (ఊహించబడిన)
AlF₃ → Al⁺³ + 3F^– (అయనీకరణం)
Al⁺³ + 3е^– → Al (కాథోడ్)
F^– → F + e^– (ఆనోడ్)
2Al₂O₃ + 12F → 4AlF₃ + 3O₂ (ఆనోడ్)

అల్యూమినియం లోహాలను శుద్ధిచేయుట :
ఈ పద్ధతిలో కార్బన్ లైనింగ్ ఉన్న ఇనుడుతొట్టె ఉంటుంది. దీనిలో మూడు పొరలు ఉంటాయి. క్రింది పొరలో కాపర్, సిలికాన్ మలినాలు ఉన్న అల్యూమినియం ఉంటుంది. ఇది ఆనోడ్గా పనిచేస్తుంది. మధ్యపొరలో (క్రయొలైట్ + బేరియం ఫ్లోరైడ్) మిశ్రమం ఉంటుంది. ఇది ఎలక్ట్రోలైట్గా పనిచేస్తుంది. పై పొరలో శుద్ధమైన అల్యూమినియంఉంటుంది. ఇది కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుత్ ను పంపినప్పుడు మధ్యపొరనుండి అల్యూమినియం పై పొరలోకి చేరుకుంటుంది. అంతే పరిమాణం ఉన్న అల్యూమినియం అడుగు నుండి మధ్య పొరకు చేరుకుంటుంది. పై పొరనుండి ఎప్పటికప్పుడు అల్యూమినియంను తీసివేస్తారు. ఈ విధంగా లభించిన అల్యూమినియం 99.9% శుద్ధత్వం కలిగి ఉంటుంది.

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
మెగ్నీషియమ్ అల్యూమినాను క్షయకరణం చేయగల పరిస్థితిని సూచించండి.
సాధన:
రెండు సమీకరణాలు :
a) \(\frac{4}{3}\) Al + O₂ → \(\frac{2}{3}\)Al₂O₃
b) 2 Mg + O₂ → 2MgO

చర్యకు, Al₂O₃, MgO రేఖాపటాల ఖండన బిందువు (ఎల్లింగ్హామ్ పటం లో “A” గా సూచించడమైంది) వద్ద కింది చర్యకు ∆G^Θ ‘సున్నా’ అవుతుంది.
\(\frac{2}{3}\)Al₂ O₃ + 2Mg → 2MgO + \(\frac{4}{3}\)Al

ఆ బిందువు వద్ద మెగ్నీషియమ్ అల్యూమినాను క్షయకరణం చేయగలదు.

ప్రశ్న 2.
ఉష్ణగతికంగా సాధ్యమైనప్పటికీ, ఆచరణలో అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణలో అల్యూమినాను క్షయకరణం చేయడానికి మెగ్నీషియమ్ లోహాన్ని ఎందుకు ఉపయోగించరు?
సాధన:
Al₂O₃, MgO రేఖాపటాల ఖండన బిందువు కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలలో, మెగ్నీషియమ్ అల్యూమినాను క్షయకరణం చేస్తుంది. కానీ ఈ పద్ధతి ఆర్థికంగా లాభదాయకం కాదు.

ప్రశ్న 3.
క్షయకరణ ఉష్ణోగ్రత వద్ద, లోహం ద్రవస్థితిలో ఏర్పడినట్లయితే, లోహ ఆక్సైడ్ క్షయకరణం సులభం. ఎందువల్ల?
సాధన:
ఘనస్థితిలో కంటే ద్రవస్థితిలో లోహం ఎంట్రోపి ఎక్కువ. క్షయకరణం చెందే లోహ ఆక్సైడ్ ఘనస్థితిలో, ఏర్పడే లోహం ద్రవస్థితిలో ఉంటే, ఆ క్షయకరణ పద్ధతికి ఎంట్రోపి మార్పు (∆S) విలువ ధనాత్మక దిశగా ఎక్కువగా ఉంటుంది. కాబట్టి ∆G^Θ ఋణాత్మక దిశగా ఎక్కువగా ఉంటుంది, క్షయకరణం సులభం అవుతుంది.

ప్రశ్న 4.
ఒకేచోట, తక్కువ శ్రేణి కాపర్ ముడిఖనిజాలు, జింక్, ఐరన్ తుక్కు లభ్యమయినప్పుడు, రెండు తుక్కులలో ఏది నిక్షాళనం చేసిన కాపర్ ఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడానికి సరిపోతుంది? ఎందువల్ల?
సాధన:
విద్యుత్ రసాయనిక శ్రేణిలో జింక్ ఐరన్ పైన ఉంటుంది (జింక్ ఎక్కువ చర్యాశీలత గల లోహం). కాబట్టి, జింక్ తుక్కును వాడినప్పుడు క్షయకరణం వేగంగా జరుగుతుంది. కానీ జింక్ ఐరన్ కంటే ఖరీదైన లోహం. కాబట్టి ఐరన్ తుక్కును వాడటం సహేతుకం.

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
పటంలో ఉదహరించిన ఏ ముడిఖనిజాలను అయస్కాంత వేర్పాటు పద్ధతిలో సాంద్రీకరిస్తారు?

జవాబు:
అనుఘటకాలలో అయస్కాంత అనుఘటకం ఉన్న ముడి ఖనిజాన్ని (మలినం, అసలు ముడిఖనిజం) సాంద్రీకరించవచ్చు.
ఉదా : ఇనుప ముడిఖనిజాలు (హెమటైట్, మాగ్నటైట్, సిడరైట్, ఐరన్ పైరైటిస్).

ప్రశ్న 2.
అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణలో నిక్షాళనం ప్రాధాన్యత ఏమిటి?
జవాబు:
SiO₂, Fe₂O₃ మొదలైన మలినాలను బాక్సైట్ ముడిఖనిజం నుంచి వేరుపరచడానికి నిక్షాళనం సాయపడుతుంది. కాబట్టి, చాలా ప్రముఖమైనది.

ప్రశ్న 3.
Cr₂O₃ + 2 Al → Al₂O₃ + 2 Cr (∆G^Θ = – 421kJ) ఈ చర్య ఉష్ణగతికంగా జరిగే వీలుందని గిబ్స శక్తి విలువ నుంచి తెలుస్తుంది. కానీ, ఇది గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎందువల్ల జరగదు?
జవాబు:
ఉష్ణగతికంగా వీలైన చర్యలకు కూడా నిర్దిష్ట ఉత్తేజిత శక్తి అవసరం, కాబట్టి వేడిచేయాలి.

ప్రశ్న 4.
కొన్ని పరిస్థితులలో Mg, Al₂O₃ని క్షయకరణం చేయడం; Al, MgOని క్షయకరణం చేయడం నిజమా? ఆ పరిస్థితులేవి?
జవాబు:
అవును, 1350°C కి కింద Al₂O₃ ని Mg క్షయకరణం చేస్తుంది, 1350°C పైన, MgO ను Al క్షయకరణం చేస్తుంది.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 9th Lesson కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 9th Lesson కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
మానవ లిఖిత అకౌంటింగ్ పద్ధతికి మరియు కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతికి మధ్య ఉన్న తారతమ్యాలను వివరించండి.
జవాబు:
ఈ రెండు పద్ధతుల ప్రధాన లక్ష్యము వ్యాపార వ్యవహారాలను నమోదుచేసి, వర్గీకరించి, క్లుప్తీకరించి, వాటి ఫలితాలను వివరించి, నిర్ణయాలను తీసుకునే వ్యక్తులకు అందజేయడం. అయినప్పటికి ఈ రెండు పద్ధతుల మధ్య క్రింది వ్యత్యాసాలున్నవి.

ప్రశ్న 2.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వలన కలిగే ప్రయోజనాలను తెలపండి.
జవాబు:
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వలన ఈ క్రింది ప్రయోజనాలు లభిస్తాయి.
1) వేగవంతము : వ్యాపార వ్యవహారాలకు లిఖిత పద్ధతి ద్వారా కాలయాపన జరుగుతుంది. కంప్యూటర్ ద్వారా వేగవంతముగా నివేదికలను పొందవచ్చును. కార్యనిర్వహణలో మనుషుల కంటే కంప్యూటర్లు తక్కువ సమయాన్ని తీసుకుంటాయి.

2) స్పష్టత : భవిష్యత్ వినియోగాల కొరకు కావలసిన ప్రాథమిక సమాచారము మొత్తము మరియు నివేదికలు తయారుచేసుకొనుటకు కంప్యూటర్లో అవకాశమున్నది. సమాచారం మొత్తం కంప్యూటర్లో నిక్షిప్తం కాబడి ఎలాంటి తప్పులు లేకుండా పద్దులను తయారుచేసుకొనవచ్చును.

3) విశ్వసనీయత : కంప్యూటర్లకు అలసట ఉండదు. ఎన్ని ప్రక్రియలనైనా చేయవచ్చును. విసుగు కూడా ఉండదు. దీనివలన మానవుల కంటే కంప్యూటర్లపై ఎక్కువ విశ్వాసము కలిగినది. ముఖ్యముగా కంప్యూటరీకరణ అకౌంటింగ్ పద్ధతులు కంప్యూటర్లపై ఆధారపడి ఉన్నందున వాటికి ఉన్న అవినాభావ సంబంధముతో విశ్వసనీయత కలిగినది.

4) అకౌంటింగ్ సమాచారము : గణక సమాచారమును కంప్యూటర్లో పొందుపరిచిన, అది వెంటనే గ్రహించి భద్రపరుచుకొనును. ఇదివరకే అందులో నిక్షిప్తమై ఉన్న సమాచారముతో అనుసంధానించుకొని, క్రమబద్ధీకరించి, వర్తమానానికి మొత్తము సమాచారమును తెలియజేస్తుంది. ఉదా : ఒక వ్యక్తి వస్తువులను నగదు రూపములో చెల్లించి కొనుగోలు చేసినాడు. కంప్యూటర్కు ఈ సమాచారం అందిస్తే ఒక మార్పుతో నగదు ఖాతా, అమ్మకాల ఖాతా, వర్తక, లాభనష్టాల ఖాతాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.

5) సహజమైన సమయ పాలనా వినియోగము : వ్యాపార గణక పద్ధతులన్నీ సహజమైన సమయపాలనా లక్షణము కలిగి ఉన్నందున అదేరీతిలో ఉన్న ఇతర కంప్యూటర్లతో అనుసంధానించబడి ఉండును. ఒకే సమయములో వినియోగదారులందరికి సకాలములో సమాచారము చేరును. ఇది ఒక స్వభావసిద్ధమైన వినియోగము.

6) స్వయంప్రతిపత్తితో నివేదికల తయారీ కంప్యూటర్ స్వతహాగా నివేదికలను తయారుచేసుకొని వివరణాత్మకముగా మంచి ప్రామాణికరీతి సామర్ధ్యము కలిగివున్నది. నగదు పుస్తకము, అంకణా నిల్వలు, బహుఖాతాల నివేదికలన్నీ కూడా ఒక మీటను నొక్కిన వెంటనే మరుక్షణములో లభ్యమయ్యే విధముగా
రూపొందించబడినవి.

7) నిర్దిష్ట ప్రమాణము : సరిపడ మానవ శక్తి కంటే తక్కువగా, ఆశించిన స్థాయిలో అదనపు పనిభారమును కూడా తక్కువ సమయములో నివేదికలను తయారుచేయు సామర్థ్యము కంప్యూటర్లకు ఉన్నది. దానివలన పనిభారము తగ్గి అదనపు పనులు కూడా సమయం వృథాచేయక నిర్దిష్ట ప్రమాణాలను కలిగివుంటుంది.

8) స్పష్టత : కంప్యూటర్లో కనిపించే అంకెలు, అక్షరాలు పూర్తిగా స్పష్టముగా ఉంటాయి. అంకెలు గాని, అక్షరాలు గాని ఒకే శైలిలో పరిమాణము కలిగివుంటాయి. కాబట్టి మానవ లిఖిత కంటే ఇవి ఎలాంటి పొరపాట్లు చేయవు.

9) సామర్థ్యము : అన్ని రకములైన వనరులను ఉపయోగించుకొని కాలయాపన జరగకుండా తన విధులు తానే నిర్వహించుకొను సామర్థ్యము వీటికి ఉన్నది. సకాలములో నిర్ణయాలు తీసుకొని, అవసరమైన సమాచారాన్ని గ్రహించి ఎలాంటి నివేదికలనైనా పొందుటకు ఉపకరించును.

10) నాణ్యమైన నివేదికలు : కంప్యూటరులో నిక్షిప్తమైన సమాచార సేకరణ విధానము గాని, సమాచారాన్ని గాని మనము చేతులతో స్పర్శించుటకు వీలుకాదు. కాబట్టి అవి స్వభావ సహజసిద్ధముగా విశ్వసనీయత, వాస్తవాలు కలిగివుండి నివేదికలను తయారుచేయును. ఈ నివేదికలపై ఆధారపడి వాస్తవాలను గ్రహించ వచ్చును. .

11) యాజమాన్య సమాచార నివేదికలు : ఇది యాజమాన్య సమాచార నివేదికను సకాలములో అందించును. దీనివలన యాజమాన్యము సమర్ధవంతముగా వ్యాపార వ్యవహారాలపై నియంత్రణ కలిగివుంటుంది. ఋణగ్రస్తుల వర్గీకరణ ద్వారా వారిలో రానిబాకీలను తెలుసుకోవచ్చు. ఇది ఆస్తి- అప్పుల నివేదికపై ప్రభావాన్ని చూపుతుంది.

12) నిక్షిప్త సమాచారము మరియు మెరుగైన స్థితి కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ పద్ధతిలో ఎక్కువ ప్రదేశాన్ని ఆక్రమించకుండా మొత్తము సమాచారాన్ని పూర్తిగా చిన్న వెసులుబాటులో భద్రపరచవచ్చును. ఈ సమాచారాన్ని హార్డ్ డిస్క్, కంపాక్టు డిస్క్ లు, ఫ్లాపీల సహాయముతో చిన్న సైజులో ఎక్కువ సమాచారాన్ని నిల్వ చేయవచ్చు.

13) ఉద్యోగులలో అవగాహన : ఉద్యోగులకు సరైన శిక్షణతోపాటు ఈ పద్ధతిపై అవగాహన కలిగించాలి. ఒక్కసారిగా మానవ లిఖిత పద్ధతి నుండి యాంత్రిక కంప్యూటర్ విధానము అవలంబించుటకు కొంత అలజడి కలుగజేయును.

ప్రశ్న 3.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వలన ఎదురయ్యే అవరోధాలను తెలపండి.
జవాబు:
కంప్యూటరీకరణలో ఉన్న అవరోధాలు :
1) వృత్తిరీత్యా శిక్షణకు అయ్యే ఖర్చు : కంప్యూటర్ శిక్షణకు అర్హులైన, నైపుణ్యము కలిగిన ఉద్యోగుల అవసరము ఉన్నది. హార్డ్వేర్, సాఫ్ట్వేర్ పనితీరును అర్ధము చేసుకొని తదనుగుణముగా నిరంతర ప్రక్రియను సాగిస్తూ కాలానుగుణముగా వస్తున్న మార్పుల అధ్యయనానికి ఇవ్వవలసిన శిక్షణకు చాలా ఖర్చవుతుంది.

2) ఉద్యోగుల నుండి వ్యతిరేకత : కంప్యూటర్ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుట వలన ఆ శాఖలో పనిచేయు ఉద్యోగులలో అభద్రతా భావము పెరిగి, భయాందోళలను కలుగజేయును. తాము పనిచేయు సంస్థలో తమ ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయి చిన్నచూపు. నిరాదరణ గురికాగలమనే ఆందోళన వారిలో కలుగుతుంది.

3) అంతరాయము : ఒక వ్యవస్థ లేక సంస్థ ఈ కంప్యూటర్లను ప్రతిష్టింపదలచినచో తమ దైనందిన వ్యాపారాలకు తీవ్ర విఘాతము కలిగి సమయము వృథా అవుతుంది. ఈ కొత్త వాతావరణానికి శిక్షణ పొంది అందులో పనిచేయుటకు చాలా వ్యవధి కావలెను.

4) కంప్యూటర్ల వైఫల్యము : హార్డ్వేర్ వైఫల్యాల వలన పనులన్నీ స్తంభించిపోయే ప్రమాదము ఉన్నది. అనుకోని పరిస్థితులలో కొన్ని పొరపాట్లు వలన వెనుకకు వెళ్ళి గతానికి సంబంధించి మరొకమారు సిస్టంను సరిచేసుకోవలసి వస్తుంది. మనుషులు చేసే కొన్ని తప్పిదాలను ఇది గుర్తించలేదు. అనుకున్న తనకు తెలిసిన తప్పిదాలను మాత్రమే కంప్యూటర్ సరిచేస్తుంది.

5) భద్రతా లొసుగులు : మనకు తెలియకుండా జరిగే కొన్ని మార్పుల వలన కంప్యూటర్ నేరాలను గుర్తించటం కష్టము. సమాచారాన్ని మార్చి రికార్డు చేసిన పక్షములో నేరపూర్వక కార్యక్రమాలకు ఎక్కువ అవకాశమున్నది. వినియోగదారుల హక్కులను హరించడమేకాక పాస్వర్డ్ చోరీలు జరుగుటకు ఆస్కారమున్నది. ఈ నేపథ్యములో మనము ముందు ఇచ్చిన సమాచారము పూర్తిగా మార్చివేయబడును. టెలీ కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థను దోచుకొని అలాంటి నేరాలకు పాల్పడుతున్నారు. ఇచ్చిన ప్రోగ్రాంలు కూడా సునాయాసముగా వేరే సంకేతాలు ఇచ్చి అపహరించవచ్చును. ఈ నేరాలకు పాల్పడేవారిని గుర్తించడం కష్టము.

6) ఆరోగ్య సమస్యలు : కంప్యూటర్లను ఎక్కువగా వినియోగించడం వలన వెన్నెముక వ్యాధులు, కళ్ళపై ఒత్తిడి, కండరాల నొప్పి మొదలైన ఆరోగ్య సమస్యలు కలుగుతాయి. ఒకవైపు ఉద్యోగుల పని, వారి సామర్థ్యముపై ప్రభావాన్ని చూపడమే కాక వేరొక వైపు వైద్య ఖర్చులు అధికమవుతాయి. కంప్యూటర్లకు వైరస్ సోకే ప్రమాదమున్నది. దీనివలన సిస్టం పూర్తిగా విఫలమైనపుడు ఆన్లైన్ వ్యవహారాలకు, ఇంటర్ నెట్ వినియోగ సమస్యలు వచ్చును. వీటిని ఎదుర్కొనడానికి పరిష్కార మార్గాలు లేవు.

ప్రశ్న 4.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ లోని వివిధ రకాలైన ప్యాకేజీలను తెలపండి.
జవాబు:
వ్యాపార లావాదేవీలు, వ్యవహారములు రికార్డు చేసి తగు భద్రత కల్పించుటకు వినియోగదారుల అవసరం మేరకు కావలసిన నివేదికలు పొందుటకు కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వాడుకలో తీసుకొని రావడమైనది. ఇది మూడు రకాలుగా వర్గీకరించబడినది.

1. రెడీ టు యూజ్ సాఫ్ట్వేర్ (సిద్ధముగా ఉన్న సాఫ్ట్వేర్)
2. కస్టమైజేషన్ సాఫ్ట్వేర్ (సాంప్రదాయక సాఫ్ట్వేర్)
3. టైలర్డ్ సాఫ్ట్వేర్ (అవసరాలకు అనువుగా మార్చుకొను సాఫ్ట్వేర్)

1) రెడీ టు యూజ్ సాఫ్ట్వేర్ (సిద్దముగా ఉన్న సాఫ్ట్వేర్) : వ్యాపార లావాదేవీలు తక్కువగా ఉండి సాంప్రదాయ వ్యాపారము చేసుకునేవారు, చిన్న వర్తకులు, తక్కువ వ్యవహారములు కలిగినవారు ఈ ప్యాకేజీని ఎంపిక చేసుకుంటారు. వీటి స్థాపన చాలా తక్కువ ఖర్చుతో కూడినది. దీని వినియోగదారులు కూడా తక్కువ సంఖ్యలో ఉంటారు. దీనిని నేర్చుకొనుట కూడా సులభము. వీటి వాడుక అధికము. అందరికి అందుబాటులో ఉన్న ప్యాకేజీ, వ్యాపార రహస్యాలు కూడా చాలా తక్కువ. సైబర్ నేరాలు జరగవు. నేరాలను నియంత్రించే బాధ్యత గలదు. ఈ ప్యాకేజీని విక్రయించే సంస్థ ఉచిత శిక్షణ కల్పిస్తుంది. కాని ఈ సాఫ్ట్వేర్ను ఇతర సాఫ్ట్వేర్తో అనుసంధానము చేయలేము.

2) కస్టమైజేషన్ సాఫ్ట్వేర్ (సాంప్రదాయక సాఫ్ట్వేర్) : వినియోగదారుల ప్రత్యేక అవసరాలు తీర్చుటకు ఇది ప్రవేశపెట్టబడినది. నిర్దిష్ట ప్రమాణాలు కలిగిన సాఫ్ట్వేర్ ప్రస్తుతం మార్కెట్లో లభ్యమవుతున్నది. కాని వినియోగదారుల అభిరుచులకు, అవసరాలకు తగినట్లుగా ఉండదు. ఈ ప్రామాణిక సాఫ్ట్వేర్లో అమ్మకపు ఓచర్లు మరియు అందులో ఇదివరకు ఉన్న నిల్వ మొత్తాలను విడివిడిగా చూపును. ఏది ఏమైనా దీనిని వినియోగించే వ్యాపారి ఒక అమ్మకపు ఓచర్ సమాచారమును ఇందులో ప్రవేశపెట్టి తన నిల్వ ఉన్న స్టాకును త్వరగా తెలుసుకొనుటకు మరియు నివేదికను పొందుటకు తన సాఫ్ట్వేర్ను కస్టమైజ్ చేయవలసిన అవసరమున్నది. ఇలా చేయబడిన సాఫ్ట్వేర్ పెద్ద పెద్ద వ్యాపార సంస్థలకు ఉపయోగపడును. దీనిని వేరే సమాచార సిస్టమ్తో అనుసంధానము చేసుకొనవచ్చును. ఈ సాఫ్ట్వేర్ నిర్వహణ అధిక ఖర్చుతో కూడుకున్నది. ఈ సాఫ్ట్వేర్ విక్రయించిన అమ్మకందారుకు కస్టమైజేషన్ చేసుకొనుటకు గాను అధిక మొత్తము చెల్లించవలెను. కస్టమైజేషన్ అనగా ఈ సాఫ్ట్వేర్ ఇదివరకే ఉన్న ప్రోగ్రాంలే కాక వాటికి మార్పులు, చేర్పులు, కూర్పులు చేసి, నిర్దేశించబడిన వినియోగదారులు గుర్తింపు కలిగివుండవలెను. ఇందులో సమాచారమును రహస్యముగా ఉంచుకునే వీలున్నది. ఇందులో శిక్షణ తీసుకొనుట ముఖ్యము కాబట్టి శిక్షణ ఖర్చు ఎక్కువగా ఉంటుంది.

3) టైలర్డ్ సాఫ్ట్వేర్ (అవసరాలకు అనువుగా మార్చుకొను సాఫ్ట్వేర్ పెద్ద పెద్ద వ్యాపార సంస్థలు, ఎక్కువ మంది వినియోగదారులు కలిగివుండి, భౌగోళికముగా విసిరివేయబడి సుదూర ప్రాంతాలలో ఉన్నవారు దీనిని వినియోగించెదరు. వినియోగదారులు ప్రత్యేక శిక్షణ పొందవలెను. సంస్థ యొక్క సమాచారము, యాజమాన్యానికి సంబంధించిన సమగ్ర సమాచారము అవసరాలనుబట్టి లభ్యమగునట్లు ఇది రూపొందించబడినది. ఇందులో సమాచారము చాలా గోప్యముగా ఉండును.

ప్రశ్న 5.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ప్రక్రియను వివరించండి.
జవాబు:
కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ నిర్వహణకు అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ ఉపయోగించబడుతుంది. ఇది డేటాబేసైపై ఆధారపడి తన విధులను నిర్వహిస్తుంది. ఆవర్జాలో వ్రాయవలసిన లావాదేవీల సమాచార ప్రక్రియను పూర్తిగా తొలగించి ఎప్పుడైతే లావాదేవీల సమాచారము దీనికి అందజేయబడుతుందో దానిని ఇదివరకు ఆదేశాలు ఇవ్వబడి ఉన్నందున వాటి సహాయముతో ఆవర్జా ఖాతాలో ఈ సమాచారము ప్రవేశించబడుతుంది.

కంప్యూటర్కు ఈ విధముగా రూపకల్పన చేయబడుతుంది. లావాదేవీల సమాచారము అందిన వెంటనే, ఆవర్జాకు ఈ సమాచార సందేశము చేరిపోవును. ప్రస్తుతం మార్కెట్లో రకరకాల సాఫ్ట్వేర్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి.

కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ సమాచార వర్గీకరణ మూడు ప్రక్రియలుగా జరుగుతుంది.

1. ఇన్పుట్
2. ప్రాసెస్
3. ఔట్పుట్.

1) ఇన్పుట్ : జరుపబడిన ప్రతి వ్యవహారానికి సంబంధించిన వివరణాత్మక సమాచారమును గ్రహించడమే కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి ముఖ్య ఉద్దేశ్యము. ఆచరణలో లావాదేవీలకు సంబంధించిన సమాచారము మూలపత్రాల నుంచి తీసుకొనబడుతుంది. లావాదేవీ జరిగిన నేపథ్యములో దాని ఆధారముగా డాక్యుమెంట్ తయారుచేయబడుతుంది. ఇలాంటి కంప్యూటర్ వలన పొందుపరిచిన లావాదేవీల సంగ్రహ సమాచారాన్ని భవిష్యత్తులో కావాలనుకున్నప్పుడు తెలుసుకునే వీలుంటుంది. ఇన్వాయిస్లు, చెక్కులు, అమ్మకపు ఆదేశాలు, క్రెడిట్/డెబిట్ నోట్లు మొదలైనవి మూలపత్రాలకు ఉదాహరణలు. వీటికి సంబంధించి పూర్తి సమాచారము ఇందులో పొందుపరిచి ఉండును. వేరొక విధానము ప్రకారము లావాదేవీలకు సంబంధించి పాటించవలసిన నియమాలు, పద్ధతులను కూడా ఈ ప్రక్రియలు సాగించుటకు వీలుగా వెసులుబాటు కల్పించబడినది. అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్లో ఈ నియమాలు, పద్ధతులన్నీ సంకేతాల రూపములో కంప్యూటర్ సాగించే విధముగా అందులో నిక్షిప్తమై ఉండును.

2) ప్రాసెస్: ఈ కంప్యూటర్లు మానవజాతికి లభించిన గొప్ప వరము. అతితక్కువ కాలములో త్వరితగతిన పనులు చక్కబెడుతుంది. ఈ విధానము వలన కంప్యూటర్ శక్తి సామర్థ్యాలను అకౌంటింగ్ కార్యక్రమాలకు వినియోగించుటకు వీలు అయినది. ప్రస్తుతం జంటపద్దు విధానములో సూచించిన నియమాలకు అనుగుణముగా ఖాతా సమాచారము ఈ కంప్యూటర్ పద్దతిలో కూర్చడమైనది. కంప్యూటరైజేషన్ వలన ఎలాంటి తప్పులు లేక సహజమైన ప్రయోజనము కలుగుటయే దీని ప్రత్యేకత.

3) ఔట్పుట్ : ఈ పద్ధతిలో వర్తక, లాభనష్టాల ఖాతా మరియు ఆస్తి- అప్పుల నివేదికలు మనము కోరిన వెంటనే సునాయాసముగా తక్కువ సమయములో పొందవచ్చును. మనము ఏ సమయములోనైనా ఎలాంటి నివేదిక కావాలనుకున్నా, ఎన్ని మారులు అయినా పొందవచ్చును. ఇదే ప్రక్రియ మానవ లిఖిత పద్ధతిలో ఎక్కువమంది కొన్ని నెలల పాటు శ్రమించవలసి వస్తుంది. ఇది చాలా కష్టమైన వ్యవహారము కాని కంప్యూటర్ మాత్రము ఒక సమాచారము ఇంకొక సమాచారముతో అనుసంధానించుకొని తనకుతానే నివేదికను తయారుచేయగలదు. సమాచార భాగస్వామ్యము ఇందులో ప్రత్యేకత.

అతి స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి.
జవాబు:
ఆర్థిక వ్యవహారాలను సంఘటనలను నమోదుచేసి, వర్గీకరించి, సంక్షిప్తపరిచి, నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో వాటిని ఉపయోగించే వ్యక్తులకు సమాచారము అందజేసే ప్రక్రియను అకౌంటింగ్ అంటారు. అకౌంటింగ్ ప్రక్రియలో వివిధ దశలైన వ్యాపార వ్యవహారాలను చిట్టాలో వ్రాయడం, ఆవర్జాలోకి నమోదు చేయడం, ఖాతా నిల్వలు తేల్చడం, అంకణా తయారుచేయడం, ఆర్థిక నివేదికలు తయారుచేయడంలో కంప్యూటర్లను వినియోగిస్తే, ఆ అకౌంటింగ్ పద్ధతిని కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ అని అంటారు.

ప్రశ్న 2.
రియల్ టైమ్ అకౌంటింగ్ అనగానేమి ?
జవాబు:
ఒక వ్యాపార లావాదేవికి సమాచారము దానికి సంబంధించిన చిట్టా, ఆవర్జా, ఆర్థిక నివేదికలు కంప్యూటర్కు అందించి భద్రపరుస్తారు. దీనివలన కంప్యూటర్ ఖాతాల నిర్వహణకు సహకరించి భవిష్యత్తులో సమస్య వచ్చినపుడు దానిని పరిష్కరిస్తుంది. ప్రతిరోజు ఈ విధముగా చేయటం వలన త్రైమాసిక, వార్షిక ముగింపు నివేదికలను తయారు చేయడానికి అధిక శ్రమ నుంచి ఉపశమనము కలుగుతుంది. లేకపోతే ఈ నివేదికలు తయారుచేయడానికి మార్కెట్ సిబ్బంది, గణక అధికారులు ఎంతో సమయాన్ని వెచ్చించవలసి వస్తుంది. కంప్యూటరీకరణ వలన ఆ సమయం ఆదా అయి వారు సమయాన్ని ఇతర శాఖలైన ఆర్థిక నిర్వహణ, ఉత్పత్తి రంగం, నాణ్యత పెంపుదల, వినియోగదారులతో సత్సంబంధాలపై తమ దృష్టిని కేంద్రీకరించవచ్చు.

ప్రశ్న 3.
రెడీ-టు- యూస్.
జవాబు:
వ్యాపార లావాదేవీలు తక్కువగా ఉండి సాంప్రదాయ వ్యాపారము చేసుకునే, చిన్నపాటి వర్తకులు ఈ ప్యాకేజీని ఎన్నుకుంటారు. వీటి స్థాపన ఖర్చు తక్కువ. వినియోగదారులు తక్కువ సంఖ్యలో ఉంటారు. దీనిని నేర్చుకొనుట సులభం. ఇది అందరికీ అందుబాటులో ఉన్న ప్యాకేజి. వ్యాపార రహస్యాలు కూడా తక్కువ. సైబర్ నేరాలు జరగవు. |సులువుగా శిక్షణ పొందవచ్చు.

ప్రశ్న 4.
కస్టమైజేషన్.
జవాబు:
కస్టమైజేషన్ అనగా ఈ సాఫ్ట్వేర్లో ఇదివరకే ఉన్న ప్రోగ్రాములే కాక వాటికి మార్పులు, చేర్పులు, కూర్పులు చేసి నిర్దేశించబడిన వినియోగదారుల గుర్తింపు కలిగివుండాలి. ఈ సాఫ్ట్వేరు విక్రయించిన అమ్మకపుదారుకు కస్టమైజేషన్ చేసుకొనుటకు గాను అధిక మొత్తము చెల్లించవలెను. ఈ సాఫ్ట్వేర్ నిర్వహణ అధిక ఖర్చుతో కూడినది. ఇందులో శిక్షణ తీసుకొనుట ముఖ్యము కాబట్టి శిక్షణకు అయ్యే వ్యయం ఎక్కువ. సమాచారాన్ని రహస్యముగా ఉంచుకునే వీలున్నది. దీనిని వేరే సమాచార సిస్టమ్లతో అనుసంధానము చేసుకోవచ్చు. నిర్దిష్ట ప్రమాణాలు కలిగిన సాఫ్ట్వేర్ ప్రస్తుతం మార్కెట్లో లభ్యమవుతున్నది.

ప్రశ్న 5.
టైలర్డ్.
జవాబు:
పెద్ద పెద్ద వ్యాపార సంస్థలు, ఎక్కువమంది వినియోగదారులు కలిగివుండి, భౌగోళికముగా విసిరివేయబడి సుదూర ప్రాంతాలలో ఉన్నవారు దీనిని వినియోగించెదరు. దీనిని వినియోగించేవారు ప్రత్యేక శిక్షణ పొందాలి. సంస్థ యొక్క సమాచారము యాజమాన్యానికి సంబంధించిన సమగ్ర సమాచారము అవసరాలనుబట్టి లభ్యమయ్యేటట్లు ఇది రూపొందించబడినది. అందువలన దీనిని అవసరాలకు అనుగుణంగా మార్చుకునే సాఫ్ట్వేర్. సమాచారం చాలా గోప్యముగా
ఉంటుంది.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 5th Lesson భాగస్వామ్య ఖాతాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 5th Lesson భాగస్వామ్య ఖాతాలు

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
భాగస్వామ్యాన్ని నిర్వచించండి.
జవాబు:
భారత భాగస్వామ్య చట్టము 1932 సెక్షన్ 4 ప్రకారము భాగస్వామ్యము అంటే “అందరుగాని, అందరి తరఫున ఒకరుగాని వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తూ వచ్చే లాభనష్టాలను పంచుకోవడానికి అంగీకరించిన వ్యక్తుల మధ్యగల సంబంధము”.

ప్రశ్న 2.
భాగస్వామ్య సంస్థ యొక్క లక్షణాలు వివరించండి.
జవాబు:
భాగస్వామ్య సంస్థ యొక్క లక్షణాలు :

1. భాగస్వామ్య వ్యాపారము ఏర్పడటానికి కనీసం ఇద్దరు వ్యక్తులుండాలి.
2. భాగస్వామ్యము ఒప్పందము ద్వారా ఏర్పడుతుంది.
3. భాగస్వామ్య ఒప్పందములో తెలుపబడిన వ్యాపారము చట్టబద్దమైనది కావలెను.
4. భాగస్వామ్య వ్యాపారములో వచ్చే లాభనష్టాలను భాగస్తుల మధ్య ఉన్న ఒప్పందము ఆధారముగా పంచుకోవాలి. 5)
5. భాగస్తుల ఋణబాధ్యత అపరిమితము.
6. ఏ భాగస్తుడు ఇతర భాగస్తుల అనుమతి లేకుండా తన వాటాను బయటవారికి బదిలీ చేయరాదు.

ప్రశ్న 3.
భాగస్వామ్య ఒప్పందమును వివరించండి.
జవాబు:
భాగస్తుల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందము సంస్థ ఆవిర్భావానికి పునాది వంటిది. ఒప్పందము అనేది నోటి మాటల ద్వారా లేదా లిఖిత పూర్వకముగా ఉండవచ్చును. ఒక భాగస్వామ్య వ్యాపార సంస్థను నిర్వహించడానికి అవసరమైన నియమ నిబంధనలు కలిగి ఉన్న పత్రమును భాగస్వామ్య ఒడంబడిక లేదా భాగస్వామ్య ఒప్పందము అంటారు. దీనిలో సంస్థ పేరు, భాగస్తుల పేర్లు, చిరునామాలు, వ్యాపార స్వభావము, సంస్థ కాలపరిమితి, భాగస్తులు సమకూర్చిన మూలధనము, మూలధనంపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలు మరియు దానిపై వడ్డీ, లాభనష్టాల పంపిణీ నిష్పత్తి మొదలైన అంశాలు ఉంటాయి.

ప్రశ్న 4.
భాగస్వామ్య ఒప్పందము రాతపూర్వకముగా ఉంటే ప్రయోజనమేమిటి?
జవాబు:
భాగస్వామ్య ఒప్పందము నోటి మాటల ద్వారా గాని లేదా రాతపూర్వకముగా ఉండవచ్చును. భాగస్వామ్య చట్టములో ఒప్పందము రాతపూర్వకముగా ఉండాలనే నిబంధన లేదు. అయితే భవిష్యత్తులో భాగస్తుల మధ్య ఏర్పడే మనస్పర్థలను నివారించడానికి ఒప్పందము రాతపూర్వకముగా ఉండటమే శ్రేయస్కరము.

ప్రశ్న 5.
భాగస్వామ్య ఒప్పందము లేనపుడు వర్తించే అంశాలు ఏవి ?
జవాబు:
భాగస్వామ్య ఒప్పందము లేనపుడు, భాగస్వామ్య చట్టము, 1932 సెక్షన్ 32 ప్రకారము క్రింది నియమాలు వర్తిస్తాయి.

1. భాగస్తులు లాభనష్టాలను సమానముగా పంచుకోవాలి.
2. మూలధనముపై ఎటువంటి వడ్డీని లెక్కించరాదు.
3. భాగస్తుల సొంతవాడకాలపై వడ్డీ విధించరాదు.
4. భాగస్తుడు సంస్థకు ఇచ్చిన అప్పుమీద సంవత్సరమునకు 6% వడ్డీ లెక్కించాలి.
5. ఏ భాగస్తునకు జీతము లేదా కమీషన్ ఇవ్వరాదు.

ప్రశ్న 6.
లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతా అంటే ఏమిటి ? దానిని ఎందుకు తయారుచేస్తారు ?
జవాబు:
సంస్థ లాభనష్టాల ఖాతా తయారుచేసిన తరువాత దానిని కొనసాగింపుగా లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారుచేస్తారు. ఇది నామమాత్రపు ఖాతా. ఇది లాభనష్టాల ఖాతా నుంచి బదిలీ చేసిన నికర లాభముతో ప్రారంభము అవుతుంది. భాగస్తులకు సంబంధించిన అన్ని అంశాలు అనగా మూలధనముపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలపై వడ్డీ, జీతం, కమీషన్ మొదలైన అంశాలను సర్దుబాటు చేసి వచ్చిన లాభం లేదా నష్టాన్ని భాగస్తుల మూలధన ఖాతాలకు లాభనష్టాల నిష్పత్తి ప్రకారం పంపిణీ చేయాలి.

ప్రశ్న 7.
స్థిర మూలధన పద్ధతిని గురించి వివరించండి.
జవాబు:
ఈ పద్ధతిలో సాధారణముగా భాగస్తుల మూలధన ఖాతాల నిల్వలు స్థిరముగా ఉంటాయి. భాగస్తులు అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చిన లేదా మూలధనాన్ని ఉపసంహరించినపుడు మాత్రమే మూలధన నిల్వలో తేడా ఉంటుంది. మిగిలిన అన్ని సందర్భాలలో స్థిరంగా ఉంటుంది. భాగస్తులకు సంబంధించిన ఇతర అంశాలు అనగా లాభనష్టాలలో వాటా, భాగస్తుని జీతం / కమీషన్, మూలధనంపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలు, సొంతవాడకాలపై వడ్డీని నమోదు చేయుటకు ఒక ప్రత్యేకమైన ఖాతాను తయారుచేస్తారు. దీనిని కరెంటు ఖాతా అంటారు.

ప్రశ్న 8.
అస్థిర మూలధన పద్ధతిని గురించి వివరించండి.
జవాబు:
ఈ పద్ధతి కింద ప్రతిభాగస్తునకు సంబంధించి ఒకే ఒక ఖాతాను తయారుచేస్తారు. ఇది మూలధన ఖాతా మాత్రమే. భాగస్తునకు సంబంధించిన అన్ని సర్దుబాట్లు అనగా లాభనష్టాలలో వాటా, మూలధనముపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలు, సొంతవాడకాలపై వడ్డీ, భాగస్తుని జీతము / కమీషన్ మొదలైనవన్నీ ప్రత్యక్షముగా భాగస్తుని మూలధన ఖాతాలో నమోదు చేయాలి. కాబట్టి మూలధన ఖాతాలో నిత్యం మార్పులు సంభవిస్తాయి. భాగస్తుని మూలధనము స్థిరంగా ఉండక మార్పులు సంభవిస్తాయి. భాగస్తుని మూలధనము స్థిరంగా ఉండక మార్పు చెందుతూ ఉంటుంది. కాబట్టి దీనిని అస్థిర మూలధన పద్ధతి అంటారు.

ప్రశ్న 9.
భాగస్వామ్య ఖాతాలు తయారుచేయునపుడు ఈ క్రింది అంశాలను చూపే విధానమును వివరించండి.
ఎ) మూలధనంపై వడ్డీ బి) సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సి) భాగస్తుని అప్పుపై వడ్డీ
జవాబు:
ఎ) మూలధనంపై వడ్డీ : భాగస్వామ్య ఒప్పందములో చెప్పిన భాగస్తుల మూలధనములపై వడ్డీని లెక్కించాలి. ఒప్పందములో లేకపోతే భాగస్తుల మూలధనములపై ఎలాంటి వడ్డీని లెక్కించరాదు. మూలధనంపై వడ్డీ సంస్థకు ఖర్చు లేదా నష్టము కాబట్టి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాకు డెబిట్ చేసి మరియు భాగస్తులకు వడ్డీ ఆదాయము లేదా లాభము కాబట్టి వారి మూలధన ఖాతాలకు క్రెడిట్ చేయాలి.

బి) సొంతవాడకాలపై వడ్డీ : భాగస్తులు తమ వ్యక్తిగత అవసరాల నిమిత్తం సంస్థ నుంచి నగదు లేదా సరుకును వాడుకుంటాడు. వీటినే సొంతవాడకాలు అంటారు. భాగస్వామ్య ఒప్పందములో చెప్పిన రేటు ప్రకారము భాగస్తుల సొంతవాడకాలపై వడ్డీ లెక్కిస్తారు. ఒప్పందము లేని పక్షములో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించరాదు. సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సంస్థకు ఆదాయం కాబట్టి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాకు క్రెడిట్ చేసి భాగస్తుల మూలధన ఖాతాలకు డెబిట్ చేయాలి.

సి) భాగస్తుని అప్పుపై వడ్డీ : సంస్థకు భాగస్తుడు అప్పు ఇచ్చినట్లుయితే దానిని ప్రత్యేక భాగస్తుని అప్పు ఖాతాకు క్రెడిట్ చేసి, దానిపై ఒప్పందములో చెప్పిన రేటు ప్రకారం వడ్డీని లెక్కించవలెను. ఒకవేళ భాగస్తుని అప్పుపై వడ్డీకి సంబంధించిన ఒప్పందములో చెప్పనట్లయితే భాగస్వామ్య చట్టములో చెప్పిన విధముగా సంవత్సరానికి 6% వడ్డీని లెక్కించాలి.

TEXTUAL EXERCISES

ప్రశ్న 1.
రాము మరియు శ్యాంలు జనవరి 1, 2014 నాడు భాగస్వామ్య సంస్థను స్థాపించినారు. వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 2,00,000 మరియు ₹ 1,00,000. భాగస్వామ్య ఒప్పందంలోని అంశాలు ఇలా ఉన్నాయి.
i. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 10%
ii. భాగస్తుల జీతాలు రాము ₹ 2,000 మరియు శ్యాం ₹ 3,000 సం|॥కి
iii. లాభనష్టాలను పంచుకొనే నిష్పత్తి 1 : 2
పై సర్దుబాట్లు చేయక ముందు డిసెంబర్ 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥కి సంస్థ ఆర్జించిన లాభము ₹ 2,16,000. లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 2.
లక్ష్మీ మరియు భువనేశ్వరీలు భాగస్తులు వారు సమకూర్చిన మూలధనాలు వరుసగా ₹ 15,00,000 మరియు ₹ 10,00,000 వారు అంగీకరించిన లాభనష్టాల పంపిణీ నిష్పత్తి 3 : 2. మూలధన ఖాతాలు స్థిరమైనపుడు క్రింది అంశాలను ఎలా నమోదు చేస్తారో చూపండి. పుస్తకాలను ప్రతి సం॥ మార్చి 31న ముగిస్తారు.

సాధన.

ప్రశ్న 3.
మార్చి 31, 2013 నాడు సంస్థ ఖాతా పుస్తకాలను ముగించిన తరువాత భాగస్తుల మూలధనాలు వరుసగా శ్రీను ₹ 24,000, ప్రసాద్ ₹ 18,000 మరియు సుదర్శన్ ₹ 12,000 నిల్వలు చూపుతున్నాయి. అన్ని సర్దుబాట్లు చేసిన తరువాత మార్చి 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥ కి లాభం ₹ 36,000 మరియు భాగస్తుల సొంతవాడకాలు శ్రీను ₹ 3,600 ప్రసాద్ ₹ 4,500 మరియు సుదర్శన్ ₹ 2,700. వారు లాభనష్టాలను పంచుకొనే నిష్పత్తి 3 : 2 : 1 మరియు మూలధనాలపై వడ్డీ 8% మూలధన ఖాతాలను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 4.
వేణు మరియు సుబ్బులు లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొనే భాగస్తులు వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 1,00,000 మరియు ₹ 60,000. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% మరియు సుబ్బుకి చెల్లించడానికి అంగీకరించిన జీతం సం॥కి ₹ 2,500. 2014 – 15 సం||లో మూలధనాలపై వడ్డీకి ముందు మరియు సుబ్బు జీతం చెల్లించిన తరువాత సంస్థ లాభం ₹ 22,500. మార్చి 31, 2015 తో అంతమయ్యే సం॥కి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతా మరియు మూలధన ఖాతాలను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 5.
A, Bలు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు, వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 50,000 మరియు ₹ 30,000. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6%. మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ
A: 50,000 x 6/100 = 3,000
B: 30,000 x 6/100 = 1,800

ప్రశ్న 6.
P, Q లు భాగస్వామ్య వ్యాపారం చేస్తూ లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. ఏప్రిల్ 1, 2014 నాడు వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 50,000 మరియు ₹ 40,000. జూలై 1, 2014 నాడు P ₹ 10,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చగా, Q ₹ 20,000ను అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినాడు. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% ఏర్పాటు చేయాలి. P, Q ల మూలధనాలపై వడ్డీని 31 మార్చి 2015 నాడు లెక్కించండి.
సాధన.
P మూలధనముపై వడ్డీ:
ఏప్రిల్ 1 నుంచి జూన్ 30 వరకు ₹ 50,000 లపై 10%

జూలై 1 నుంచి మార్చి 31 వరకు ₹ 60,000 లపై 10%

Q మూలధనముపై వడ్డీ :
ఏప్రిల్ 1 నుంచి సెప్టెంబరు 30 వరకు ₹ 40,000 లపై 10%

అక్టోబర్ 1 నుంచి మార్చి 31 వరకు ₹ 60,000 లపై 10%

ప్రశ్న 7.
5 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే రాము మరియు కృష్ణాలు భాగస్తులు. 2013 – 14 తో అంతమయ్యే ఆర్థిక సం॥కి వారి మూలధన ఖాతా నిల్వలు వరుసగా ₹ 1,50,000 మరియు ₹ 75,000. అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు రాము ₹ 16,000 మరియు కృష్ణ ₹ 14,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినారు. నవంబర్ 1, 2014 నాడు రాము మూలధన ఉపసంహరణ ₹ 6,000 మరియు డిసెంబర్ 1, 2014 నాడు కృష్ణ మూలధన ఉపసంహరణ ₹ 9,000. 2014-15 సం॥కి మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
రాము మూలధనంపై వడ్డీ :

మూలధనంపై వడ్డీ :

కృష్ణ మూలధనముపై వడ్డీ :

మూలధనంపై వడ్డీ :

ప్రశ్న 8.
ప్రియ మరియు మణి భాగస్తులు. వారు నిల్వలు ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు ప్రియ మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి. పంచుకొనే లాభనష్టాల నిష్పత్తి 5 : 3. వారి మూలధన ఖాతాల ₹ 6,00,000 మరియు మణి ₹ 8,00,000. క్రింది సందర్భాలలో
(a) మూలధనాలపై వడ్డీకి సంబంధించి ఎటువంటి ఒప్పందం లేనపుడు
(b) సం॥కి 7% చొప్పున మూలధనంపై వడ్డీ లెక్కించాలనే ఒప్పందం ఉన్నపుడు
సాధన.
a) మూలధనముపై వడ్డీ ఉండదు.
b) ప్రియ మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 6,00,000 × 7/100 = ₹ 42,000
మణి మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 8,00,000 × 7/100 = ₹ 56,000

ప్రశ్న 9.
మోహిత్ ఒక సంస్థలో భాగస్తుడు. అతను 2014 జూన్ నెలాఖరున గౌ 5,500 సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. భాగస్వామ్య ఒప్పందం ప్రకారం సొంత వాడకాలపై విధించవలసిన వడ్డీ 12%. డిసెంబర్ 31, 2014 తో అంతమయ్యే సం॥కి మోహిత్ సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మోహిత్ సొంతవాడకాలపై వడ్డీ
₹ 5,500 × 12/100 × 6/12 = ₹ 330

ప్రశ్న 10.
అమర్ మరియు గిరిధర్లు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. వారి మధ్య ఏర్పడిన ఒప్పందం ప్రకారం సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥నికి 10%. 2014 సం॥లో సొంతవాడకాలు అమర్ ₹ 24,000 మరియు గిరిధర్ ₹ 16,000. సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.

Note : సొంతవాడకాల తేదీ ఇవ్వనపుడు సరాసరి 6 నెలలకు వడ్డీ లెక్కించవలెను.

ప్రశ్న 11.
బోసు ఒక సంస్థలో భాగస్తుడు. అతడు ప్రతినెల మొదటి రోజున ₹ 3,000 సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. సంస్థ ఖాతా పుస్తకాలు ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31 నాడు ముగిస్తారు. సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% శాతం అయితే సొంత వాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
బోసు సొంతవాడకాలను ప్రతి నెలా మొదటి తేదీన వాడుకున్నప్పుడు మొత్తము
సొంతవాడకాలు = ₹ 3,000 × 12 = ₹ 36,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 36,000 × 10/100 × 6.5/12 = ₹ 1,950

ప్రశ్న 12.
విష్ణు మరియు ధామస్ లు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటున్న భాగస్తులు. విష్ణు సొంతవాడకాలు ప్రతినెల ₹ 32,000. సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 10 శాతము లెక్కిస్తారు. 2014 సం॥కు వివిధ సందర్భాలలో విష్ణు సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
i) ప్రతినెల మొదటి రోజున వాడుకున్నపుడు ;
ii) ప్రతినెల మధ్యలో వాడుకొన్నపుడు మరియు
iii) ప్రతినెల చివరన వాడుకొన్నపుడు
సాధన.
విష్ణు సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించుట :
i) ప్రతినెల మొదటి రోజున సొంతవాడకాలకు :
మొత్తము సొంతవాడకాలు = ₹ 2,000 × 12 = ₹ 24,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 24,000 × 10/100 × 6.5/12 = ₹ 1,300

ii) ప్రతి నెల మధ్యలో వాడుకున్నప్పుడు :
₹ 24,000 x × 10/100 × 6/12 = ₹ 1200

iii) ప్రతి నెల చివరి తేదీన వాడుకున్నప్పుడు :
₹ 24,000 × 10/100 × 5.5/12 = ₹ 1,100

ప్రశ్న 13.
A మరియు B లు ఒక వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తూ లాభనష్టాలను 4 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. ₹ 2,500 ను ప్రతినెల మొదటి రోజున A సొంతానికి వాడుకోగా, ప్రతినెల చివరి రోజున B ₹ 1,500 సొంతానికి వాడుకొంటున్నాడు. సొంతవాడకాలపై విధించవలసిన వడ్డీ రేటు సం॥కి 8% డిసెంబర్ 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥కి సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
A సొంతవాడకాలను ప్రతినెల మొదటి రోజున వాడినాడు.
A మొత్తం సొంతవాడకాలు = 2,500 x 12 = ₹ 30,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = 30,000 x 8/100 × 6.5/12 = ₹ 1,300

B సొంతవాడకాలను ప్రతినెల చివరి తేదిన వాడినాడు.
B మొత్తము సొంతవాడకాలు = 1,500 × 12 = ₹ 18,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = 18,000 x 8/100 × 5.5/12 = ₹ 660

ప్రశ్న 14.
ఒక సంస్థలో అపర్ణ భాగస్తురాలు మార్చి 31, 2015 లో అంతమయ్యే సం॥లో ఆమె యొక్క సొంత వాడకాలు ఇలా ఉన్నాయి.
మే 01, 2014 — ₹ 12,000
జూలై 31, 2014 — ₹ 6,000
సెప్టెంబర్ 30, 2014 — ₹ 9,000
నవంబర్ 30, 2014 — ₹ 12,000
జనవరి 01, 2015 — ₹ 8,000
మార్చి 31, 2015 — ₹ 7,000
సొంత వాడకాలపై సం॥కి 8% వడ్డీని లెక్కిస్తారు. సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
గుణిజాల పద్ధతి ద్వారా సొంతవాడకాలపై వడ్డీ లెక్కింపు

సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = గుణిజాల మొత్తం × వడ్డీరేటు × 1/12
= ₹ 3,06,000 × 9/100 × 1/12
= ₹ 2,295

ప్రశ్న 15.
కావేరి టూర్స్ & ట్రావెల్స్ లో జాన్ ఒక భాగస్తుడు. మార్చి 31, 2015తో అంతమయ్యే సం॥లో జాన్ తన వ్యక్తిగత అవసరాల కొరకు మూలధన ఖాతా నుండి కొంత మొత్తాలను సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 9 శాతము ఈ క్రింది సందర్భాలలో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
a) ప్రతినెల మొదటి తేదీన ₹ 3,000 చొప్పున వాడుకొన్నపుడు
b) ప్రతినెల చివరి తేదీన ₹ 3,000 చొప్పున వాడుకొన్నపుడు
c) వివిధ తేదీలలో వివిధ మొత్తాలను వాడుకొన్నపుడు
జూన్ 01, 2014 — ₹ 12,000
ఆగస్టు 31, 2014 — ₹ 8,000
సెప్టెంబర్ 30, 2014 — ₹ 3,000
నవంబర్ 30, 2014 — ₹ 7,000
జనవరి 31, 2015 — ₹ 6,000
సాధన.
a) ప్రతినెల మొదటి తేదీన సొంతవాడకాలకు :
మొత్తము సొంతవాడకాలు = ₹ 3,000 × 12 = ₹ 36,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 36,000 × 9/100 × 6.5/12 = ₹ 1,755

b) ప్రతినెల చివరి తేదీన వాడినపుడు:
మొత్తము సొంతవాడకాలు = ₹ 3,000 × 12 = ₹ 36,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 36,000 × 9/100 × 5.5/12 = ₹ 1,485

c)

సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 2,34,000 × 9/100 × 1/12 = ₹ 1755

TEXTUAL EXAMPLES

ప్రశ్న 1.
జనవరి 1, 2014 నాడు A, B, C లు భాగస్వామ్య సంస్థను ప్రారంభించి AR ₹ 50,000, B R ₹ 40,000 మరియు CR ₹ 30,000 మూలధనాన్ని సమకూర్చినారు. వారు లాభనష్టాలను 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. A భాగస్తునికి నెలకు ₹ 1,000 జీతం చెల్లించాలి మరియు B కు సం॥కి ₹ 5,000 కమీషన్ ఇవ్వాలి. భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6% లెక్కిస్తారు. సం॥లో భాగస్తుల సొంతవాడకాలు వరుసగా A ₹6,000, B ₹4,000 మరియు CR ₹2,000. భాగస్తుల సొంతవాడకాలపై లెక్కించిన వడ్డీ AR ₹270, BR ₹180, CR ₹90. డిసెంబర్ 31, 2014 తో అంతమయ్యే సం॥కి లాభనష్టాల ఖాతా ప్రకారం సంస్థ ఆర్జించిన నికర లాభం ₹ 35,660 భాగస్తుల మధ్య లాభాన్ని పంచడానికి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 2.
విజయ్, కుమార్లు ఒక సంస్థలో భాగస్తులు. వారు డిసెంబర్ 31, 2014 నాడు కింది సమాచారాన్ని అందించినారు.

స్థిర మూలధన పద్ధతి క్రింద అవసరమయిన ఖాతాలు తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 3.
X, Y, Z లు 4 : 3 : 3 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనుటకు ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు ఒక సంస్థను స్థాపించినారు. భాగస్తుల మూలధనాల కింద X ₹ 3,00,000, Y ₹ 2,00,000 మరియు Z ₹ 1,50,000 సమకూర్చినారు. ఆ సం॥లో వారి సొంత వాడకాలు X ₹ 10,000, Y ₹ 8,000, Z ₹ 6,000లు. మార్చి 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥కి సంస్థ ఆర్జించిన నికర లాభం ₹ 1,60,000. అవసరమయిన ఖాతాలను చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 4.
ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు అమర్, కాలేషాలు వ్యాపారాన్ని ప్రారంభించినారు. వారి మూలధనాలుగా అమర్ ₹ 40,000 మరియు కాలేషన్ ₹ 25,000లు సమకూర్చారు. వారు లాభనష్టాలను 2:1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. అమర్ సం॥కి ₹ 6,000 జీతానికి అర్హుడు. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6% ఏర్పాటు చేయాలి. మార్చి 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥ కి సొంతవాడకాలు అమర్ ₹ 4,000 మరియు కాలేష న్ ₹ 8,000. అమర్ జీతం మరియు మూలధనాలపై వడ్డీ ఏర్పాటు చేసిన తరువాత సంస్థ ఆర్జించిన లాభం ₹ 12,000.
అవసరమయిన ఖాతాలను తయారు చేయండి.
1) మూలధనాలు స్థిరమయినపుడు,
2) మూలధనాలు అస్థిరమయినపుడు
సాధన.
1) మూలధనాలు స్థిరమైనపుడు

ప్రశ్న 5.
A మరియు B లు లాభనష్టాలను 3:2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్న భాగస్తులు వారి మూలధన నిల్వలు వరుసగా A ₹ 5,00,000 మరియు B ₹ 3,00,000. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి వడ్డీ సం॥కి 6%. Bకి చెల్లించే జీతం సం॥ కి ₹ 25,000. భాగస్తుని జీతం చెల్లించిన తరువాత మరియు మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించకముందు 2014 సం॥కి సంస్థ ఆర్జించిన లాభం ₹ 1,25,000. మేనేజర్ కమీషన్ కొరకు సంస్థ ఆర్జించిన లాభాలపై 5% ఏర్పాటుచేయాలి. లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతా మరియు మూలధన ఖాతాలను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 6.
P, Q, R లు భాగస్వామ్య వ్యాపారాన్ని ప్రారంభిస్తూ వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 33,00,000, ₹ 2,00,000 మరియు ₹ 1,00,000 సమకూర్చారు. వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటూ, మూలధనాలపై సం॥కి 10% వడ్డీని లెక్కించడానికి నిర్ణయించారు. మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు :
P మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 3,00,000 × 10/100 = ₹ 30,000
Q మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 2,00,000 × 10/100 = ₹ 20,000
R మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 1,00,000 × 10/100 = ₹ 10,000

ప్రశ్న 7.
M, N లు భాగస్తులు, వారి ఖాతా నిల్వలు ఏప్రిల్ 1, 2014న వరుసగా ₹ 4,00,000 మరియు ₹ 2,50,000 గా ఉన్నాయి. ఆగస్టు 1, 2014నాడు M ₹ 1,00,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చగా, అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు NR ₹ 1,50,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినాడు. భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6% అయితే భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు :

24,000 + 4,000
= ₹ 28,000

= 15,000 + 4,500
= ₹ 19,500

ప్రశ్న 8.
లాల్, పాల్లు ఒక సంస్థలో భాగస్తులు, ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు వారి మూలధన ఖాతాల నిల్వలు లాల్ ₹ 4,00,000 మరియు పాల్ ₹ 6,00,000 చూపుతున్నాయి. జూలై 01, 2013 నాడు లాల్ ₹ 1,00,000 మరియు పాల్ ₹ 60,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినారు. అక్టోబర్ 01, 2013 నాడు లాల్ ₹ 50,000 ఉపసంహరించుకోగా, జనవరి 01, 2014 నాడు పాల్ ₹ 25,000 ఉపసంహరించుకొన్నాడు. అంగీకరించిన వడ్డీ భాగస్తుల మూలధనాలపై సం॥కి 8%. మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు

32,000 + 6,000 – 2,000
= ₹ 36,000

48,000 + 3,600 – 500
= ₹ 51,100

ప్రశ్న 9.
X మరియు Yలు భాగస్తులు, లాభనష్టాలను 2 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. వారి మూలధన ఖాతాల నిల్వలు ఏప్రిల్ 1, 2014 నాడు వరుసగా X 20,000 మరియు YR 10,000. క్రింది సందర్భాలలో 31 మార్చి, 2015 తో అంతమయ్యే సం॥నికి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.
సందర్భం 1. : భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు ఒప్పందంలో లేనపుడు మరియు సంవత్సరాంతానికి సంస్థ ఆర్జించిన లాభం 2,000 అయినపుడు
సందర్భం 2. : ఒప్పందం ప్రకారం భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥నికి 6% మరియు ఆ సం॥లో సంస్థ యొక్క నష్టం ₹ 1,500 అయితే
సందర్భం 3. : ఒప్పందం ప్రకారం మూలధనాలపై వడ్డీ రేటు సం॥కి 6% మరియు వర్తకపు లాభం ఆ సం॥లో ₹ 2,100.
సాధన.
సందర్భం 1. :

గమనిక : మూలధనంపై వడ్డీ ఒప్పందంలో లేనపుడు వడ్డీని లెక్కించరాదు.

సందర్భం 2. :

గమనిక : సంస్థ నష్టాలలో ఉన్నపుడు మూలధనంపై వడ్డీని లెక్కించరాదు.

సందర్భం 3. :

ప్రశ్న 10.
జాన్ ఒక సంస్థలో భాగస్తుడు, అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు ₹ 20,000 సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. ఒప్పందం ప్రకారం సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% మరియు ఖాతా పుస్తకాలను ప్రతి సం॥ము డిసెంబర్ 31న ముగిస్తారు. సొంత వాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = 20,000 x 10/100 × 3/12
= ₹ 500
సందర్భం 3. : సొంతవాడకాలు మరియు వడ్డీరేటు ఇచ్చి, సొంతవాడకాల తేదీ ఇవ్వనపుడు సరాసరి 6 నెలలకు వడ్డీ లెక్కించవలెను.

ప్రశ్న 11.
అహ్మద్ అనే భాగస్తుని యొక్క సొంతవాడకాలు ₹ 30,000 మరియు సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 15% సొంతవాడకాలపై వడ్డీ లెక్కించండి.
సాధన.
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ
= ₹ 30,000 × x 15/100 ×6/12
= ₹ 2,250

ప్రశ్న 12.
2014 సం॥లో షణ్ముఖి అనే భాగస్తురాలు ప్రతినెల ₹ 10,000 చొప్పున సొంతానికి వాడుకుంటున్నది. సొంతవాడకాలపై వడ్డీ రేటు సం॥కి 8% అయితే వివిధ సందర్బాలలో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
ఎ) సొంత వాడకాలను ప్రతినెల మొదటి తేదీన వాడుకొన్నపుడు :
= మొత్తం సొంత వాడకాలు 10,000 × 12 = ₹ 1,20,000
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = 1,20,000 × 8/100 × 6.5/12 = ₹ 5,200

బి) ప్రతినెల చివరి రోజున సొంత వాడకాలు వాడుకున్నపుడు :
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = 1,20,000 × 8/100 × 5.5/12 = ₹ 4,400

సి) ప్రతినెలా మధ్యలో సొంతవాడకాలు తీసుకున్నపుడు:
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = 1,20,000 × 8/100 × 6/12
= ₹ 4,800

ప్రశ్న 13.
రత్నం మరియు మాణిక్యంలు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొనే భాగస్తులు. 2014 – 15 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రత్నం సొంతవాడకాలు ప్రతి త్రైమాసానికి ₹ 50,000. సొంత వాడకాలపై వడ్డీ రేటు 10%. వివిధ సందర్భాలలో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
ఎ) సొంతవాడకాలను ప్రతినెల త్రైమాసం మొదటి రోజున వాడుకొన్నపుడు :
మొత్తం సొంత వాడకాలు
= 50,000 × 4 = ₹ 2,00,000
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ
= 2,00,000 × 10/100 × 7.5/12 = ₹ 12,500

బి) సొంతవాడకాలు ప్రతి త్రైమాసం చివరి రోజున వాడుకున్నపుడు :
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ 2,00,000 × 10/100 × 7.5/12 = ₹ 7,500

ప్రశ్న 14.
వంశీ మరియు కృష్ణాలు భాగస్తులు మార్చి 31, 2015 తో అంతమయ్యే సం॥ లో వంశీ యొక్క సొంత వాడకాలు ఇలా ఉన్నాయి.

భాగస్వామ్య ఒప్పందంలో భాగస్తుల సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 12% గా చెప్పబడినది. వంశీ సొంతవాడకాలపై వడ్డీని సాధారణ వడ్డీ మరియు గుణిజాల పద్ధతి ద్వారా లెక్కించండి.
సాధన.
1. సాధారణ వడ్డీ పద్ధతి :

2. గుణిజాల పద్ధతి :

సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = గుణిజాల మొత్తం × రేటు / 100 × 1 / 12
= 70,000 × 12 / 100 × 1 / 12
= ₹ 700

ప్రశ్న 15.
మార్చి 31, 2014 తో అంతమయ్యే సం॥కి తన్విఖ అనే భాగస్తురాలు యొక్క సొంత వాడకాలు ఇలా ఉన్నాయి.

సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 7% అయితే సొంత వాడకాలపై వడ్డీని గుణిజాల పద్ధతిలో లెక్కించండి.
సాధన.
గుణిజాల పద్ధతి ద్వారా సొంత వాడకాలపై వడ్డీ లెక్కింపు

సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = గుణిజాల మొత్తం × రేటు / 100 × 1 / 12
= 4,30,000 × 7 / 100 × 1 / 12
= ₹ 2,508

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 4th Lesson ఉపరితల రసాయనశాస్త్రం Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 4th Lesson ఉపరితల రసాయనశాస్త్రం

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అంతర్ఆలం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ తెలపండి.
జవాబు:
అంతర్అలం :
సాధారణంగా కొన్ని అణువుల మందాన్ని అంతర్అలం అంటారు. ఆయతమప్రావస్థలను ఒక అడ్డుగీత (-) లేదా ఒక నిలువు గీత (i) ద్వారా వేరు పరుస్తు అంతర్ తలాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు.
ఉదా : ఘనపదార్థం, వాయు పదార్థాల మధ్య అంతర్ తలాన్ని ఘనస్థితి – వాయువు (లేదా) ఘన స్థితి / వాయువు అని వ్యక్తం చేస్తారు.

ప్రశ్న 2.
అధిశోషణం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా : i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

ప్రశ్న 3.
అభిశోషణం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ‘అభిశోషణం’ అంటారు.
ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.
ఉదా : i) నీటిలో ముంచిన ‘స్పాంజ్’ నీటిని అభిశోషించుకుంటుంది.
ii) రంగు సిరాలో ఉంచిన సుద్దముక్క సిరాను అభిశోషించుకుంటుంది.

ప్రశ్న 4.
అధిశోషణం, అభిశోషణం వీటిని భేదపరచండి. ప్రతిదానికి ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 5.
సిలికాజెల్ సమక్షంలో తేమతో కూడిన గాలి, తడి లేకుండా మారుతుంది. దీనికి కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
సిలికాజెల్ సమక్షంలో తేమతో కూడిన గాలి, తడి లేకుండా మారుతుంది. దీనికి కారణం నీటి అణువులు జెల్ యొక్క ఉపరితలంపై అధిశోషణం చెందుతాయి.

ప్రశ్న 6.
మిథిలీన్ బ్లూ ద్రావణానికి జాంతవ బొగ్గును కలిపి గిలకరించి ద్రావణాన్ని వడపోస్తే ఏర్పడిన గాలితం రంగును కోల్పోతుంది. కారణం తెలపండి.
జవాబు:
మిథిలీన్ బ్లూ ద్రావణానికి జాంతవ బొగ్గును కలిపి గిలకరించి ద్రావణాన్ని వడపోస్తే ఏర్పడిన కాగితం రంగును కోల్పోతుంది.

కారణం :
జాంతవ బొగ్గుపై మిథిలీన్ బ్లూ అణువులు (అద్దకం) ద్రావణంనుండి అధిశోషణం చెందుతాయి.

ప్రశ్న 7.
నీటి ఆవిరి గల పాత్రలో రెండు భాగాలలో కొద్ది పరిమాణంలో సిలికాజెల్, అనార్ద్ర కాల్షియమ్ క్లోరైడ్ను వేరుగా ఉంచాం. ఏ ఘటన లేదా దృగ్విషయం జరుగుతుంది?
జవాబు:
నీటి ఆవిరిగల పాత్రలో రెండు భాగాలలో కొద్ది పరిమాణంలో సిలికాజెల్, అనార్ద్ర CaCl₂ ను వేరుగా వుంచినపుడు నీటి అణువులు అనార్ద్ర CaCl₂ తో అభిశోషణం చెందుతాయి మరియు జెల్పై అధిశోషణం జరుపుతాయి.

ప్రశ్న 8.
డీసార్హాన్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒక ఉపరితలం నుండి దానిపై అధిశోషణం చెందిన పదార్థాన్ని తొలగించు ప్రక్రియను విశోషణం (డిసార్షన్) అంటారు.

ప్రశ్న 9.
సాల్షన్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
కొన్ని సందర్భాలలో అధిశోషణం, అభిశోషణం రెండు ఒకేసారి జరుగుతాయి. ఈ ప్రక్రియను శోషణం (సార్షన్) అంటారు.

ప్రశ్న 10.
అధిశోషణం, అభిశోషణం వీటిలో ఉపరితల ఘటన ఏది? ఎందువల్ల?.
జవాబు:
అధిశోషణం అనునది ఉపరితల ఘటన
అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.

అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ‘అభిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.

ప్రశ్న 11.
అధిశోషణం, అభిశోషణం రెండూ ఏకకాలంలో జరిగితే ఆ ఘటనను ఏమంటారు?
జవాబు:
కొన్ని సందర్భాలలో అధిశోషణం, అభిశోషణం రెండు ఒకేసారి జరుగుతాయి. ఈ ప్రక్రియను శోషణం (సార్షన్) అంటారు.

ప్రశ్న 12.
సిరాలో ముంచి ఉంచిన సుద్దముక్క కింది వాటిని ప్రదర్శిస్తుంది.
ఎ) ముక్క ఉపరితలంపై సిరా రంగు నిలిచి ఉంటుంది.
బి) సుద్దముక్కను ముక్కలు చేస్తే లోపలి భాగం తెలుపుగానే ఉంటుంది. పై పరిశీలనలను వివరించండి.
జవాబు:
ఎ) సిరాలో ముంచి ఉంచిన సుద్దముక్క ఉపరితలంపై సిరారంగు నిలిచి ఉంటుంది. దీనికి కారణం సిరారంగు అణువుల యొక్క అధిశోషణం.

బి) సిరాలో ముంచి ఉంచిన సుద్దముక్కను ముక్కలు చేస్తే లోపలి భాగం తెలుపుగానే ఉంటుంది. దీనికి కారణం సిరారంగు అణువులు అధిశోషణం చెంది సిరాలోని ద్రావణి అభిశోషణం జరుపుతుంది.

ప్రశ్న 13.
ఘనపదార్థంపై వాయువు అధిశోషణాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలను తెలపండి.
జవాబు:
ఘనపదార్థంపై వాయువు అధిశోషకాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలు
ఎ) అధిశోషకం ఉపరితల వైశాల్యం
బి) వాయు స్వభావం
సి) అధిశోషిత పీడనం
డి) ఉష్ణోగ్రత

ప్రశ్న 14.
అధిశోషణం ఎప్పుడూ ఉష్ణమోచకంగానే ఉంటుంది. కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
అధిశోషణం ప్రక్రియలో అధిశోషకం ఉపరితలంపై ఉండే అవశేషబలాల సంఖ్య తగ్గుతుంది. దీనివలన ఉపరితల శక్తి తగ్గి, ఆ తగ్గినశక్తి, ఉష్ణం రూపంలో వెలువడుతుంది. కావున అధిశోషణ ప్రక్రియ ప్రధానంగా ఉష్ణమోచక చర్యగానే ఉంటుంది.

ప్రశ్న 15.
బొగ్గుపై అమోనియా వాయువు అధిశోషణం చెందినప్పుడు ∆H, ∆S విలువల సంజ్ఞలు ఎలా ఉంటాయి.
జవాబు:
బొగ్గుపై అమ్మోనియా వాయువు అధిశోషణం చెందినపుడు ∆H విలువ రుణాత్మకంగాను ∆S విలువ ధనాత్మంగాను ఉండును.

ప్రశ్న 16.
అధిశోషణం ఎన్ని రకాలు? అవి ఏవి?
జవాబు:
అధిశోషణం రెండు రకాలు.

1. భౌతిక అధిశోషణం (ఫిజిసార్షన్)
2. రసాయన అధిశోషణం (కెమిసాన్)

ప్రశ్న 17.
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే ఫిజిసార్డన్లో ఏ రకం బలాలు ఇమిడి ఉన్నాయి?
జవాబు:
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే ఫిజిసార్లోన్లో వాండర్ వాల్ బలాలు ఇమిడి ఉన్నాయి.

ప్రశ్న 18.
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే కెమిసారన్కు వాయు అణువులకు ఘనపదార్థం ఉపరితలానికి మధ్య జరిగే ఏ రకం అన్యోన్య చర్య కారణం?
జవాబు:
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే కెమిసారన్కు వాయు అణువులకు ఘనపదార్థం ఉపరితలానికి మధ్య రసాయన బంధాలు (లేదా) వేలన్సీ బలాలు కారణం.

ప్రశ్న 19.
కెమిసాల్షన్ను ఎందుకు ఉత్తేజిత అధిశోషణం అంటారు?
జవాబు:
కెమిసార్షన్లో ఉత్తేజితశక్తి అధికం అందువలన దీనిని ఉత్తేజిత అధిశోషణం అంటారు.

ప్రశ్న 20.
ఫిజిసార్షన్కు కెమిసారన్కు మధ్యగల భేదం ఏమిటి?
జవాబు:

1. ఫిజిసార్లోన్లో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య ఉండు బలాలు వాండర్ వాల్ బలాలు
2. కెమిసార్లోన్లో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య ఉండు బలాలు రసాయన బంధాలు (లేదా) వేలన్సీ బలాలు.

ప్రశ్న 21.
ఫిజిసార్షన్, కెమిసార్షన్ల మధ్య ఏది ఉత్రమణీయంగా ఉంటుంది?
జవాబు:
ఫిజిస్టార్షన్, కెమిస్టార్షన్లలో ఫిజిస్సార్షన్ ఉత్రణీయమైనది.

ప్రశ్న 22.
వాయువు సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రతతో వాయు అధిశోషణానికి ఎలా సంబంధం ఉంది?
జవాబు:
వాయువు సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొలది వాయువు త్వరగా ద్రవీకరింపబడుతుంది. కావున సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొలది వాయు అధిశోషణ ప్రక్రియ కూడా పెరుగును.

ప్రశ్న 23.
SO₂ సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత 630 K CH₄ సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత 190 K. వీటిలో ఏది బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందుతుంది? ఎందుకు?
జవాబు:
SO₂ యొక్క సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత (630 K) CH₄ యొక్క సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత కంటే ఎక్కువగా ఉన్నది. కావున SO₂ వాయువు బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందును. అధిక సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత ఉన్న వాయువులు ఎక్కువ అధిశోషణంను కలిగి ఉంటాయి.

ప్రశ్న 24.
సులభంగా ద్రవీకరణం చెందే వాయువులు ఘనపదార్థాలపై సులభంగా అధిశోషించబడతాయి. ఎందుకు?
జవాబు:
సులభంగా ద్రవీకరణం చెందే వాయువులు ఘనపదార్థాలపై సులభంగా అధిశోషించబడతాయి. దీనికి కారణం సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రతకం దగ్గరగా వాండర్ వాల్ బాలాలు బలంగా ఉంటాయి.

ప్రశ్న 25.
SO₂ H₂ లలో ఏది బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందుతుంది? కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
SO₂ H₂లలో SO₂ బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందును. దీనికి కారణం SO₂ యొక్క సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత (630 K) H₂ యొక్క సంధిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత (33K) కంటే ఎక్కువ.

ప్రశ్న 26.
ఫిజిసాల్షన్, కెమిసార్షన్ల ఎంథాల్పీ విలువలను తులనం చేయండి.
జవాబు:

1. ఫిజిసార్షన్ యొక్క ఎంథాల్పీ విలువలు తక్కువగా ఉంటాయి (20 – 40 KJ/mole)
2. కెమిసార్షన్ యొక్క ఎంథాల్పీ విలువలు ఎక్కువగా ఉంటాయి (80 – 240 KJ/mole)

ప్రశ్న 27.
భౌతిక అధిశోషణం ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం ఎలా ఉంది? దీనికి కారణం తెలపండి.
జవాబు:
భౌతిక అధిశోషణం ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం తక్కువ 20 – 40 KJ/mole దానికి కారణం వాండర్ వాల్ బలాలు వాయువుకు ఘనపదార్థంకు మధ్య ఉంటాయి.

ప్రశ్న 28.
కెమిసాన్ ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం ఏమిటి? ఈ పరిమాణానికి కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
రసాయన అధిశోషణం ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం ఎక్కువ. 80 – 240 KJ/mole దీనికి కారణం రసాయన బలాలు (లేదా) వేలన్సీ బలాలు వాయువుకు ఘనపదార్థానికి మధ్య ఉంటాయి.

ప్రశ్న 29.
అధిశోషణం అనువర్తనాలు రెండింటిని తెలపండి.
జవాబు:
1) అధిక శూన్య స్థితిని ఏర్పరచడం :
ఒక పాత్రలో అధిక శూన్య స్థితిని పొందడానికి ఆ పాత్రలోని గాలిని నిర్వాత పంపుద్వారా తొలగిస్తారు. ఈ ప్రక్రియలో పాత్రలో ఇంకా మిగిలి ఉన్న కొద్దిపాటి గాలిని, బొగ్గును ఉపయోగించి అధిశోషణ ప్రక్రియ ద్వారా తొలగిస్తారు.

2) వాయు ముసుగు (gas mask) :
బొగ్గుగనులలో పనిచేసే కార్మికులు గాలిని పీల్చుకొనేటప్పుడు గాలిలోని విషవాయువులను అధిశోషించుకోవడానికి వాడే సాధనాన్ని వాయు ముసుగు అంటారు. ఇది ఉత్తేజపరిచిన బొగ్గు లేదా ఇతర అధిశోషకాల మిశ్రమంతో నిండి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 30.
ఫిజిసారన్కు ఎందుకు విశిష్టత లేదా వరణాత్మకత లేదు?
జవాబు:
వాండర్వాల్ బలాలు సార్వత్రికం కాబట్టి అధిశోషకం ఉపరితలం ఏ వాయువు పైనా ప్రత్యేకంగా ఇష్టతను ప్రదర్శించదు. కావున ఫిజిసారన్కు విశిష్టతలేదు.

ప్రశ్న 31.
అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ అంటే ఏమిటి? ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్ణరేఖ సమీకరణం వ్రాయండి.
జవాబు:
స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏకాంక ద్రవ్యరాశిగల ఘనస్థితిలోని అధిశోషకంపై అధిశోషణం చెందే వాయువు పరిమాణానికి, వాయువు పీడనానికి మధ్యగల అనుభావిక సంబంధాన్ని తెలిపే రేఖలను అధిశోషణ సమోష్ణరేఖలు అంటారు.

ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్టరేఖ సమీకరణం \(\frac{x}{m}\) = k × p^l/n
x = అధిశోషణం చెందిన వాయు పరిమాణం
P = పీడనం
m = ద్రవ్యరాశి

ప్రశ్న 32.
ఏ పరిస్థితులలో ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్ణరేఖ సమీకరణం క్రింది రేఖాపటాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది?

జవాబు:
పై గ్రాఫ్ నుండి అధిశోషణం ప్రక్రియ పీడనంపై ఆధారపడదు. అని తెలుస్తుంది.
ఇచ్చట \(\frac{1}{n}\) = 0, \(\frac{x}{m}\) = స్థిరాంకం

ప్రశ్న 33.
విజాతి ఉత్ప్రేరణంలో అధిశోషణం పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
విజాతి ఉత్ప్రేరణంలో క్రియాజనక అణువులు ఘన పదార్థ ఉపరితలంపై అధిశోషణం జరుపుట ద్వారా ఉత్ప్రేరణ చర్య వలన చర్యరేటు పెరుగును.

ప్రశ్న 34.
KClO₃ నుంచి O₂ తయారీలో MnO₂ పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:

పై చర్యలో MnO₂, చర్యరేటును పెంచును. ఇది ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేయును.

ప్రశ్న 35.
ఉత్ప్రేరణం ఘటనలో ‘ప్రమోటర్లు’ (ప్రవర్ధకాలు), ‘విష పదార్థాలు’ వీటిని నిర్వచించండి.
జవాబు:
ప్రమోటర్లు (ప్రవర్థకాలు) :
ఉత్ప్రేరకం యొక్క ఉత్తేజితత్వాన్ని పెంచే పదార్థాలను ప్రవర్థకాలు అంటారు.

విష పదార్థాలు :
ఉత్ప్రేరకం ఉత్తేజితత్వాన్ని తగ్గించే పదార్థాలను విషపదార్థాలు అంటారు.

ప్రశ్న 36.
సజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటే ఏమిటి? ఇది విజాతి ఉత్ప్రేరణం నుంచి ఏ విధంగా భేదిస్తుంది?
జవాబు:
ఒక చర్యలో క్రియాజనకాలు, ఉత్ప్రేరకం అన్నీ ఒకే ప్రావస్థలో ఉన్నట్లైతే ఆ చర్యను సజాతి ఉత్ప్రేరణం అంటారు. క్రియాజనకాలు ఉత్ప్రేరకం, భిన్న ప్రావస్థలలో ఉండే ఉత్ప్రేరక చర్యను విజాతి ఉత్ప్రేరణం అంటారు.

ప్రశ్న 37.
సజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 38.
విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 39.
విజాతి ఉత్ప్రేరణం ప్రదర్శించే వరణాత్మకతకు రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి.
జవాబు:
ఈ క్రింది చర్యల ద్వారా విజాతి ఉత్ప్రేరణ వరణాత్మకత గురించి తెలుస్తుంది.
→ H₂ మరియు CO లలో మొదలయి విభిన్న ఉత్ప్రేరకాల సమక్షంలో విభిన్న ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి.

ఉత్ప్రేరక ప్రభావం సహజంగా వరణాత్మకమైనది.

ప్రశ్న 40.
జియోలైట్లను ఆకార వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకాలు అని ఎందుకు అంటారు?
జవాబు:
ఉత్ప్రేరకంపై చోటుచేసుకొని ఉండే రంధ్రాల పరిమాణం ఆధారంగాను, క్రియజనకాల క్రియా జన్యాల అణువులు సాపేక్ష పరిమాణాల ఆధారంగాను జరిగే ఉత్ప్రేరక చర్యను ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకం అంటారు. జియోలైట్లను తేనెపట్టు ఆకారంలోగల నిర్మాణం ఉండటం కారణంగా అవి ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకాలుగా పనిచేస్తాయి.

ప్రశ్న 41.
ఆల్కహాల్లను గాసొలీన్ గా ప్రత్యక్షంగా మార్చే ఏ జియోలైట్ ఉత్ప్రేరకాన్ని ఉపయోగిస్తారు?
జవాబు:
పెట్రోలియం పరిశ్రమలో ఉపయోగించే ముఖ్యమైన జియోలైట్ ఉత్ప్రేరకం ZSM – 5 ఇది ఆల్కహాల్ల అనార్ద్రీకరణ చర్యకు గురిచేసే గాసోలిన్లుగా (పెట్రోల్) పిలిచే హైడ్రోకార్బన్ల మిశ్రమంగా మారుస్తుంది.

ప్రశ్న 42.
ఎంజైమ్లు అంటే ఏమిటి? మానవ శరీరంలో వీటి పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
ప్రాణం గల మొక్కలు, జంతువులు ఉత్పత్తి చేసే సంక్లిష్ట నైట్రోజన్ కర్బన సమ్మేళనాలను ఎంజైమ్లు అంటారు.

• ఎంజైమ్లు జీవ రసాయనిక ఉత్ప్రేరకాలుగా పని చేస్తాయి.
• ఆయుఃప్రక్రియ కొనసాగడానికి దోహదం చేసే జంతువులు మొక్కలలో జరిగే చాలా రసాయన చర్యలను ఇవి ఉత్ప్రేరణం చేస్తాయి.

ప్రశ్న 43.
ఒక రసాయన దిగుబడిని ఉత్ప్రేరకం పెంచగలదా?
జవాబు:
ఒక రసాయన చర్య దిగుబడిని ఉత్ప్రేరకం పెంచదు. ఇది కేవలం చర్యవేగాన్ని పెంచుతుంది తద్వారా త్వరగా క్రియాజన్యం ఏర్పడేట్లు చేస్తుంది.

ప్రశ్న 44.
రెండు ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణ చర్యలను తెలపండి. చర్యలు వ్రాయండి.
జవాబు:
చక్కెర విలోమ చర్య :

ప్రశ్న 45.
సోయాబీన్ల నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు ఏవి?
జవాబు:
సోయాబీన్ ల నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు యూరియేజ్

ప్రశ్న 46.
క్రింది వాటిలో ఉపయోగించే ఎంజైమ్లను తెలపండి.
ఎ) యూరియా, అమోనియా విఘటనం చెందడం
బి) ప్రోటీన్లు, పెప్టైడ్లుగా ఉదరంలో మారడం
జవాబు:
ఎ) యూరియా, అమ్మోనియాగా విఘటనం చెందటంలో ఉపయోగించే ఎంజైమ్ యూరియేజ్
బి) ఉదరంలో ప్రోటీన్లు పెప్టైడ్లుగా మార్చే ఎంజైమ్ పెప్సిన్

ప్రశ్న 47.
ఈస్ట్ నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు ఏవి?
జవాబు:
ఈస్ట్ నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు ఇన్వర్టేజ్, జైమేజ్ మరియు మాల్టేజ్

ప్రశ్న 48.
ఎంజైమ్లు అధిక క్రియాశీలతను ప్రదర్శించే ఉష్ణోగ్రత, pH ల పరిధులను తెలపండి.
జవాబు:

• ఎంజైమ్ క్రియాశీలతకు అనువైన ఉష్ణోగ్రత 298 – 310 K.
• pH విలువ 5 – 7 మధ్య ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరకచర్య రేటు గరిష్టంగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 49.
ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణను పటం ద్వారా వివరించండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 50.
పారిశ్రామిక ప్రాముఖ్యం గల రెండు విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలను పేర్కొని వాటిలోని ఉత్ప్రేరకాలను తెలపండి.
జవాబు:
i) హేబర్ పద్ధతి ద్వారా అమ్మోనియా తయారీ :

ప్రశ్న 51.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం అంటే ఏమిటి? ఇది నిజద్రావణం నుంచి విక్షిప్త కణం పరిమాణంలోను, సజాతి స్వభావంలోను ఏ విధంగా విభేదిస్తుంది?
జవాబు:
ఒక పదార్థంలో పెద్దసైజు కణాలుగా వేరొక పదార్థం విక్షేపణం చెంది ఏర్పరచిన విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్ ద్రావణం అంటారు.

• కొల్లాయిడల్ ద్రావణాలలో కణాల సైజు పరిమాణం 1 mµ – 1µ వరకు ఉంటాయి. నిజద్రావణాలలో కణాల సైజు < / mµ ఉంటాయి.
• కొల్లాయిడల్ ద్రావణం విజాతీయ ద్విగుణ వ్యవస్థ. నిజద్రావణం సజాతీయ ద్విగుణ వ్యవస్థ.

ప్రశ్న 52.
క్రింది కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలలో విక్షిప్త ప్రావస్థ విక్షేపణ యానకం వీటిని తెలపండి.
ఎ) పొగమంచు
బి) పొగ
సి) పాలు
జవాబు:
ఎ) పొగమంచు : విక్షిప్త ప్రావస్థ : ద్రవము
విక్షేపణ యానకం : వాయువు

(బి) పొగ : విక్షిప్త ప్రావస్థ : కార్బన్ కణాలు (ఘన)
విక్షేపణ యానకం : గాలి (వాయువు)

సి) పాలు : విక్షిప్త ప్రావస్థ : ద్రవరూప కొవ్వు
విక్షేపణ యానకం : నీరు

ప్రశ్న 53.
లయోధిలిక్, లయోఫోబిక్ సాల్లు అంటే ఏమిటి? ఒక్కొక్కదానికి ఒక్కొక్క ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
విక్షిప్త ప్రావస్థ(ద్రావితం) కణ పరిమాణం 1mµ – 1µ వరకు ఉండే ద్విగుణాత్మక విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

కొల్లాయిడ్ల వర్గీకరణ :
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం మధ్యగల సంబంధం ఆధారంగా వర్గీకరణ జరిగింది.

ఎ) లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ ప్రియ కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షేపక యానకంకూ, విక్షిప్త ప్రావస్థకీ మధ్య ఎక్కువ ఆపేక్ష ఉంటుంది.
ఉదా : స్టార్చ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫిలిక్.

బి) లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ విరోధి కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థకూ, విక్షేపక యానకానికీ మధ్య ఆపేక్ష ఉండదు.
ఉదా : గోల్డ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫోబిక్.

ప్రశ్న 54.
క్రింది పదాలను సరయిన ఉదాహరణలతో వివరించండి.
ఎ) ఏరోసాల్ బి) హైడ్రోసాల్
జవాబు:
ఎ) ఏరోసాల్ :
ఏ కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో విక్షిప్త ప్రావస్థ ఘనపదార్థం విక్షేపణ యానకం గాలి (వాయువు) ఉంటుందో వాటిని ఎరోసాల్ అంటారు.
ఉదా : పొగ : విక్షిప్తప్రావస్థ : కార్బన్ కణాలు (ఘన)
విక్షేపణ యానకం : గాలి (వాయువు)

బి) హైడ్రోసాల్ :
ఏ కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో విక్షేపం యానకం నీరుగా ఉంటుందో వాటిని హైడ్రోసాల్ అంటారు.
ఉదా : పాలు : విక్షిప్తప్రావస్థ : ద్రవరూప క్రొవ్వు
విక్షేపణ యానకం : నీరు

ప్రశ్న 55.
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు, లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్ల కంటే స్థిరంగా ఉంటాయి. కారణం తెలపండి.
జవాబు:

• లయోఫిలిక్ సాల్లు ఉత్రమణీయమైనవి. ఇవి స్కందనం జరుగవు. స్థిరంగా ఉంటాయి.
• లయోఫోబిక్ సాల్లు అనుత్రమణీయమైనవి. వీటికి విద్యుద్విశ్లేష్యాలను కలిపినపుడు అస్థిరంగా మారి స్కంధనం జరుగుతాయి. వీటిని స్థిరంగా మార్చుటకు లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లను కలుపవలెను.

ప్రశ్న 56.
ద్రవ, ఘపపదార్థంలో విక్షిప్తం అయి ఏర్పరచిన రెండు కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి. ఈ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం పేరు ఏమిటి?
జవాబు:
జున్ను వెన్న మరియు జెల్లీలు ద్రవ, ఘనపదార్థంలో నిక్షిప్తం అయి ఏర్పరిచిన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు ఈ కొల్లాయిడ్ ద్రావణాల పేరు జెల్లు

ప్రశ్న 57.
బహుఅణుత, స్థూలఅణుత కొల్లాయిడ్ల మధ్య భేదం తెలపండి. ఒక్కొక్క దానిని ఒక్కొక్క ఉదారణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
బహుఅణుత కొల్లాయిడ్లు :
అధిక సంఖ్యలో విక్షిప్త ప్రావస్థలోని పరమాణువులు లేదా లఘు అణువుల సముచ్చయం చెంది కొల్లాయిడ్ `సైజు జాతులను ఏర్పరుస్తాయి. ఇలా ఏర్పడిన జాతులను బహు అణుత కొల్లాయిడ్లు అంటారు.
ఉదా : సల్ఫర్సాల్

స్థూల (లేదా) బృహత్ అణుకొల్లాయిడ్లు :
అనువైన ద్రావణిలో బృహత్ అణువులను కరిగిస్తే కొల్లాయిడ్ కణాల పరిధిలో ఉండే కణాలు ఉన్న ద్రావణాలు ఏర్పడతాయి. ఈ వ్యవస్థలను బృహత్ అణు కొల్లాయిడ్లు అంటారు.
ఉదా : స్టార్చ్, సెల్యులోజ్

ప్రశ్న 58.
మిసెల్లు అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
కొన్ని పదార్థాలు అల్పగాఢతల వద్ద సాధారణ బలమైన విద్యుద్విశ్లేషకాలుగా ప్రవర్తించే పదార్థాలు. అయితే అధిక గాఢతల వద్ద కొల్లాయిడ్ల ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి. దీనికి కారణం సముచ్ఛములను ఏర్పరచడం ఈ విధంగా సముచ్ఛయం చెంది ఏర్పడిన కణాలను మిసెల్లు అంటారు.
ఉదా : సబ్బులు, డిటర్జంట్లు మిసెల్లను ఏర్పరుస్తాయి.

ప్రశ్న 59.
సాధారణ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి, మిసెల్లకు గల భేదం ఏమిటి?
జవాబు:

• కొన్ని పదార్థాలు అల్పగాఢతల వద్ద సాధారణబలమైన విద్యుద్విశ్లేషకాలుగా ప్రవర్తించే పదార్థాలు, అయితే అధిక గాఢతల వద్ద కొల్లాయిడ్ల ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి. దీనికి కారణం సముచ్ఛములను ఏర్పరచడం ఈ విధంగా సముచ్ఛయం చెంది ఏర్పడిన కణాలను మిసెల్లు అంటారు.
• వీటినే సముచ్ఛయ కొల్లాయిడ్లు అంటారు.
• ఇవి లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ భాగాలు కలిగి ఉంటాయి.
• మిసెల్లలో 100 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో సాధారణ అణువులు ఉంటాయి.
• కొల్లాయిడ్ ద్రావణం విలీనంలో ఈ కొల్లాయిడ్లు వ్యక్తిగత విద్యుద్విశ్లేష్యకాలుగా తిరిగి మారతాయి.

ప్రశ్న 60.
సహచరిత కొల్లాయిడ్లకు రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి.
జవాబు:
ఉపరితల క్రియాశీలతగల కారకాలు అయిన సబ్బులు, సంశ్లేషిత డిటర్జంట్లు సహచరిత కొల్లాయిడ్లకు ఉదాహరణలు.

ప్రశ్న 61.
ఒకే పదార్థం కొల్లాయిడ్గాను, క్రిస్టలాయిడ్గాను ప్రవర్తించగలదా?
జవాబు:
మిసెల్లు కొల్లాయిడ్గానూ, క్రిస్టలాయిడ్లుగాను ప్రవర్తించగలవు. అల్పగాఢతల వద్ద సాధారణ బలీయమైన విద్యుద్విశ్లేష్యకాలుగా, అధికగాఢతల వద్ద కొల్లాయిడ్లుగా ప్రవర్తిస్తాయి.

ప్రశ్న 62.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లకు రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి.
జవాబు:
లోహసాల్లు, లోహసల్ఫైడ్సాల్లు లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లకు ఉదాహరణలు గోల్డ్సెల్ ఒక లయోఫోబిక్సాల్.

ప్రశ్న 63.
క్రింది కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు తెలపండి.
ఎ) ఘనపదార్థంలో ద్రవం
బి) ఘనపదార్థంలో వాయువు
జవాబు:
ఎ) ఘనపదార్థంలో ద్రవం :
ఘనపదార్ధంలో ద్రవం రకమైన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థకు ఉదాహరణలు జున్ను, వెన్న, జెల్లీలు

బి) ఘనపదార్థంలో వాయువు :
ఘనపదార్ధంలో వాయువు రకమైన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థకు ఉదాహరణలు ప్యూమిస్ రాళ్లు, ఫోమ్బ్బరు.

ప్రశ్న 64.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లను ఏ పదార్థాలు ఏర్పరుస్తాయి?
జవాబు:
లోహసాల్లు, లోహసల్ఫైడ్సాల్లు లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లకు ఉదాహరణలు గోల్డ్సెల్ ఒక లయోఫోబిక్సాల్.

ప్రశ్న 65.
సందిగ్ధ మిసెల్ గాఢత (T_k), క్రాఫ్ట్ ఉష్ణోగ్రత (CMC) అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒక ప్రత్యేకమైన గాఢత కంటే అధిక గాఢతల వద్ద మాత్రమే మిసెల్ ఏర్పడుతుంది. ఈ గాఢతను సంధిగ్ధమిసెల్ గాఢత (CMC) అంటారు.

ఒక ప్రత్యేక ఉష్ణోగ్రత కంటే అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాత్రమే మిసెల్ ఏర్పడతాయి. ఈ ఉష్ణోగ్రతను క్రాఫ్ట్ ఉష్ణోగ్రత (T_k) అంటారు.

ప్రశ్న 66.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లను ఎందుకు ఉత్రమణీయం కానివి అంటారు?
జవాబు:
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు స్థిరమైనవి కావు. వీటికి విద్యుద్విశ్లేష్యాలు కలిపినపుడు స్కంధనం (అవక్షేపాలు) జరగుతాయి. ఏర్పడిన అవక్షేపానికి విక్షేపణ యానకాన్ని కలిపి గిలకరిస్తే తిరిగి ఈ కొల్లాయిడ్ సాల్లు ఏర్పడవు. అందువల్ల వీటిని అనుత్రమణీయ సాల్లు అంటారు.

ప్రశ్న 67.
ఆర్సీనియస్ సల్ఫైడ్ సాల్ను ఎలా తయారు చేస్తారు?
జవాబు:
As₂O₃ మరియు H₂S లను ధ్వంద్వవియోగ చర్య ద్వారా ఆర్సీనియస్ సల్ఫైడ్ సాల్ను తయారు చేస్తారు.

ప్రశ్న 68.
పెష్టీకరణం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
పెష్టీకరణం :
విక్షేపణ యానకంలో ఉన్న ఒక అవక్షేపానికి కొద్ది ప్రయాణంలో ఒక విద్యుద్విశ్లేష్యాన్ని కలిపి బాగా కుదపడం ద్వారా అవక్షేపాన్ని కొల్లాయిడల్ స్థితికి మార్చడాన్ని పెష్టీకరణం అంటారు.

ప్రశ్న 69.
డయాలిసిస్ అంటే ఏమిటి? డయాలిసిస్ ఎలా వేగపరుస్తారు?
జవాబు:
డయాలిసిస్ :
అనువైన పటలం లేదా పొరను ఉపయోగించి కరిగే స్థితిలో ఉండే పదార్థాలను కొల్లాయిడ్ ద్రావణం నుండి తొలగించే ప్రక్రియను డయాలిసిస్ అంటారు.

ప్రశ్న 70.
కొల్లోడియన్ ద్రావణం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఆల్కహాల్ – ఈథర్ 40% మిశ్రమంలో కరిగించిన నైట్రో సెల్యులోజ్న కొల్లోడియన్ ద్రావణం అంటారు.

ప్రశ్న 71.
సాధారణ వడపోత కాగితం నుంచి సూక్ష్మ వడపోత కాగితాన్ని ఎలా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:
కొల్లోడియన్ ద్రావణంలో వడపోతలో ఉపయోగించే కాగితాన్ని నానబెట్టి, ఫార్మాల్డీహైడ్ సహాయంతో గట్టిపరచి చివరగా ఆరపెట్టి సూక్ష్మ నిర్గలన పటాలను తయారు చేస్తారు.

ప్రశ్న 72.
టిండాల్ ఫలితం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
టిండాల్ ఫలితం :
“కాంతి, కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా ప్రయాణించినప్పుడు, కాంతి మార్గాన్ని మనం ఒక కాంతివంతమైన పుంజంగా చూడవచ్చు. ఈ దృగ్విషయాన్నే “టిండాల్ ఫలితం” అంటారు.
ఇది ఒక దృక్ ధర్మం.

కారణము :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా కాంతి ప్రసరించినప్పుడు ఆ కాంతి పెద్దసైజు కణాలు అయిన కొల్లాయిడ్ల విక్షిప్త, ప్రావస్థా కణాలలో పరిక్షేపణం చెందుతాయి.

• ఆకాశము నీలంగా ఉండటానికి టిండాల్ ప్రభావమే కారణము.
• నిజద్రావణాలు టిండాల్ ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించవు.
  

ప్రశ్న 73.
ఏ పరిస్థితులలో టిండాల్ ఫలితం కనిపిస్తుంది?
జవాబు:
ఈక్రింది నియమాలు పాటించినపుడే టిండాల్ ఫలితం గమనించగలము.

1. కొల్లాయిడ్ కణాల వ్యాసం ఉపయోగించిన కాంతి కిరణం తరంగదైర్ఘ్యం కంటే చాలా తక్కువగా ఉండకూడదు.
2. విక్షిప్త ప్రావస్థ, విక్షేపణ యానకం వీటి వక్రీభవన గుణకం విలువల మధ్య భేదం అధికంగా ఉండాలి. టిండాల్ ఫలితాన్ని నిజద్రావణాన్ని, కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని గుర్తించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 74.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని, నిజద్రావణాన్ని భేదపరచడానికి టిండాల్ ఫలితం ఉపయోగపడుతుందా? వివరించండి.
జవాబు:
‘కొల్లాయిడ్ ద్రావణం, నిజద్రావణంను భేదపరచడానికి ఉపయోగపడును.

సజాల బ్రావణం (నిజద్రావణం) ను చీకటిలో ఉంచి దానిగుండా కాంతి కిరణాన్ని ప్రసారం చేస్తే కాంతి కిరణం పోయే “దిశలోనే దానిని పరిశీలిస్తే ద్రావణం నిర్మలంగానే కనిపిస్తుంది. కాంతి కిరణం ప్రయాణించే దిశను లంబదిశలో ద్రావణాన్ని పరిశీలిస్తే ద్రావణం నలుపురంగులో కనిపిస్తుంది.

కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలను కూడా ఇదే విధంగా కాంతికిరణ దిశలో పరిశీలించినట్లైతే అవి నిర్మలంగా లేదా అర్ధపారదర్శకంగా మసకగా కనిపిస్తుంది. కాంతి కిరణ ప్రయాణదిశకు లంబదిశలో పరిశీలించినట్లైతే కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలు బలహీన లేదా బలమైన క్షీరదీప్తిరూపంలో కనిపిస్తాయి. కాంతికిరణం ప్రయాణించే మార్గం నీలిరంగు కాంతిలో కనిపిస్తుంది. దీనినే టిండాల్ ఫలితం అంటారు.

ప్రశ్న 75.
ఆకాశం నీలిరంగులో కనిపిస్తుంది. ఎందుకు?
జవాబు:
గాలిలో అవలంబనం చెంది ఉన్న ధూళి కణాలు నీటి ఆవిరి ద్వారా సౌరకాంతి పరిక్షేపణం చెంది నీలిరంగు కాంతి మన కంటిని చేరుతుంది. ఈ కారణంగా ఆకాశం నీలంగా కనిపిస్తుంది.

ప్రశ్న 76.
బ్రౌనియన్ చలనం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
బ్రౌనియన్ చలనం :
“కొల్లాయిడ్ కణాలు, విక్షేపణ యానకంలో నిరంతరం వేగంగా మరియు అస్తవ్యస్తంగా చలించడాన్ని “బ్రౌనియన్ చలనం” అంటారు. ఇది ఒక గతిజ ధర్మము.

ఈ దృగ్విషయాన్ని “జిగ్మండీ” అను శాస్త్రవేత్త కనుగొన్నాడు.

కారణము :
విక్షేపణ యానక అణువులకు, కొల్లాయిడ్ కణాలకు మధ్య తుల్యము కాని అభిఘాతాల కారణంగా బ్రౌనియన్ చలనం ఉంటుంది.

ప్రశ్న 77.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణంపై ఆవేశం ఉండటానికిగల కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
కొల్లాయిడ్ కణాలు ఆవేశాన్ని సంతరించుకోవడానికి కారణం లోహాలు ఎలక్ట్రోడ్పై నిక్షిప్తం అయినపుడు ఆ లోహాలు ఎలక్ట్రాన్లను బంధించి ఉంచటం మరియు ద్రావణంలో ఉండే ఇతర అయాన్లను కొల్లాయిడ్ కణం అధిశోషించుకోవడం.

ప్రశ్న 78.
ఎలక్ట్రోకైనెటిక్ పొటెన్షియల్ లేదా జీటా పొటెన్షియల్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
విరుద్ధ ఆవేశాలు గల స్థిర పటలం, విసరిత పటలం మధ్యగల పొటెన్షియల్ బేధాన్ని విద్యుత్ గతిక పొటెన్షియల్ (లేదా) జీటా -పొటెన్షియల్ అంటారు. ఇది ధన లేదా ఋణ విలువలో ఉంటుంది.

ప్రశ్న 79.
ధనావేశం, రుణావేశం గల ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణాల ఫార్ములాలను వ్రాయండి.
జవాబు:

• ధనావేశం గల ఆర్ధఫెర్రిక్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణ ఫార్ములా Fe₂O₃.xH₂O/Fe⁺³
• ఋణావేశం గల ఆర్ధఫెర్రిక్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణ ఫార్ములా Fe₂O₃.xH₂O/OH^–

ప్రశ్న 80.
ధనావేశ కొల్లాయిడ్ల స్కందనంలో Cl^–, SO^2-₄, PO^3-₄ అయాన్ల స్కందన సామర్థ్య క్రమాన్ని తెలపండి
జవాబు:
ధనావేశ కొల్లాయిడ్ స్కందనంలో Cl^–, SO^2-₄, PO^3-₄ అయాన్ల స్కందన సామర్థ్యక్రమం PO₄^3- > SO₄^2- > Cl^–

ప్రశ్న 81.
Na⁺, Ba²⁺, Al³⁺, లలో ఏది రుణావేశ కొల్లాయిడ్ను సులభంగా స్కందనం చేస్తుంది? కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
Na⁺, Ba²⁺, Al³⁺ లలో రుణావేశ కొల్లాయిడ్ను సులభంగా స్కంధనం చేసేది Al³⁺ అయాన్ ఆవేశం ఎక్కువగా ఉన్నచో స్కంధన సామర్ధ్యం అధికంగా ఉండును.

ప్రశ్న 82.
AgI కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని Ag⁺ అయాన్లు అధికంగా గల ద్రావణం నుంచి తయారుచేసినప్పుడు ధనావేశంగాను, I^– అయాన్లు అధికంగా గల ద్రావణం నుంచి తయారుచేసినప్పుడు రుణావేశంగాను ఉంటుంది. వివరించండి.
జవాబు:
అధిక పరిమాణంలో తీసుకొన్న విలీన KI ద్రావణానికి, విలీన AgNO₃ ద్రావణాన్ని కలిపితే, ఏర్పడిన AgI అవక్షేపం అధికపరిమాణంలోగల ఉభయ సామాన్య అయాన్ I^– ను అధిశోషించుకొంటుంది. ఫలితంగా రుణావేశ AgI కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ఏర్పడుతుంది. అధిక పరిమాణంలో తీసుకొన్న AgNO₃ ఎలీన ద్రావణానికి, విలీన KI ద్రావణం కలిపినట్లైతే, ఏర్పడిన Agl అవక్షేపం, అధికపరిమాణంలోగల ఉభయ సామాన్య అయాన్ Ag⁺ ను అధిశోషించుకొటుంది. ఫలితంగా ధనావేశ AgI కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ఏర్పడుతుంది. సాధారణంగా విక్షిప్త ప్రావస్థలో ఉండే ఒక అయానన్ను కొల్లాయిడ్ కణం అధిశోషించుకొంటుంది.

ప్రశ్న 83.
విద్యుదావేశిత కణచలనం (ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్) అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

ప్రశ్న 84.
విద్యుత్ ద్రవాభిసరణం (ఎలక్ట్రోఆస్మాసిస్) అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
కొల్లాయిడ్ కణాల చలనాన్ని అనువైన పద్ధతిలో ఆపగల్యీ విక్షేపణ యానకం వ్యతిరేక దిశలో ప్రయాణిస్తుంది. దీనిని విద్యుత్ ద్రవాభిసరణం అంటారు.

ప్రశ్న 85.
స్కందనం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
సాల్ కొల్లాయిడ్ కణాలు పాత్ర అడుగు భాగానికి చేరి స్థిరపడే ప్రక్రియను సాల్స్కందనం లేదా అవక్షేపణం లేదా ఫ్లాక్యులేషన్ అంటారు.

ప్రశ్న 86.
ప్లాక్యులేషన్ విలువను నిర్వచించండి.
జవాబు:
రెండు గంటల కాలవ్యవధిలో ఒక సాల్ను స్కందనం చేయడానికి అవసరమైన మిల్లీ మోల్ల విద్యుద్విశ్లేష్య కనిష్ఠ గాఢతను స్కంధన విలువ అంటారు.

ప్రశ్న 87.
హార్డీ-షూల్జ్ నియమం తెలపండి.
జవాబు:
సామాన్యంగా స్కందన అయాన్ వేలన్సీ పెరిగిన కొలది దాని స్కందన సామర్ధ్యం పెరుగును. దీనినే హార్డీ – షూల్జ్ నియమం అంటారు.

ప్రశ్న 88.
ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి సోడియమ్ క్లోరైడ్ ద్రావణం కలిపితే స్కందనం జరుగుతుంది. వివరించండి.
జవాబు:
ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి NaCl ద్రావణం కలిపితే స్కందనం జరుగుతుంది. ఇచ్చట కొల్లాయిడ్ కణాలమీది ఆవేశాలు పరస్పరం తటస్థపరచబడి అవక్షేపణం చెందుతాయి.

ప్రశ్న 89.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లను స్కందనం ఘటన నుంచి ఎలా పరిరక్షిస్తారు?
జవాబు:
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడు లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్కు కలుపుట ద్వారా వాటి స్కందన ఘటన నుండి పరిరక్షిస్తారు.

ప్రశ్న 90.
పరిరక్షణ కొల్లాయిడ్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్ను లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్కు కలుపుట ద్వారా వాటి స్కందన ఘటన నుండి పరిరక్షిస్తారు.
→ లయోఫిల్లిక్ కొల్లాయిడ్లను పరిరక్షక కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

ప్రశ్న 91.
ఎమల్షన్ అంటే ఏమిటి ? రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి. [AP. Mar.’17]
జవాబు:
ఎమల్షన్ :
“ద్రవ విక్షేపక యానకంలో, సూక్ష్మ విభాజిత ద్రవబిందు కణాలు విక్షిప్తం చెంది ఏర్పరిచే వ్యవస్థే ఎమల్షన్”.
(లేదా)
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం రెండూ ద్రవాలే అయిన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థను ‘ఎమల్షన్’ అంటారు.
ఉదా : పాలు – ద్రవ క్రొవ్వు నీటిలో విక్షిప్తం చెంది ఉండే ఎమల్షన్.

ప్రశ్న 92.
ఎమల్షన్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు? ఒక్కొక్క రకానికి ఒక్కొక్క ఉదాహరణ ఇవ్వండి. [AP. Mar.’17]
(ఎ) నీటిలో తైలం (O / W) రకం ఎమల్షన్లు :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థ : తైలం
విక్షేపక యానకం : నీరు
ఉదాహరణలు :
i) పాలు – నీటిలో ద్రవ కొవ్వు ఏర్పరచే ఎమల్షన్
ii) వానిషింగ్ క్రీమ్ : నీటిలో క్రొవ్వు

(బి) తైలంలో నీరు (W / O) రకం ఎమల్షన్లు
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థ : నీరు
విక్షేపక యానకం : తైలం
ఉదాహరణలు :
i) గట్టి గ్రీజులు : కందెన తైలాల్లో నీరు
ii) కోల్డ్ క్రీమ్ : క్రొవ్వులో నీరు

ప్రశ్న 93.
ఎమల్సీకరణ కారకం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒక ఎమల్షన్ స్థిరంగా ఉండేందుకు దానికి చేర్చే మూడో పదార్థమే ఎమల్సీకరణ కారకము. ఉదా : సబ్బులు – నీటిలో కిరోసిన్ ఎమల్షనన్ను స్థిరపరుస్తారు.

ప్రశ్న 94.
డీఎమల్సీకరణం అంటే ఏమిటి? రెండు డీఎమల్సీఫయర్లను తెలపండి.
జవాబు:
ఒక ఎమల్షన్ దానిలోని అనుఘటక ద్రవాలుగా వేరు పడే ప్రక్రియను డీఎమల్సీకరణం అంటారు.

వేడిచేయడం, ఘనీభవించుట ద్వారా డీ ఎమల్సీకరణం చేయవచ్చు.

ప్రశ్న 95.
కృత్రిమ వర్షాన్ని ఎలా సృష్టిస్తారు?
జవాబు:
విద్యుదీకరణం చెందించిన ఇసుకరేణువులను లేదా మేఘాల విద్యుదావేశానికి విరుద్ధ విద్యుదావేశం గల సాల్ కణాలను విమానాల ద్వారా వాతావరణంలోకి పిచికారీ చేయడం ద్వారా కృత్రిమ వర్షాన్ని కురిపిస్తారు.

ప్రశ్న 96.
అప్పుడే జరిగిన చర్మం కోత నుంచి కారే రక్తాన్ని పటిక ద్వారా ఆపుతారు. కారణాలు తెలపండి.
జవాబు:
అప్పుడే జరిగిన చర్మం కోతనుండి కారే రక్తాన్ని పటిక ద్వారా ఆపుతారు. దీనికి కారణం రక్త స్రావాన్ని నిరోధించే (స్ట్రిప్టిక్) చర్య కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 97.
నది సముద్రాన్ని కలిసే స్థానాల వద్ద డెల్టాలు ఏర్పడతాయి. ఎందువల్ల?
జవాబు:
నదీజలాలను బంకమట్టి కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలుగా భావిస్తాం. సముద్రం నీటిలో చాలా విద్యుత్ విశ్లేష్యకాలు కరిగి ఉన్నాయి. కాబట్టి నదీజలం, సముద్రం నీటితో కలిసినప్పుడు సముద్రపు నీటిలోని విద్యుద్విశ్లేష్యకాలు బంకమట్టి కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని స్కందన ప్రక్రియకు గురి చేస్తాయి. ఫలితంగా నదీజలంలోని బంకమట్టి, డెల్టాలుగా ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 98.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణాల రెండు ఉపయోగాలను తెలపండి.
జవాబు:
ఫోటోగ్రాఫిక్ ప్లేట్లు, ఫిల్మ్ లు :
గాజు పలకలపై లేదా సెల్యులాయిడ్ ఫిల్మ్ పై జిలటీన్లో కరిగించిన కాంతితో చర్య జరపగలిగే సిల్వర్ బ్రోమైడ్ ఎమల్షన్ను పూతగా పూసి ఫోటోగ్రాఫిక్ ఫిల్మ్ ను ప్లేట్లను తయారుచేస్తారు.

రబ్బరు :
మొక్కలు ఏర్పరచే రుణావేశ రబ్బరు కణాల కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని లాటెక్స్ (జిగురు పదార్థం) అంటారు. ఈ లాటెక్స్ నుంచి రబ్బరును స్కందనం ప్రక్రియ ద్వారా వేరుపరుస్తారు.

ప్రశ్న 99.
పొగలోని కొల్లాయిడ్ కణాల ద్వారా కలిగే గాలి కాలుష్యాన్ని ఎలా నివారిస్తారు? వివరించండి.
జవాబు:

పొగ గొట్టాలనుంచి బహిర్గతం అయ్యే పొగను విద్యుత్ అవక్షేపణం చర్యకు గురిచేయడం :
కార్బన్, ఆర్సినిక్ సమ్మేళనాలు, ధూళి కణాలు మొదలైన ఘనస్థితిలో ఉండే కణాలు గాలిలో ఏర్పరచే కొల్లాయిడ్ ద్రావణమే పొగ, పొగగొట్టం నుంచి పొగ బయటకు వచ్చే ముందుగానే అవక్షేపకరిణి ద్వారా పంపుతారు. దీనిలో పొగ కణాల ఆవేశానికి విరుద్ధంగా ఉండే ఆవేశంగల ప్లేట్లు అమర్చి ఉంటాయి. కాబట్టి పొగలోని కణాలు వీటితో సంపర్కానికి వచ్చిన వెంటనే అవి వాటి ఆవేశాన్ని కోల్పోయి అవక్షేపణం చెందుతాయి. కాబట్టి గది నేలపై ఈ కణాలు స్థిరపడతాయి. ఈ అవక్షేపకరిణిని కాటరెల్ అవక్షేపకరిణి అంటారు.

ప్రశ్న 100.
ప్రకృతి వనరుల నుంచి వచ్చే నీటిని శుద్ధి చేయడానికి పటికను వాడతారు వివరించండి.
జవాబు:
ప్రకృతి వనరుల నుంచి లభ్యం అయిన నీటిలో సామాన్యంగా మలినాలు అవలంబనం చెంది ఉంటాయి. ఈ నీటికి పటికను కలిపినట్లైతే, అవలంబిత కణాలు స్కందన ప్రక్రియకు గురి అవుతాయి. ఆ నీరు త్రాగడానికి అనువుగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 101.
కొల్లాయిడ్ స్థితిలో ఉండే ఔషధాలు ఎందుకు అధిక క్రియాశీలత చూపుతాయి?
జవాబు:
చాలా ఔషధాలు స్వభావంలో కొల్లాయిడ్లుగానే ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు కంటి లోషన్గా వాడే ఆర్జిరోల్ అనేది సిల్వర్సాలి. కలాజార్ అనే వ్యాధిని నయం చేయడానికి ఆంటిమొనీ కొల్లాయిడ్ వాడతారు. కొల్లాయిడల్ గోల్డ్ను కండరాంతర (intram iscular) ఇంజెక్షన్గా వాడతారు. ఉదర అస్వస్థతలకు, మిల్క్ ఆఫ్ మెగ్నీషియా’ అనే ఎమల్షన్ ఉపయోగిస్తారు. కొల్లాయిడ్ల రూపంలో ఉండే ఔషధాలు చాలా ప్రభావితంగా ఉంటాయి. ఎందుకంటే వీటి ఉపరితల వైశాల్యం అధికంగా ఉండటం కారణంగా ఇవి సులభంగా శరీరంలో జీర్ణించుకొంటాయి.

ప్రశ్న 102.
లాటెక్స్ నుంచి రబ్బరును ఎలా పొందుతారు?
జవాబు:
మొక్కలు ఏర్పరచే రుణావేశ. రబ్బరు కణాల కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని లాటెక్స్ (జిగురు పదార్థం) అంటాం. ఈ లాటెక్స్ నుంచి రబ్బరును స్కందనం ప్రక్రియ ద్వారా వేరుపరుస్తారు.

ప్రశ్న 103.
పాలు ఏ రకం ఎమల్షన్కు చెందినవి?
జవాబు:
పాలు నీటిలో తైలం (0/w) రకం ఎమల్షన్ :
ద్రవకొవ్వు నీటిలో విక్షిప్తం చెంది ఏర్పడిన కొల్లాయిడ్ ద్రావణమే “పాలు కొల్లాయిడ్”.
విక్షిప్త వ్యవస్థ : ద్రవ కొవ్వు (ద్రవం)
విక్షేపక యానకం : నీరు (ద్రావణం)
రకము : రెండు ద్రవాలే కాబట్టే ఇది ఒక “ఎమల్షన్”.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అధిశోషణం అంటే ఏమిటి? ఘనపదార్థాలపై వాయువులు ప్రదర్శించే అధిశోషణం చర్యా విధానాన్ని చర్చించండి.
జవాబు:
అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా : i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

ఘనపదార్థాలపై వాయువులు ప్రదర్శించే అధిశోషణం చర్యా విధానం :
పదార్థం ఉపరితలంపై చోటుచేసుకొని ఉన్న పదార్థ కణాలు అన్నీ ఒకే రసాయనిక వాతావరణంలో ఉండవు. అయితే పదార్థ అంతర్భాగంలోని కణాలు మాత్రం ఒకే వాతావరణంలో ఉంటాయి. అధిశోషకం అంతర్భాగంలోని కణాల మధ్య ఉండే బలాలు అన్నీ ఒకదానిని ఒకటి తుల్యం చేస్తాయి. అయితే ఉపరితలంపై ఉండే కణాల చుట్టూ అన్నివైపులా పరివేష్టితమై ఉండే పరమాణువులు, అణువులు ఈ కణాలకు చెందినవి కావు. కాబట్టి ఇవి తుల్యం కావు. అంటే అవశేష బలాలను పొంది ఉంటాయి. ఈ బలాలు, అధిశోషిత పదార్థ అణువులు అధిశోషకం ఉపరితలంపై సాంద్రీకృతం కావడానికి లేదా ఆకర్షితమవడానికి కారణంగా ఉన్నాయి. నిర్దేశిత ఉష్ణోగ్రత, పీడనం వద్ద ఏకాంక ద్రవ్యరాశి గల అధిశోషకం ఉపరితలం పెరుగుదలతో అధిశోషణం విస్తృతి కూడా పెరుగుతుంది.

అధిశోషణానికి సంబంధించిన వేరొక ముఖ్య అంశం అధిశోషణోష్టం. అధిశోషణం ప్రక్రియలో అధిశోషకం ఉపరితలంపై ఉండే అవశేష బలాల సంఖ్య తగ్గుతుంది. అంటే ఉపరితల శక్తి తగ్గుతుంది. ఇలా తగ్గిన శక్తి ఉష్ణరూపంలో వెలువడుతుంది. కాబట్టి అధిశోషణ పక్రియ ప్రధానంగా ఉష్ణమోచక చర్యగానే ఉంటుంది. అంటే అధిశోషణం ∆H విలువ రుణ విలువలో ఉంటుంది. అధిశోషణం ప్రక్రియ ఎంథాల్పీ తగ్గుదలను, ఎంట్రోపీ తగ్గుదలను కూడా ప్రదర్శించే చర్యగానే ఉంటుంది. నిర్దేశిత ఉష్ణోగ్రత, పీడనాల వద్ద ఒక చర్య అయత్నీకృతంగా ఉండాలి. అంటే ఉష్ణగతిక శాస్త్రీయ నిబంధన ప్రకారం చర్య గిబ్స్ శక్తి మార్పు ∆G రుణ విలువ ఉండాలి.

అంటే గిబ్స్ శక్తి తగ్గాలి. ∆G = ∆H – T∆S సమీకరణం ఆధారంగా ∆H కు అత్యధిక రుణ విలువ, -T∆S కు ధన విలువ ఉన్నట్లైతేనే ∆G అధిక రుణ విలువలో ఉండగలుగుతుంది. అధిశోషణ ప్రక్రియ అయత్నీకృత చర్య కాబట్టి పైన పేర్కొన్న రెండు కారణాంశాలు కలిసి ∆G కు రుణ విలువను సమకూరుస్తాయి. అధిశోషణం ప్రక్రియ పురోగమించిన కొద్దీ AH రుణ పరిమాణం తగ్గుతూ పోతుంది. చివరకు ∆H రుణ విలువ T∆S ధన విలువ సమానం అవుతాయి కాబట్టి ∆G విలువ “సున్నా” అవుతుంది. ఈ స్థితి వల్ల సమతాస్థితి ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 2.
అధిశోషణం రకాలు ఏమిటి? ఈ భిన్న రకాల అధిశోషణాల అభిలాక్షణిక ధర్మాలలో భేదాలను నాలుగింటిని తెలపండి. [AP & TS. Mar.’15]
జవాబు:
అధిశోషణం రెండు రకాలు.
1) భౌతిక అధిశోషణం (ఫిజి సార్షన్)
2) రసాయన అధిశోషణం (కెమి సార్షన్)

భౌతిక, రసాయన అధిశోషణాలను తులనం చేయడం :

ప్రశ్న 3.
క్రింది పదాలను గురించి నీవు ఏమి తెలుసుకున్నావు?
(ఎ) అధిశోషణం (బి) అభిశోషణం (సి) అధిశోషితం, అధిశోషకం
జవాబు:
(ఎ) అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా :
i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

(బి) అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ని ‘అబిశోషణం’ అంటారు.
ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.
ఉదా : i) నీటిలో ముంచిన ‘స్పాంజ్’ నీటిని అభిశోషించుకుంటుంది.
ii) రంగు సిరాలో ఉంచిన సుద్దముక్క సిరాను అభిశోషించుకుంటుంది.

(సి) (i) అధిశోషితం :
ఒక పదార్థ ఉపరితలంపై సాంద్రీకృతం అయిన అణువును అధిశోషితం అంటారు.

(ii) అధిశోషకం :
ఏ పదార్థం ఉపరితలంపై అధిశోషణ ప్రక్రియ జరుగునో దానిని అధిశోషకం అంటారు.

ప్రశ్న 4.
ఘనపదార్థాల ఉపరితలాలపై వాయువుల అధిశోషణం సాధారణంగా ఎంట్రోపి తగ్గుదలతో జరుగుతుంది. అయితే అది అయత్నీకృత చర్యగానే ఉంటుంది. వివరించండి.
జవాబు:
అధిశోషణానికి సంబంధించిన వేరొక ముఖ్య అంశం అధిశోషణోష్ణం. అధిశోషణం ప్రక్రియలో అధిశోషకం ఉపరితలంపై ఉండే అవశేష బలాల సంఖ్య తగ్గుతుంది. అంటే ఉపరితల శక్తి తగ్గుతుంది. ఇలా తగ్గిన శక్తి ఉష్ణరూపంలో వెలువడుతుంది. కాబట్టి అధిశోషణ ప్రక్రియ ప్రధానంగా ఉష్ణమోచక చర్యగానే ఉంటుంది. అంటే అధిశోషణం ∆H విలువ రుణ విలువలో ఉంటుంది. అధిశోషణం ప్రక్రియ ఎంథాల్పీ తగ్గుదలను, ఎంట్రోపీ తగ్గుదలను కూడా ప్రదర్శించే చర్యగానే ఉంటుంది. నిర్దేశిత ఉష్ణోగ్రత, పీడనాల వద్ద ఒక చర్య అయత్నీకృతంగా ఉండాలి.

అంటే ఉష్ణగతిక శాస్త్రీయ నిబంధన ప్రకారం చర్య గిబ్స్ శక్తి మార్పు ∆G రుణ విలువ ఉండాలి. అంటే గిబ్స్ శక్తి తగ్గాలి. ∆G = ∆H – T∆S సమీకరణం ఆధారంగా ∆H కు అత్యధిక రుణ విలువ, -T∆S కు ధన విలువ ఉన్నట్లైతేనే ∆G అధిక రుణ విలువలో ఉండగలుగుతుంది. అధిశోషణ ప్రక్రియ అయత్నీకృత చర్య కాబట్టి పైన పేర్కొన్న రెండు కారణాంశాలు కలిసి ∆G కు రుణ విలువను సమకూరుస్తాయి. అధిశోషణం ప్రక్రియ పురోగమించిన కొద్దీ ∆H రుణ పరిమాణం తగ్గుతూ పోతుంది. చివరకు ∆H రుణ విలువ T∆S ధన విలువ సమానం అవుతాయి కాబట్టి ∆G విలువ “సున్నా” అవుతుంది. ఈ స్థితి వల్ల సమతాస్థితి ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 5.
ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్ణరేఖ సమీకరణంలో k, n ల విలువలను ఎలా లెక్కిస్తారు?
జవాబు:

ప్రశ్న 6.
క్రింది వాటిపై అధిశోషణం పరిమాణం ఏ విధంగా ఆధారపడి ఉంది?
(ఎ) ఏకాంక ద్రవ్యరాశి గల అధిశోషకం ఉపరితల వైశాల్యం పెరుగుదల
(బి) వ్యవస్థ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల
(సి) వాయువు పీడనం పెరుగుదల
జవాబు:
(ఎ) ఏకాంక ద్రవ్యరాశి గల అధిశోషకం ఉపరితల వైశాల్యం పెరుగుదల వలన అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగును.
(బి) వ్యవస్థ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల వలన అధిశోషణం పరిమాణం తగ్గును.
(సి) వాయువు పీడనం పెరుగుదల వలన అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగును.

ప్రశ్న 7.
ఉత్ప్రేరణం అంటే ఏమిటి? ఉత్ప్రేరణాన్ని ఎలా వర్గీకరిస్తాం? ప్రతీ రకానికి ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి. [AP. Mar.’16]
జవాబు:
ఉత్ప్రేరకం మరియు ఉత్ప్రేరణం :
రసాయన చర్యలో తాను వినియోగం చెందకుండా చర్యా వేగాన్ని పెంచే చర్యకు కలిపిన ఇతర పదార్థమే ఉత్ప్రేరకం (catalyst).

చర్యా మిశ్రమానికి బాహ్య పదార్థాన్ని కలిపి, చర్యా వేగాన్ని పెంచే ప్రక్రియను ఉత్ప్రేరణ (catalysis) అంటారు.

ఉత్ప్రేరణ వర్గీకరణ :
ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాల భౌతిక స్థితుల (ప్రావస్థల) ఆధారంగా ఉత్ప్రేరణాన్ని రెండు రకాలుగా వర్గీకరించారు. అవి :

ఎ) సజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు ఒకే భౌతిక ప్రావస్థలో ఉంటే దాన్ని సజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

క్రియాజనకాలైన ఎస్టర్, H₂O లు మరియు ఉత్ప్రేరకమైన ఆమ్లము ఒకే ప్రావస్థలో (ద్రవం) ఉన్నాయి.

బి) విజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు భిన్న భౌతిక ప్రావస్థలలో ఉంటే దాన్ని విజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

ఈ చర్యలో క్రియాజనకాలైన SO₂, O₂ లు వాయువులు కాగా ఉత్ప్రేరకం ‘Pt’ ఘన రూపంలో ఉంటుంది.

ప్రశ్న 8.
విజాతి ఉత్ప్రేరణానికి సంబంధించిన అధిశోషణ సిద్ధాంతం చర్యా విధానాన్ని చర్చించండి.
జవాబు:
అధిశోషణ సిద్ధాంతం విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్య విధానం వివరించినది.
చర్యా విధానం :
(i) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం వద్దకు క్రియాజనకాల వ్యాపనం.

(ii) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై క్రియాజనకాలు అధిశోషణం చెందడం.

(iii) మధ్యస్థ పదార్థం ఏర్పడటం ద్వారా ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై రసాయన చర్య జరగడం.

(iv) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం నుండి క్రియాజన్యాలు విశోషణం చెందడం ఫలితంగా తిరిగి మరికొంతమేర రసాయన చర్య జరగడానికి శుద్ధ ఉపరితలాన్ని సమకూర్చడం.

(v) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం నుండి చర్యా క్రియాజన్యాలు వ్యాపనం చెందటం.

ప్రశ్న 9.
జియోలైట్లు జరిపే ఉత్ప్రేరణానికి సంబంధించిన కొన్ని లక్షణాలను చర్చించండి.
జవాబు:
జియోలైట్లు ప్రదర్శించే ఆకార ఆధారిత వరణాత్మకత :
ఉత్ప్రేరకంపై చోటు చేసుకొని ఉండే రంధ్రాల పరిమాణం ఆధారం గాను, క్రియాజనకాల క్రియాజన్యాల అణువుల సాపేక్ష పరిమాణాల ఆధారంగాను జరిగే ఉత్ప్రేరక చర్యను ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరణం అంటారు. జియోలైట్లకు తేనెపట్టు ఆకారంలోగల నిర్మాణం ఉండటం కారణంగా అవి ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకాలుగా పని చేస్తాయి. సూక్ష్మరంధ్రాలు గల సచ్ఛిద్ర అల్యూమినోసిలికేట్లు జియోలైట్లు. ఇవి కొన్ని సిలికాన్ పరమాణువులు, అల్యూమినియమ్ పరమాణువులతో ప్రతిక్షేపితమై Al-O-Si త్రిమితీయ యూనిట్లు గల నిర్మాణంలో గల సిలికేట్లు. జియోలైట్లపై జరిగే చర్యలు క్రియాజనక, క్రియాజన్య అణువుల సైజు, ఆకారాల పైనా, జియోలైట్లలోని ఛిద్రాలు, డొల్లల ఆకారాల పైన ఆధారపడి ఉంటాయి. జియోలైట్లు ప్రకృతిలో లభ్యం అవుతాయి. కొన్నింటిని ఉత్ప్రేరక వరణాత్మకతను పొందే విధంగా సంశ్లేషిస్తున్నారు.

హైడ్రోకార్బన్ల విభంజనాన్ని, సదృశకరణాన్ని సాధించడానికి పెట్రోరసాయన పరిశ్రమలలో జియోలైట్లను విరివిగా ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగిస్తున్నారు. పెట్రోలియమ్ పరిశ్రమలో ఉపయోగించే ఒక ముఖ్యమైన జియోలైట్ ఉత్ప్రేరకం ZSM – 5. ఇది ఆల్కహాల్లను అనార్థీకరణ చర్యకు గురిచేసి గాసోలిన్లుగా (పెట్రోల్) పిలిచే హైడ్రోకార్బన్ల మిశ్రమంగా మారుస్తుంది.

ప్రశ్న 10.
సరైన పటం సహాయంతో ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణ చర్యా విధానాన్ని క్లుప్తంగా వివరించండి.
జవాబు:

ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరిత చర్యా విధానం చర్య
ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరిత చర్యలు రెండు అంచెలలో జరుగును.

అంచె – 1 : ఎంజైమ్లో క్రియాజనకం బంధితమై ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం (ES*) ఏర్పడుతుంది.
E + S → ES*

అంచె – 2 : ఈ ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం క్రియాజన్యాలుగా వియోగం చెందుట.
ES* → E + P

ప్రశ్న 11.
ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ క్రియాశీలతను ప్రభావితం చేసే అంశాలను చర్చించండి.
జవాబు:
ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ క్రియాశీలతను ప్రభావితం చేసే అంశాలు :
అధిక చర్యాశీలత లేదా సామర్థ్యం, అధిక వరణాత్మక ధర్మం ఉండటం అనేది ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణం ప్రత్యేకత. ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరకాలు కింది అభిలాక్షణిక ధర్మాలను ప్రదర్శిస్తాయి.
(i) అత్యధిక ఉత్ప్రేరణ సామర్థ్యం :
ఒక ఎంజైమ్ అణువు సుమారు ఒక మిలియన్ క్రియాజనక అణువులను ఒక నిమిషంలో పరివర్తన చర్యలకు గురిచేస్తుంది.

(ii) అత్యధిక వరణాత్మక గుణం :
ప్రతీ చర్యకు ఒక ప్రత్యేక ఎంజైమ్ ఉంటుంది. అంటే ఒక ఉత్ప్రేరకం, ఒక రకం, చర్యనే ఉత్ప్రేరణం చేస్తుంది. ఉదాహరణకు యూరియేజ్ ఎంజైమ్ యూరియా జలవిశ్లేషణ చర్యను మాత్రమే ఉత్ప్రేరణం చేస్తుంది. ఏ ఇతర ఎమైడ్ జలవిశ్లేషణ చర్యను ఉత్ప్రేరణం చెయ్యదు.

(iii) యుక్తతమ (optimum) ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాత్రమే అధిక చర్యాశీలతను ప్రదర్శించడం :
యుక్తతమ ఉష్ణోగ్రత అనే ప్రత్యేక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎంజైమ్ చర్యరేటు గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. ఈ యుక్తతమ ఉష్ణోగ్రతకు రెండువైపులా గల ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఎంజైమ్ క్రియాశీలత తగ్గుతుంది. ఎంజైమ్ క్రియాశీలతకు అనువైన ఉష్ణోగ్రత వ్యాప్తి 298 – 310 Kగా ఉంటుంది. మానవ శరీర ఉష్ణోగ్రత 310 K ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు అనువుగా ఉంటుంది.

(iv) యుక్తతమ pH వద్ద అత్యధిక చర్యాశీలతను ప్రదర్శించడం :
యుక్తతమ pH అనే ఒక ప్రత్యేక pH విలువ వద్ద మాత్రమే ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరక చర్యరేటు గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. ఇది 5 – 7 pH ల మధ్య ఉంటుంది.

(v) ఉత్తేజకాలు, కో-ఎంజైమ్ల సమక్షంలో క్రియాశీలత పెరుగుదల :
కో-ఎంజైమ్లు అనే కొన్ని ఇతర పదార్థాల సమక్షంలో ఎంజైమ్ క్రియాశీలత పెరుగుతుంది. ఒక ఎంజైమ్తో సహా కొద్ది పరిమాణంలో ప్రోటీన్ కాని వేరొక పదార్థం (విటమిన్) కూడా ఉన్నట్లైతే, ఎంజైమ్ క్రియాశీలత గణనీయంగా పెరుగుతుంది.

Na⁺, Mn²⁺, Co²⁺, Cu²⁺ లాంటి లోహ అయాన్లు సాధారణంగా ఉత్తేజకాలుగా ఉంటాయి. ఈ లోహ అయాన్లు, ఎంజైమ్ అణువులతో బలహీనంగా బంధితమై, ఎంజైమ్ల క్రియాశీలతను పెంచుతాయి. సోడియమ్ క్లోరైడ్ అంటే Nat అయాన్ల ‘సమక్షంలో ఎమైలేజ్ క్రియాశీలత పెరుగుతుంది.

(vi) నిరోధకాలు, విషపదార్థాల ప్రభావం :
సాధారణ ఉత్ప్రేరకాల మాదిరిగానే ఇతర పదార్థాల సమక్షంలో ఎంజైమ్లు కూడా నిరోధకాలు లేదా విషపదార్థాలుగా పనిచేస్తాయి. ఎంజైమ్ ఉపరితలంపై చోటుచేసుకొని ఉండే క్రియాశీలత గల గ్రూపుతో ఈ నిరోధకాలు లేదా విషపదార్థాలు చర్యలో పాల్గొని ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ క్రియాశీలతను తగ్గించడం లేదా పూర్తిగా నాశనం చేయడం చేస్తాయి. మన శరీరంలో చాలా ఔషధాలు ఎంజైమ్ నిరోధకాలుగా పనిచేసి వ్యాధిని నయం చేస్తాయి.

ప్రశ్న 12.
ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ చర్యలు ఆరింటిని తెలపండి.
జవాబు:
చక్కెర విలోమ చర్య :

ప్రశ్న 13.
ఉత్ప్రేరకాల క్రియాశీలత, వరణాత్మకత అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
క్రియాశీలత :

• ఉత్ప్రేరకం ఒక చర్యరేటు పెంచే సామర్థ్యం తెలిపేదే క్రియాశీలత.
• ఉత్ప్రేరకం క్రియాశీలత రసాయన అధిశోషణ బలంపై ఆధారపడును.
• ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై క్రియాజనకాలు బలంగా అధిశోషణం చెందినట్లైతేనే అవి క్రియాశీలతను ప్రదర్శిస్తాయి.
• ఆవర్తన పట్టికలో 5-11 గ్రూపు వరకు హైడ్రోజనీకరణ చర్యలో లోహాలకు ఉత్ప్రేరకం క్రియాశీలత క్రమంగా పెరుగుతుంది. 7-9 గ్రూపులకు ఈ క్రియాశీలత గరిష్టంగా ఉంటుంది.
  

వరణాత్మకత :
ఒక రసాయన చర్యలో పాల్గొనే క్రియాజనకాలు ఆశించిన భిన్న క్రియాజన్యాలను ఏర్పరచే విధంగా చర్యను దిశాత్మకంగా చేయుటను వరణాత్మకత అంటారు.
ఈ క్రింది చర్యల ద్వారా విజాతి ఉత్ప్రేరణ వరణాత్మకత గురించి తెలుస్తుంది.

H₂ మరియు CO లలో మొదలయి విభిన్న ఉత్ప్రేరకాల సమక్షంలో విభిన్న ఉత్పన్నాము ఏర్పడతాయి.
ఉత్ప్రేరక ప్రభావం సహజంగా వరణాత్మకమైనది.


ఉత్ప్రేరక ప్రభావం సహజంగా వరణాత్మకమైనది.

దీనినిబట్టి ఒక ఉత్ప్రేరకం చర్య బలమైన వరణాత్మక స్వభావాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 14.
అనుఘకాల భౌతిక స్థితుల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు?
జవాబు:
అనుఘటనాల భౌతిక స్థితుల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఈ క్రింది విధంగా వర్గీకరించారు.

ప్రశ్న 15.
విక్షేపణ యానకం పరంగా కొల్లాయిడ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు?
జవాబు:
విక్షేపణ యానకం ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఈ క్రింది విధంగా వర్గీకరించారు.

• విక్షేపణ యానకం గాలి (వాయువు) అయితే వాటిని ‘ఏరోసాల్లు అంటారు. ఉదా : పొగ.
• విక్షేపణ యానకం నీరు అయితే వాటిని హైడ్రోసాల్లు అంటారు. ఉదా : స్టార్చ్
• విక్షేపణ యానకం ఆల్కహాల్ అయితే వాటిని ఆల్కసాల్లు అంటారు.

ప్రశ్న 16.
విక్షిప్త ప్రావస్థ, విక్షేపణ యానకం వీటి మధ్య గల అన్యోన్య చర్యల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు?
జవాబు:
విక్షిప్త ప్రావస్థ(ద్రావితం) కణ పరిమాణం 1mµ – lµ వరకు ఉండే ద్విగుణాత్మక విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

కొల్లాయిడ్ల వర్గీకరణ :
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం మధ్యగల సంబంధం ఆధారంగా వర్గీకరణ జరిగింది.

ఎ) లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ ప్రియ కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షేపక యానకంకూ,, విక్షిప్త ప్రావస్థకీ మధ్య ఎక్కువ ఆపేక్ష ఉంటుంది.
ఉదా : స్టార్చ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫిలిక్.

బి) లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ విరోధి కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థకూ, విక్షేపక యానకానికీ మధ్య ఆపేక్ష ఉండదు.
ఉదా : గోల్డ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫోబిక్..

ప్రశ్న 17.
కొల్లాయిడ్సాల్, జెల్, ఎమల్షన్, ఫోమ్ వీటి మధ్య గల భేదాలను తెలపండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 18.
లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ సాల్లు అంటే ఏమిటి? స్థిరత్వం, ఉత్రమణీయత ఆధారంగా పై రెండు పదాలను పోల్చండి.
జవాబు:
విక్షిప్త ప్రావస్థ(ద్రావితం) కణ పరిమాణం 1mµ – 1µ వరకు ఉండే ద్విగుణాత్మక విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

కొల్లాయిడ్ల వర్గీకరణ :
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం మధ్యగల సంబంధం ఆధారంగా వర్గీకరణ జరిగింది.

ఎ) లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ ప్రియ కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షేపక యానకంకూ, విక్షిప్త ప్రావస్థకీ మధ్య ఎక్కువ ఆపేక్ష ఉంటుంది.
ఉదా : స్టార్చ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫిలిక్.

బి) లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ విరోధి కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థకూ, విక్షేపక యానకానికీ మధ్య ఆపేక్ష ఉండదు.
ఉదా : గోల్డ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫోబిక్.

• అయోఫిలిక్ సాల్లు ఉత్రమణీయమైనవి. ఇవి స్కందనం జరుగవు. స్థిరంగా ఉంటాయి.
• లయోఫోబిక్ సాల్లు అనుత్రమణీయమైనవి. వీటికి విద్యుద్విశ్లేష్యాలను కలిపినపుడు అస్థిరంగామారి స్కంధనం జరుగుతాయి. వీటిని స్థిరంగా మర్చుటకు లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లను కలుపవలెను.

ప్రశ్న 19.
లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ భాగాలు గల అణువులు ఉన్న పదార్థం పేరు వ్రాయండి. దైనందిన జీవితంలో దాని ఉపయోగమేమిటి?
జవాబు:

• సముచ్ఛయం చెందిన కొల్లాయిడ్లు (లేదా) మిసెల్లు లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ భాగాలు కలవి.
• సబ్బులు, సంశ్లేషక డిటర్జెంట్లు ఉదాహరణలు.
• సబ్బులు మురికిని తొలగించే ప్రక్రియలో సబ్బు అణువులు మిసెల్ను మురికి బిందువు వద్ద ఏర్పరుస్తారు.

ప్రశ్న 20.
పటం సహాయంతో కొల్లాయిడ్లను తయారుచేసే బ్రెడిగ్ విద్యుత్ చాప పద్ధతిని వర్ణించండి.
జవాబు:

బ్రెడిగ్ విద్యుత్చాప పద్ధతి :
ఈ పద్ధతిలో విక్షేపణం (dispersion), సాంద్రీకరణం (condensation) రెండు ప్రక్రియలు ఇమిడి ఉన్నాయి. గోల్డ్, సిల్వర్, ప్లాటినమ్ మొదలైన లోహ కొల్లాయిడ్ సాల్లలను ఈ పద్ధతిలో తయారుచేస్తారు. ఈ పద్ధతిలో విక్షేపణ యానకంలో ముంచి ఉంచిన లోహ ఎలక్ట్రోడ్ల మధ్య విద్యుత్ చాపాన్ని అనువర్తిస్తారు. ఈ పద్ధతిలో అత్యధిక పరిమాణంలో వెలువడిన ఉష్ణం లోహబాష్పాలను ఏర్పరుస్తుంది. ఈ బాష్పాలు సాంద్రీకరణం చెంది కొల్లాయిడ్ల పరిమాణంలో కణాలను ఏర్పరుస్తాయి.

ప్రశ్న 21.
రసాయన పద్ధతులలో కొల్లాయిడ్లను తయారు చేసే నాలుగు పద్ధతులను రసాయన సమీకరణాలతో సహా తెలపండి.
జవాబు:
రసాయన పద్ధతులు :
క్రియాజన్య జాతులను ఏర్పరచే ద్వంద్వ వియోగం, ఆక్సీకరణం, క్షయకరణం, జలవిశ్లేషణం మొదలైన రసాయన చర్యల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను తయారుచేస్తారు. క్రియాజన్య జాతులు సముచ్ఛయం చెంది, సాల్లను ఏర్పరుస్తాయి.

ప్రశ్న 22.
కొల్లాయిడ్ల శుద్ధి ప్రక్రియను పటం సహాయంతో డయాలిసిస్ దృగ్విషయం లేదా ఘటన ద్వారా వివరించండి.
జవాబు:
డయాలిసిస్ :
ఇది అనువైన పటలం లేదా పొరను ఉపయోగించి కరిగే (ద్రావణీయ) స్థితిలో ఉండే పదార్థాలను కొల్లాయిడ్ ద్రావణం నుంచి తొలగించే ప్రక్రియ. నిజ ద్రావణంలో ఉండే అయాన్లు, లఘు అణువులు జంతుపటలం (బ్లాడర్) లేదా పార్చిమెంట్ కాగితం లేదా సెల్లోఫేస్ రేకు ద్వారా పోగల్గుతాయి. కాని కొల్లాయిడ్ కణాలు వీటిగుండా పోలేవు కాబట్టి ఈ పొరలను ఉపయోగించి డయాలిసిస్ అంటారు. కొల్లాయిడ్ ద్రావణంతో నింపిన అనువైన పటలంతో పాత్రలో ముంచి ఉంచుతారు. అణువులు అయాన్లు పటలం ద్వారా వ్యాపనం చెంది పాత్రలోని నీటిలోకి పోతాయి. సంచిలో శుద్ధ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం మిగిలిఉంటుంది.

ప్రశ్న 23.
రేఖాపటం సహాయంతో మిసెల్ ఏర్పడటాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
మిసెల్ ఏర్పడే విధానం :
సబ్బు ద్రావణాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకొందాం. భార కొవ్వు ఆమ్లాల సోడియమ్ లేదా పొటాషియమ్ లవణాన్ని సబ్బు అంటాం. దీనిని RCOO^–Na⁺ (సోడియమ్ స్టియరేట్ CH₃(CH₂)₁₆COO^–Na⁺ అంటారు. ఇది చాలా బార్ సబ్బులలో ప్రధాన అనుఘటకంగా ఉంది). దీనిని నీటిలో కరిగిస్తే ఇది RCOO^– గాను, Na⁺ గాను వియోజనం చెందుతుంది. RCOO^– అయాన్ రెండు భాగాలు ఉన్నాయి. ఇవి పొడవైన హైడ్రోకార్బన్ గొలుసు R (దీనిని అధ్రువ భాగం లేదా ‘తోక’ అంటారు). ఇది హైడ్రోఫోబిక్ (నీటిని వికర్షించే భాగం), COO^– ధ్రువ భాగం (ధ్రువ అయానిక లేదా ‘తల’ భాగం) ఇది హైడ్రోఫిలిక్ (నీటిని ఆకర్షించే భాగం).

ఉపరితలంపై ఉండే RCOO^– అయాన్లు COO^– గ్రూపులు నీటిలోను హైడ్రోకార్బన్ గొలుసు (R) నీటికి దూరంగా ఉపరితలం వద్ద ఉంటాయి. అయితే సందిగ్ధ మిసెల్ గాఢత (CMC) వద్ద COOT అయాన్లు, ద్రావణం లోపలికి లాగబడతాయి. ఈ పరిస్థితులలో అవి సముచ్ఛయం చెంది గోళాకారంలోకి మారతాయి. హైడ్రోకార్బన్ గొలుసులు గోళం కేంద్రకం వైపుగా చొచ్చుకొని ఉంటాయి. COO^– గ్రూపులు గోళం ఉపరితలంపై ఊర్ధ్వభాగం వైపుగా చోటుచేసుకొని ఉంటాయి. ఈ విధంగా ఏర్పడిన సముచ్ఛయాన్ని అయానిక్ మిసైల్ అంటారు. ఈ అణుపులలో సుమారు 100 సాధారణ అణువులు ఉంటాయి. ఇదే విధంగా సోడియమ్ లారిల్ సల్ఫేట్ CH₃(CH₂)₁₁SO^–₄Na⁺ వంటి డిటర్జెంట్లలో -SO^–₄ పోలార్ గ్రూపుగా పొడవైన హైడ్రోకార్బన్ గొలుసుతో కూడా ఉంటుంది. కాబట్టి వీటి విషయంలో కూడా మిసెల్ ఏర్పాటు విధానం సబ్బులలో మాదిరి గానే ఉంటుంది.

ప్రశ్న 24.
ఎమల్సిఫికేషన్, మిసెల్ ఏర్పాటు వీటి ద్వారా సబ్బు జరిపే శుద్ధి ప్రక్రియ ఉంది. దీనిని గురించి తెలపండి.
జవాబు:
మురికి గుడ్డలపై ఉండే గ్రీజు, మురికి మొదలైన పదార్థాలు నీటిలో కరిగి మిసెల్ను ఏర్పరచటం అనే అంశం మీద ఈ శుభ్రపరిచే ప్రక్రియ ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియను గ్రీజు ఎమల్సిఫికేషన్ చర్య అంటారు. పొడుగాటి గొలుసులున్న. ఉన్నత ఫాటీ ఆమ్లం సోడియం లవణాలను సబ్బు అంటారు. సబ్బులోని ఆనయాన్లకూ, నీటికీ మధ్య ఉన్న బంధక బలం ఆధారంగానే ఈ శుభ్రపరచే ప్రక్రియ ఆధారపడి ఉంటుంది.

సబ్బు హైడ్రోకార్బన్ భాగం గ్రీజులో కరగడం మురికిని తొలగించే ప్రక్రియ సబ్బు ఆనయాన్లు సులభంగా మిసెల్లను ఏర్పరుస్తాయి. హైడ్రోకార్బన్ భాగాలు మిసెల్ అంతర్భాగంలోనికి చొచ్చుకుని పోతాయి. -COO^– అయాన్లు మిసెల్ ఉపరీతలంపై చోటు చేసుకుంటాయి. ద్రవ హైడ్రో కార్బన్ గా ప్రవర్తించే గ్రీజు లేదా మురికి మిసెల్లోకి పోతుంది. సబ్బు ఆనయాన్ తోక భాగాలు గ్రీజులోకి చొచ్చుకుని ఉంటాయి. ధ్రువ సమూహాలు గ్రీజు ఉపరితలం నుంచి ‘వెలుపలికి చొచ్చుకునిపోయి మిసెల్ చుట్టు ఒక ధ్రువ స్వభావం ఉన్న పొరను ఏర్పరుస్తాయి. ‘ఎమల్సిఫికేషన్. చెందిన గ్రీజు మరకలను సబ్బు ద్రావణంతో తొలగించడం అవుతుంది.

ప్రశ్న 25.
బ్రౌనియన్ చలనం ఘటనను వివరించి, ఈ ఘటనానికి గల కారణాలను తెలపండి.
జవాబు:
బ్రౌనియన్ చలనం :
“కొల్లాయిడ్ కణాలు, విక్షేపణ యానకంలో నిరంతరం వేగంగా మరియు అస్తవ్యస్తంగా చలించడాన్ని “బ్రౌనియన్ చలనం” అంటారు. ఇది ఒక గతిజ ధర్మము.
ఈ దృగ్విషయాన్ని “జిగ్మండీ” అను శాస్త్రవేత్త కనుగొన్నాడు.

కారణము :
విక్షేపణ యానక అణువులకు, కొల్లాయిడ్ కణాలకు మధ్య తుల్యము కాని అభిఘాతాల కారణంగా బ్రౌనియన్ చలనం ఉంటుంది.

ప్రశ్న 26.
నాలుగు ధనావేశ కొల్లాయిడ్లను పేర్కొనండి.
జవాబు:
ధనావేశం గల కొల్లాయిడ్లు ఈ క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.

• హైడ్రేటెడ్ లోహ ఆక్సైడ్ సాల్లు. ఉదా : Al₂O₃.XH₂O, CrO₃.XH₂O etc.
• క్షార అద్దకాలు. ఉదా : మిథిలీన్ బ్లూసాల్
• హిమోగ్లోబిన్ (రక్తం)
• ఆక్సైడ్లు. ఉదా : TiO₂ సాల్

ప్రశ్న 27.
నాలుగు ఋణావేశ కొల్లాయిడ్లను పేర్కొనండి.
జవాబు:
ఋణావేశం గల కొల్లాయిడ్ లు ఈ క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.

• లోహసాల్లు. ఉదా : AU – సాల్.
• ఆమ్ల అద్దకాలు. ఉదా : ఇమోసిన్ సాల్.
• లోహ సల్ఫైడ్లు సాల్లు. ఉదా : ArS₃, CdS సాల్లు.
• స్టార్చ్, గమ్ (జిగురులు) సాల్లు.

ప్రశ్న 28.
హెల్మ్ హోల్డ్జ్. పటల ద్వయం, జీటా పొటెన్షియల్ పదాలను వివరించండి. కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలలో వీటి ప్రాముఖ్యం ఏమిటి?
జవాబు:
హెల్మ్ హోల్టేజ్ పటల ద్వయం :
కొల్లాయిడ్ కణం చుట్టూ విరుద్ధ ఆవేశాలు గల రెండు పటలాల సంయుగ్మాన్ని హెల్మ్ హోల్టేజ్ పటల ద్వయం అంటారు.

జీటా పొటెన్షియల్ :
విరుద్ధ ఆవేశాలు గల స్థిర పటలం, విసరిత పటలం మధ్యగల పొటెన్షియల్ బేధాన్ని విద్యుత్ గతిక ప్రొటెన్షియల్ (లేదా) జీటా పొటెన్షియల్ అంటారు. ఇది ధన లేదా ఋణ విలువలో ఉంటుంది.

పై దృగ్విషయముల నుండి కొల్లాయిడ్లలో ఘనరూప కణాలు ఒక రకమైన ఆవేశాన్ని కలిగిఉంటే ద్రవ యానకంలోని కణాలు వ్యతిరేక ఆవేశం కలిగిఉంటాయి అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 29.
ఎలక్ట్రోఫోరిసిస్ ఘటనను పటం సహాయంతో వివరించండి.
జవాబు:
ఎలక్ట్రోఫోరిసిస్ (లేదా) విద్యుదావేశిత కణ చలనం :
కొల్లాయిడ్ కణానికి విద్యుదావేశం ఉంది అనే వాస్తవాన్ని విద్యుదావేశిత కణచలనం ప్రయోగం నిర్ధారించింది. కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో రెండు ప్లాటినం ఎలక్ట్రోడ్లు ముంచి ఉంచి వాటి మధ్య విద్యుత్ పొటెన్షియల్ను ఆవర్తనం చేసినట్లైతే కొల్లాయిడ్ కణాలు రెండు ఎలక్ట్రోడ్లలో ఏదోఒక దానివైపుగా ప్రయాణిస్తాయి

అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

ధనావేశిత కణాలు కాథోడ్వైపు ఋణావేసిత కణాలు ఆనోడ్వైపు చలించబడతాయి.

ప్రశ్న 30.
క్రింది పదాలను వివరించండి.
(ఎ) ఎలక్ట్రోఫారిసిస్
(బి) స్కందనం
(సి) టిండాల్ ఫలితం
జవాబు:
(ఎ) ఎలక్ట్రోఫారిసిస్ :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో రెండు ప్లాటినం ఎలక్ట్రోడ్లు ముంచి ఉంచి వాటి మధ్య విద్యుత్ పొటెన్షియల్ను ఆవర్తనం చేసినట్లైతే కొల్లాయిడ్ కణాలు రెండు ఎలక్ట్రోడ్లలో ఏదోఒక దానివైపుగా ప్రయాణిస్తాయి. అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

(బి) స్కందనం :
సాల్ కొల్లాయిడ్ కణాలు- పాత్ర అడుగు భాగానికి చేరి స్థిరపడే ప్రక్రియను సాల్స్కంధనం లేదా అవక్షేపణం లేదా ఫ్లాక్యులేషన్ అంటారు.

(సి) టిండాల్ ఫలితం :
“కాంతి, కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా ప్రయాణించినప్పుడు, కాంతి మార్గాన్ని మనం ఒక కాంతివంతమైన పుంజంగా చూడవచ్చు. ఈ దృగ్విషయాన్నే “టిండాల్ ఫలితం” అంటారు.

ఇది ఒక దృక్ ధర్మం.

కారణము :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా కాంతి ప్రసరించినప్పుడు ఆ కాంతి పెద్దసైజు కణాలు అయిన కొల్లాయిడ్ల విక్షిప్త, ప్రావస్థా కణాలలో పరిక్షేపణం చెందుతాయి.

• ఆకాశము నీలంగా ఉండటానికి టిండాల్ ప్రభావమే కారణము.
• నిజద్రావణాలు టిండాల్ ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించవు.
  

ప్రశ్న 31.
క్రింది వాటిలో కనిపించే ఘటనలను వివరించండి.
(ఎ) కొల్లాయిడ్ సాల్ గుండా కాంతిపుంజాన్ని పంపినప్పుడు
(బి) ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్కు NaCl విద్యుద్విశ్లేష్యకం కలిపినప్పుడు
(సి) కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా విద్యుత్ ప్రసారం జరిగినప్పుడు
జవాబు:
(ఎ) కొల్లాయిడాల్ గుండా కాంతిపుంజాన్ని పంపినప్పుడు టిండాల్ ఫలితం గమనించబడును.

టిండాల్ ఫలితం :
“కాంతి, కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా ప్రయాణించినప్పుడు, కాంతి మార్గాన్ని మనం ఒక కాంతివంతమైన పుంజంగా చూడవచ్చు. ఈ దృగ్విషయాన్నే “టిండాల్ ఫలితం” అంటారు.
ఇది ఒక దృక్ ధర్మం.

కారణము :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా కాంతి ప్రసరించినప్పుడు ఆ కాంతి పెద్దసైజు కణాలు అయిన కొల్లాయిడ్ల విక్షిప్త, ప్రావస్థా కణాలలో పరిక్షేపణం చెందుతాయి.

• ఆకాశము నీలంగా ఉండటానికి టిండాల్ ప్రభావమే కారణము.
• నిజద్రావణాలు టిండాల్ ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించవు.
  

(బి) ఆర్ధ ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి NaCI ద్రావణం కలిపితే స్కందనం జరుగుతుంది. ఇచ్చట కొల్లాయిడ్
కణాలమీది ఆవేశాలు పరస్పరం తటస్థపరచబడి అవక్షేపణం చెందుతాయి.

(సి) కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా విద్యుత్ ప్రసారం జరిగినపుడు ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ జరుగును.

ఎలక్ట్రోఫారిసిస్ :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో రెండు ప్లాటినం ఎలక్ట్రోడ్లు ముంచి ఉంచి వాటి మధ్య విద్యుత్ పొటెన్షియల్ను ఆవర్తనం చేసినట్లైతే కొల్లాయిడ్ కణాలు రెండు ఎలక్ట్రోడ్లలో ఏదోఒక దానివైపుగా ప్రయాణిస్తాయి. అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

ప్రశ్న 32.
పటం సహాయంతో కాటరెల్ పొగ అవక్షేపకరణిని వర్ణించండి.
జవాబు:
కాటరెల్ పొగ అవక్షేపకరణి :
కార్బన్, ఆర్సినిక్ సమ్మేళనాలు, ధూళి కణాలు మొదలైన ఘనస్థితిలో ఉండే కణాలు గాలిలో ఏర్పరచే కొల్లాయిడ్ ద్రావణమే పొగ, పొగగొట్టం నుంచి పొగ బయటకు వచ్చే ముందుగానే అవక్షేపకరిణి ద్వారా పంపుతారు. దీనిలో పొగ కణాల ఆవేశానికి విరుద్ధంగా ఉండే ఆవేశం గల ప్లేట్లు అమర్చి ఉంటాయి. కాబట్టి పొగలోని కణాలు వీటితో సంపర్కానికి వచ్చిన వెంటనే అవి వాటి ఆవేశాన్ని అవక్షేపణం చెందుతాయి. కాబట్టి గది నేలపై ఈ కణాలు స్థిరపడతాయి. ఈ అవక్షేపకరణిని కాటరెల్ అవక్షేపకరిణి అంటారు.

ప్రశ్న 33.
ఆర్ధ ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ సాల్న స్కందనం చేయడానికి NaCl, Na₂SO₄, Na₃PO₄ లలో ఏది అధిక ప్రభావం చూపుతుంది.? కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
ఆర్ద్రఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ సాల్న స్కందనం చేయడానికి NaCl, Na₂SO₄, Na₃PO₄ లలో Na₃PO₄ అధిక ప్రభావం చూపుతుంది.

• దీనిని హార్టీషూల్ట్ నియమం ద్వారా వివరించవచ్చు.
  సామాన్యంగా స్కంధన అయాన్ వేలన్సీ పెరిగిన కొలది దాని స్కంధన సామర్థ్యం పెరుగును. దీనినే హార్డీ – షూల్జ్ నియమం అంటారు.
• ఇవ్వబడిన లవణాలలోని ఆనయాన్ల స్కందన సామర్థ్య క్రమం PO₄^-3 > SO₄^-2 > ClO^–.

ప్రశ్న 34.
ఒక లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్, ఒక లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్ను ఎలా పరిరక్షిస్తుంది?
జవాబు:
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్ను లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్కు కలుపుట ద్వారా వాటి స్కందన ఘటన నుండి పరిరక్షిస్తారు.

లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లను పరిరక్షక కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్ లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్ చుట్టూ ఒక పరిరక్షక వలయాన్ని ఏర్పరచి స్కందన ప్రక్రియ జరగకుండా ఆపివేస్తుంది.

ప్రశ్న 35.
క్రిందివాటిలో కొల్లాయిడ్ల ఉపయోగం తెలపండి.
(ఎ) తాగేనీటిని శుద్ధి చేయడం
(బి) టానింగ్
(సి) ఔషధాలు
జవాబు:
(ఎ) తాగేనీటిని శుద్ధి చేయడం :
ప్రకృతి వనరుల నుంచి లభ్యం అయిన నీటిలో సామాన్యంగా మలినాలు అవలంబనం చెంది ఉంటాయి. ఈ నీటికి పటికను కలిపినట్లైతే, అవలంబిత కణాలు స్కందన ప్రక్రియకు గురి అవుతాయి. ఆ నీరు త్రాగడానికి అనువుగా ఉంటుంది.

(బి) టానింగ్ :
జంతు చర్మాలకు కొల్లాయిడ్ స్వభావం ఉంటుంది. ధనావేశం గల కణాలు గల చర్మాన్ని టానిన్లో నానబెట్టినట్లైతే టానిన్ లోని ఋణావేశ కొల్లాయిడ్ కణాలు చర్మంలోని ధనావేశ కణాలు పరస్పరం స్కందన ప్రక్రియకు గురవుతాయి. ఈ ప్రక్రియ ద్వారా చర్మం గట్టిపడుతుంది (తోలు). ఈ ప్రక్రియను టానింగ్ అంటారు. టానిన్కు బదులుగా క్రోమియమ్ను కూడా ఉపయోగిస్తారు.

(సి) ఔషధాలు :
చాలా ఔషధాలు స్వభావంలో కొల్లాయిడ్లుగానే ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు కంటి లోషన్ గా వాడే ఆర్జిరోల్ అనేది సిల్వర్సాల్. కలాజార్ అనే వ్యాధిని నయం చేయడానికి ఆంటిమొనీ కొల్లాయిడ్ వాడతారు. కొల్లాయిడల్ గోల్డ్ను కండరాంతర (intramuscular) ఇంజెక్షన్గా వాడతారు. ఉదర అస్వస్థతలకు, మిల్క్ ఆఫ్ మెగ్నీషియా అనే ఎమల్షన్ ఉపయోగిస్తారు. కొల్లాయిడ్ రూపంలో ఉండే ఔషధాలు చాలా ప్రభావితంగా ఉంటాయి. ఎందుకంటే వీటి ఉపరితల వైశాల్యం అధికంగా ఉండటం కారణంగా ఇవి సులభంగా శరీరంలో జీర్ణించుకొంటాయి.

ప్రశ్న 36.
గోల్డ్ సంఖ్యను నిర్వచించండి.
జవాబు:
గోల్డ్ సంఖ్య – నిర్వచనము :
“1 మి.లీ. 10% NaCl ద్రావణాన్ని చేర్చడం ద్వారా, 10 మి.లీ. ప్రమాణ గోల్డ్సెల్ ద్రావణం స్కందనం చెందకుండా పరిరక్షించడానికి చేర్చే అనార్థ లయోఫిలిక్సాల్ కనీస ద్రవ్యరాశి (మిల్లీగ్రాములలో).”
గోల్డ్ సంఖ్య పరిమాణం తగ్గినకొద్దీ, దాని పరిరక్షక సామర్థ్యం అధికం.

కొన్ని పరిరక్షణ కొల్లాయిడ్ల గోల్డ్ సంఖ్యలు :

ప్రశ్న 37.
ఎమల్షన్ను, ఎమల్సిఫయర్లు ఎలా స్థిరపరుస్తాయి? రెండు ఎమల్సిఫయర్లను తెలపండి.
జవాబు:
ఒక ఎమల్షన్ స్థిరంగా ఉండేందుకు దానికి చేర్చే మూడో పదార్థమే ఎమల్సీకరణ కారకము.
ఉదా : సబ్బులు – నీటిలో కిరోసిన్ ఎమల్షన్ ను స్థిరపరుస్తారు.

ఎమల్సీ కారకం విక్షిప్తం చెందిన కణాలు, విక్షేపణ యానకం కణాల మధ్య అంతర్ తల పొరగా ఏర్పడుతుంది. ఉదా : కేసీన్, సిలికా, సబ్బు.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అభిశోషణం, అధిశోషణం, శోషణం పదాలను వివరించండి. భిన్నరకాల అధికశోషణాలను వివరించండి.
జవాబు:
అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ‘అభిశోషణం’ అంటారు.

ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.
ఉదా :
i) నీటిలో ముంచిన ‘స్పాంజ్’ నీటిని అభిశోషించుకుంటుంది.
ii) రంగు. సిరాలో ఉంచిన సుద్దముక్క సిరాను అభిశోషించుకుంటుంది.

అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా : i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

భౌతిక అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య వాండర్వాల్ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను భౌతిక అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• వాండర్వాల్ బలాల ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో విశిష్టత కనబరచదు.
• ద్విగత- స్వభావం ఉంటుంది.
• వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సులభంగా ద్రవాలుగా మారే వాయువులు సులభంగా అధిశోషణం గురు చెందుతాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అల్పం 20 – 40 KJ మోల్^-1.
• అల్ప ఉష్ణోగ్రతలు అధిశోషణం ప్రక్రియను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలతో ఇది తగ్గుతుంది.
• దీని ఉత్తేజిత శక్తి విలువ నామమాత్రంగా ఉంటుంది.
• ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.
• అధిక పీడనాల వద్ద అధిశోషకం ఉపరితలంపై బహు పొరలు ఏర్పడతాయి.

రసాయన అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య రసాయన బలాలు (బంధాలు) లేదా వేలన్సీ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను రసాయన అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• రసాయన బంధం ఏర్పడటం ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో అత్యధిక విశిష్టతను కనబరుస్తుంది.
• అద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
• ఇది కూడా వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అధిశోషకంతో రసాయనిక చర్య జరిపే వాయువులు కెమిసారనన్ను ప్రదర్శిస్తాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అధికం (80 – 240 KJ మోల్^-1).
• అధిశోషణం అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద జరుగుతుంది. ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే ఇది కూడా పెరుగుతుంది.
• దీనికి కొన్ని సందర్భాలలో అధిక ఉత్తేజిత శక్తి అవసరమవుతుంది.
• ఇది కూడా ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనిలో కూడా ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే, అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగుతుంది.
• ఏకపొర మాత్రమే ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 2.
భౌతిక అధిశోషణం అభిలాక్షణిక లక్షణాలను చర్చించండి.
జవాబు:
భౌతిక అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య వాండర్వాల్ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను భౌతిక అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• వాండర్వాల్ బలాల ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో విశిష్టత కనబరచదు.
• ద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
• వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సులభంగా ద్రవాలుగా మారే వాయువులు సులభంగా అధిశోషణం చెందుతాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అల్పం 20 – 40 KJ మోల్^-1.
• అల్ప ఉష్ణోగ్రతలు అధిశోషణం ప్రక్రియను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలతో ఇది తగ్గుతుంది.
• దీని ఉత్తేజిత శక్తి విలువ నామమాత్రంగా ఉంటుంది.
• ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.
• అధిక పీడనాల వద్ద అధిశోషకం ఉపరితలంపై బహు పొరలు ఏర్పడతాయి.

ప్రశ్న 3.
కెమిసాల్షన్ అభిలాక్షణిక ధర్మాలను చర్చించండి.
జవాబు:
i) అధిక విశిష్టత :
కెమిసారేషన్ అత్యధిక విశిష్టతతో కూడుకొని ఉండే ప్రక్రియ. అధిశోషితం, అధిశోషకం, వీటి మధ్య రసాయన బంధం ఏర్పడే అవకాశం ఉన్నప్పుడే ఈ రకం అధిశోషణం జరుగుతుంది. ఉదాహరణకు లోహాలపై లోహ ఆక్సైడ్ల ఏర్పాటు ద్వారా ఆక్సిజన్ వాయువు అధిశోషణం చెందుతుంది. పరివర్తన లోహాలపై లోహ హైడ్రైడ్లను ఏర్పరచడం ద్వారా హైడ్రోజన్ అధిశోషణం జరుగుతుంది.

ii) అద్విగత స్వభావం :
అధిశోషణం ప్రక్రియలో ఉపరితలానికి వాయువుకు మధ్య సమ్మేళనం ఏర్పడటం కారణంగా ఈ ప్రక్రియ అద్విగతంగా ఉంటుంది. కెమిసారేషన్ ప్రక్రియ కూడా ఉష్ణమోచక చర్య. అయితే అల్ప ఉష్ణోగ్రతలవద్ద ఈ చర్య మితవేగాలతో జరుగుతుంది. దీనికి కారణం ఈ ప్రక్రియ ఉత్తేజితశక్తి అధికం. ఉష్ణోగ్రతను పెంచితే, సామాన్య రసాయన చర్యల మాదిరిగానే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది. అల్ప ఉష్ణోగ్రతలవద్ద జరిగిన ఫిజిసారేషన్ ప్రక్రియ అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కెమిసార్ధాన్గా మారుతుంది. సాధారణంగా అధిక పీడనాలు కూడా కెమిసారన్ను ప్రోత్సహిస్తాయి.

iii) ఉపరితల వైశాల్యం :
భౌతిక అధిశోషణం మాదిరిగానే కెమిసార్షన్ కూడా ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.

iv) అధిశోషణం ఎంథాల్పీ :
కెమిసారేషన్ ఎంథాల్పీ విలువ అధికం (80 – 240 kJ మోల్^-1). ఎందుకంటే దీనిలో రసాయన బంధం ఏర్పడుతుంది.

స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద పీడనం మార్పుతో అధిశోషకంపై అధిశోషణం చెందే వాయువు పరిమాణంలో కలిగే మార్పుని అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ అనే వక్రం ద్వారా వ్యక్తం చేయవచ్చు.

ప్రశ్న 4.
ఫిజిసాల్షన్, కెమిసార్షిన్ దృగ్విషయాలను లేదా ఘటనలను తులనం చేయండి. భేదపరచండి.
జవాబు:
భౌతిక అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య వాండర్ వాల్ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను భౌతిక అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• వాండర్ వాల్ బలాల ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో విశిష్టత కనబరచదు.
• ద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
• వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సులభంగా ద్రవాలుగా మారే వాయువులు సులభంగా అధిశోషణం చెందుతాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అల్పం 20 – 40 KJ మోల్^-1.
• అల్ప ఉష్ణోగ్రతలు అధిశోషణం ప్రక్రియను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలతో ఇది తగ్గుతుంది.
• దీని ఉత్తేజిత శక్తి విలువ నామమాత్రంగా ఉంటుంది.
• ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.
• అధిక పీడనాల వద్ద అధిశోషకం ఉపరితలంపై బహు పొరలు ఏర్పడతాయి.

రసాయన అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య రసాయన బలాలు (బంధాలు) లేదా వేలన్సీ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను రసాయన అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

1. రసాయన బంధం ఏర్పడటం ద్వారా జరుగుతుంది.
2. స్వభావంలో అత్యధిక విశిష్టతను కనబరుస్తుంది.
3. అద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
4. ఇది కూడా వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అధిశోషకంతో రసాయనిక చర్య జరిపే వాయువులు కెమిసారనన్ను ప్రదర్శిస్తాయి.
5. అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అధికం (80 – 240 KJ మోల్^-1).
6. అధిశోషణం అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద జరుగుతుంది. ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే ఇది కూడా పెరుగుతుంది.
7. దీనికి కొన్ని సందర్భాలలో అధిక ఉత్తేజిత శక్తి అవసరమవుతుంది.
8. ఇది కూడా ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనిలో కూడా ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే, అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగుతుంది.

ప్రశ్న 5.
అధిశోషణం సమోష్ణరేఖ అంటే ఏమిటి? ఫ్రాయిండ్లిష్ అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ ద్వారా ఘనపదార్థాలపై వాయువుల అధిశోషణాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
అధిశోషణ సమోష్ణగ్రతా రేఖలు :
స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏకాంక ద్రవ్యరాశిగల ఘనస్థితిలోని అధిశోషకంపై అధిశోషణం చెందే వాయువు పరిమాణానికి, వాయువు పీడనానికి మధ్యగల అనుభావిక సంబంధాన్ని తెలిపే రేఖలను అధిశోషణ సమోష్ణరేఖలు అంటారు.

ఫ్రాయిండ్లిష్ అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ సమీకరణం

ప్రశ్న 6.
అధిశోషణం అనువర్తనాలను గురించి వివరంగా తెలపండి.
జవాబు:
(i) అధిక శూన్యస్థితిని ఏర్పరచడం :
ఒక పాత్రలో అధిక శూన్య స్థితిని పొందడానికి ఆ పాత్రలోని గాలిని నిర్వాత పంపు ‘ద్వారా తొలగిస్తారు. ఈ ప్రక్రియలో. పాత్రలో ఇంకా మిగిలి ఉన్న కొద్దిపాటి గాలిని, బొగ్గును ఉపయోగించి అధిశోషణ ప్రక్రియ ద్వారా తొలగిస్తారు.

(ii) వాయు ముసుగు (gas mask) :
బొగ్గు గనులలో పనిచేసే కార్మికులు గాలిని పీల్చుకొనేటప్పుడు గాలిలోని విషవాయువులను అధిశోషించుకోవడానికి వాడే సాధనాన్ని వాయు ముసుగు అంటారు. ఇది ఉత్తేజపరిచిన బొగ్గు లేదా ఇతర అధిశోషకాల మిశ్రమంతో నిండి ఉంటుంది.

(iii) తేమను నియంత్రణ చేయడం :
నివాస గదులలో ఉండే తేమను తొలగించి, గాలిలోని తేమను నియంత్రణ చేయడానికి సిలికాజెల్ అల్యూమినాజెల్లను అధిశోషకాలుగా ఉపయోగిస్తారు.

(iv) మలిన రంగు ద్రావణాల నుంచి రంగు మలినాలను తొలగించడం :
మలిన రంగు ద్రావణాల రంగుకు కారణమైన రంగు మలినాలను, ద్రావణాల నుంచి జాంతవ బొగ్గు ద్వారా తొలగిస్తారు.

(v) విజాతి ఉత్ప్రేరణం :
ఘనస్థితిలో ఉండే ఉత్ప్రేరకాల ఉపరితలాలపై చర్యలోని క్రియాజనకాలు అధిశోషణం చెందడం ద్వారా చర్యావేగం పెరుగుతుంది. ఘనస్థితి ఉత్ప్రేరకాల వాడకాన్ని పారిశ్రామిక ప్రాముఖ్యం ఉన్న చాలా వాయుస్థితి చర్యలలో మనం గమనిస్తాం. హేబర్ పద్ధతిలో అమోనియా సంశ్లేషణలలో ఐరన్ ను, స్పర్శ (కాంటాక్ట్) పద్ధతిలో H₂SO₄ తయారీలో V₂O₆ ను, తైలాలను హైడ్రోజనీకరణం చేసే (వనస్పతి) చర్యలలో సూక్ష్మవిభాజిత Niను ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగించే చర్యలు విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు ఉదాహరణలు.

(vi) జడ వాయువులను వాటి మిశ్రమం నుంచి వేరుపరచడం :
బొగ్గుపై వాయువుల అధిశోషణం సామర్థ్యం లేదా అవధి భిన్న వాయువులకు భిన్నంగా ఉంటుంది. కొబ్బరి బొగ్గుపై భిన్న జడవాయువుల అధిశోషణం అవధి భిన్న ఉష్ణోగ్రతల వద్ద భిన్నంగా ఉండటం ఆధారంగా, వ్యక్తిగత జడవాయువులను వాటి మిశ్రమం నుంచి భిన్న ఉష్ణోగ్రతల వద్ద జరిపే అధిశోషణ ప్రక్రియ ద్వారా వేరుపరుస్తారు.

(vii) వ్యాధులను నయం చేయడం :
క్రిముల ద్వారా కలిగే వ్యాధులను నయం చేయడానికి వాడే చాలా ఔషధాలు ఈ . క్రిములపై అధిశోషణం చెంది వాటి చంపుతాయి.

(viii) నురుగు ప్లవన ప్రక్రియ :
అల్ప నాణ్యత గల సల్ఫైడ్ ఖనిజాల నుంచి సిలికా లేదా ఇతర మట్టి మలినాలను పైన్ నూనెను నురుగు కారకాలను వాడి తొలగించి, ఖనిజాన్ని గాఢతపరిచే విధానంలో అధిశోషణం ప్రక్రియ చోటుచేసుకొంటుంది.

(ix) అధిశోషణ సూచికలు :
సిల్వలర్ హాలైడ్ల వంటి కొన్ని అవక్షేపాలు, వాటి ఉపరితలాలపై ఇయోసిన్, ఫ్లోరసీన్ లాంటి కొన్ని రంజనాలను అధిశోషణ చెందించుకొని, అభిలాక్షణిక రంగు మార్పును కలిగించుకుంటాయి. దీని ఆధారంగా అర్జెంటోమెట్రిక్ టైట్రేషన్లలో అంతిమ బిందువును రంజన పదార్థాల ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.

(x) క్రొమొటోగ్రాఫిక్ విశ్లేషణం :
విశ్లేషణ పద్ధతులలోను, పారిశ్రామిక పద్ధతులలోను, అధిశోషణ దృగ్విషయం ఆధారంగా రూపొందించబడిన క్రొమొటోగ్రాఫిక్ పద్ధతులను విస్తారంగా ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 7.
ఉత్ప్రేరణం అంటే ఏమిటి? ఉత్ప్రేరణాన్ని ఎలా వర్గీకరిస్తాం? ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఉత్ప్రేరకం మరియు ఉత్ప్రేరణం :
రసాయన చర్యలో తాను వినియోగం చెందకుండా చర్యా వేగాన్ని పెంచే చర్యకు కలిపిన ఇతర పదార్థమే ఉత్ప్రేరకం (catalyst).

చర్యా మిశ్రమానికి బాహ్య పదార్థాన్ని కలిపి, చర్యా వేగాన్ని పెంచే ప్రక్రియను ఉత్ప్రేరణ (catalysis) అంటారు.

ఉత్ప్రేరణ వర్గీకరణ :
ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాల భౌతిక స్థితుల (ప్రావస్థల ఆధారంగా ఉత్ప్రేరణాన్ని రెండు. రకాలుగా వర్గీకరించారు. అవి :

ఎ) సజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు ఒకే భౌతిక ప్రావస్థలో ఉంటే దాన్ని సజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

క్రియాజనకాలైన ఎస్టర్, H₂O లు మరియు ఉత్ప్రేరకమైన ఆమ్లము ఒకే ప్రావస్థలో (ద్రవం) ఉన్నాయి.

బి) విజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు భిన్న భౌతిక ప్రావస్థలలో ఉంటే దాన్ని విజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

ఈ చర్యలో క్రియాజనకాలైన SO₂, O₂ లు వాయువులు కాగా ఉత్ప్రేరకం ‘Pt’ ఘన రూపంలో ఉంటుంది.

ప్రశ్న 8.
విజాతి ఉత్ప్రేరణం చర్యా విధానాన్ని చర్చించండి.
జవాబు:
అధిశోషణ సిద్ధాంతం విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్య విధానం వివరించినది.

చర్యా విధానం :
(i) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం వద్దకు క్రియాజనకాల వ్యాపనం.

(ii) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై క్రియాజనకాలు అధిశోషణం చెందడం.

(iii) మధ్యస్థ పదార్థం ఏర్పడటం ద్వారా ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై రసాయన చర్య జరగడం.

(iv) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం నుండి క్రియాజన్యాలు విశోషణం చెందడం ఫలితంగా, తిరిగి మరికొంతమేర రసాయన చర్య జరగడానికి శుద్ధ ఉపరితలాన్ని సమకూర్చడం.

(v) ఉత్ప్రేరకం ‘ఉపరితలం నుండి చర్య క్రియాజన్యాలు వ్యాపనం చెందటం.

ప్రశ్న 9.
ఎంజైమ్లు అంటే ఏమిటి? ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణాన్ని వివరణ, ఉదాహరణలతో సహా చర్చించండి.
జవాబు:
ప్రాణం గల మొక్కలు, జంతువులు ఉత్పత్తి చేసే సంక్లిష్ట నైట్రోజన్ కర్బన సమ్మేళనాలను ఎంజైమ్లు అంటారు.

• ఎంజైమ్లు జీవ రసాయనిక ఉత్ప్రేరకాలుగా పని చేస్తాయి.
• ఆయుఃప్రక్రియ కొనసాగడానికి దోహదం చేసే జంతువులు మొక్కలలో జరిగే చాలా రసాయన చర్యలను ఇవి ‘ఉత్ప్రేరణం చేస్తాయి.

అధిక చర్యాశీలత లేదా సామర్థ్యం, అధిక వరణాత్మక ధర్మం ఉండటం అనేది ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణం ప్రత్యేకత. ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరకాలు క్రింది అభిలాక్షణిక ధర్మాలను ప్రదర్శిస్తాయి.

(i) అత్యధిక ఉత్ప్రేరణ సామర్థ్యం :
ఒక ఎంజైమ్ అణువు సుమారు ఒక మిలియన్ క్రియాజనక అణువులను ఒక నిమిషంలో పరివర్తన చర్యలకు గురిచేస్తుంది.

(ii) అత్యధిక వరణాత్మక గుణం :
ప్రతీ చర్యకు ఒక ప్రత్యేక ఎంజైమ్ ఉంటుంది. అంటే ఒక ఉత్ప్రేరకం, ఒక రకం, చర్యనే ఉత్ప్రేరణం చేస్తుంది. ఉదాహరణకు యూరియేజ్ ఎంజైమ్ యూరియా జలవిశ్లేషణ చర్యను మాత్రమే ఉత్ప్రేరణం చేస్తుంది. ఏ ఇతర ఎమైడ్ జలవిశ్లేషణ చర్యను ఉత్ప్రేరణం చెయ్యదు.

(iii) యుక్తతమ (optimum) ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాత్రమే అధిక చర్యాశీలతను ప్రదర్శించడం :
యుక్తతమ ఉష్ణోగ్రత అనే ప్రత్యేక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎంజైమ్ చర్యరేటు గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. ఈ యుక్తతమ ఉష్ణోగ్రతకు రెండువైపులా గల ఉష్ణోగ్రతల వద్ద “ఎంజైమ్ క్రియాశీలత తగ్గుతుంది. ఎంజైమ్ క్రియాశీలతకు అనువైన ఉష్ణోగ్రత వ్యాప్తి 298 – 310 K.గా ఉంటుంది. మానవ శరీర ఉష్ణోగ్రత 310 K ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు అనువుగా ఉంటుంది.

(iv) యుక్తతమ pH వద్ద అత్యధిక చర్యాశీలతను ప్రదర్శించడం :
యుక్తతమ pH అనే ఒక ప్రత్యేక pH విలువ వద్ద మాత్రమే ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరక చర్యరేటు గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. ఇది 5 – 7 pH ల మధ్య ఉంటుంది.

(v) ఉత్తేజకాలు, కో-ఎంజైమ్ల సమక్షంలో క్రియాశీలత పెరుగుదల :
కో-ఎంజైమ్లు అనే కొన్ని ఇతర పదార్థాల సమక్షంలో ఎంజైమ్ క్రియాశీలత పెరుగుతుంది. ఒక ఎంజైమ్తో సహా కొద్ది పరిమాణంలో ప్రోటీన్ కాని వేరొక పదార్థం (విటమిన్) కూడా ఉన్నట్లైతే, ఎంజైమ్ క్రియాశీలత గణనీయంగా పెరుగుతుంది.

Na⁺, Mn²⁺, Co²⁺, Cu²⁺ లాంటి లోహ అయాన్లు సాధారణంగా ఉత్తేజకాలుగా ఉంటాయి. ఈ లోహ అయాన్లు, ఎంజైమ్ అణువులతో బలహీనంగా బంధితమై, ఎంజైమ్ల క్రియాశీలతను పెంచుతాయి. సోడియమ్ క్లోరైడ్ అంటే Na⁺ అయాన్ల సమక్షంలో ఎమైలేజ్ క్రియాశీలత పెరుగుతుంది.

(vi) నిరోధకాలు, విషపదార్థాల ప్రభావం :
సాధారణ ఉత్ప్రేరకాల మాదిరిగానే ఇతర పదార్థాల సమక్షంలో ఎంజైమ్లు కూడా నిరోధకాలు లేదా విషపదార్థాలుగా పనిచేస్తాయి. ఎంజైమ్ ఉపరితలంపై చోటుచేసుకొని ఉండే క్రియాశీలత గల గ్రూపుతో ఈ నిరోధకాలు లేదా విషపదార్థాలు చర్యలో పాల్గొని ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ క్రియాశీలతను తగ్గించడం లేదా పూర్తిగా నాశనం చేయడం చేస్తాయి. మన శరీరంలో చాలా ఔషధాలు ఎంజైమ్ నిరోధకాలుగా పనిచేసి వ్యాధిని నయం చేస్తాయి.

ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరిత చర్యలు రెండు అంచెలలో జరుగును.
అంచె – 1 : ఎంజైమ్ క్రియాజనకం బంధితమై ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం (ES*) ఏర్పడుతుంది.
E+ S → ES*

అంచె – 2 : ఈ ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం క్రియాజన్యాలుగా వియోగం చెందుట.
ES* → E+ P

చక్కెర విలోమ చర్య :

ప్రశ్న 10.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలు అంటే ఏమిటి? వీటిని ఎలా వర్గీకరిస్తారు? ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఒక పదార్థంలో పెద్దసైజు కణాలుగా వేరొక పదార్థం విక్షేపణం చెంది ఏర్పరచిన విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్ ద్రావణం అంటారు.

విక్షేపణ యానకం ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఈ క్రింది విధంగా వర్గీకరించారు.

• విక్షేపణ యానకం గాలి (వాయువు) అయితే వాటిని ఏరోసాల్లు అంటారు. ఉదా : పొగ.
• విక్షేపణ యానకం నీరు అయితే వాటిని హైడ్రోసాల్లు అంటారు. ఉదా : స్టార్చ్
• విక్షేపణ యానకం ఆల్కహాల్ అయితే వాటిని ఆల్కసాల్లు అంటారు.

విక్షిప్త ప్రావస్థ(ద్రావితం) కణ పరిమాణం 1mµ – 1µ వరకు ఉండే ద్విగుణాత్మక విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

కొల్లాయిడ్ల వర్గీకరణ :
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం మధ్యగల సంబంధం ఆధారంగా వర్గీకరణ జరిగింది.

ఎ) లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ ప్రియ కొల్లాయిడ్ లు) :
వీటిలో విక్షేపక యానకంకూ, విక్షిప్త ప్రావస్థకీ మధ్య ఎక్కువ ఆపేక్ష ఉంటుంది.
ఉదా : స్టార్చ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫిలిక్.

బి) లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ విరోధి కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థకూ, విక్షేపక యానకానికీ మధ్య ఆపేక్ష ఉండదు.
ఉదా : గోల్డ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫోబిక్.

ప్రశ్న 11.
విక్షిప్త ప్రావస్థ, విక్షేపణ యానకం వీటి మధ్యగల అన్యోన్య చర్యల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు ? ప్రతీ రకానికి ఒక ముఖ్య ఉదాహరణ ఇవ్వండి. సాల్ను నిల్వ ఉంచడానికి ఏ రకం సాల్కు స్థిరీకరణ కారకం చేర్చాలి?
జవాబు:

• సముచ్ఛయం చెందిన కొల్లాయిడ్లు (లేదా) మిసెల్లు లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ భాగాలు కలవి.
• సబ్బులు, సంశ్లేషక డిటర్జెంట్లు ఉదాహరణలు.
• సబ్బులు మురికిని తొలగించే ప్రక్రియలో సబ్బు అణువులు మిసెల్ను మురికి బిందువు వద్ద ఏర్పరుస్తారు.

ప్రశ్న 12.
మిసెల్లు అంటే ఏమిటి? మిసెల్లు ఏర్పడే విధానాన్ని తెలిపి, సబ్బు ప్రదర్శించే శుద్ధి ప్రక్రియను చర్చించండి.
జవాబు:
కొన్ని పదార్థాలు అల్పగాఢతల వద్ద సాధారణ బలమైన విద్యుద్విశ్లేషకాలుగా ప్రవర్తించే పదార్థాలు. అయితే అధిక గాఢతల వద్ద కొల్లాయిడ్ల ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి. దీనికి కారణం సముచ్ఛములను ఏర్పరచడం ఈ విధంగా సముచ్ఛయం చెంది ఏర్పడిన కణాలను మిసెల్లు అంటారు.
ఉదా : సబ్బులు, డిటర్జంట్లు మిసెల్లను ఏర్పరుస్తాయి.

మిసెల్ ఏర్పడే విధానం :
సబ్బు ద్రావణాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకొందాం. భార కొవ్వు ఆమ్లాల సోడియమ్ లేదా పొటాషియమ్ లవణాన్ని సబ్బు అంటాం. దీనిని RCOO^–Na⁺ (సోడియమ్ స్టియరేట్ CH₃(CH)₁₆COO^–Na⁺ అంటారు. ఇది చాలా బార్ సబ్బులలో ప్రధాన అనుఘటకంగా ఉంది). దీనిని నీటిలో కరిగిస్తే ఇది RCOO^– గాను, Na⁺ గాను వియోజనం చెందుతుంది. RCOO^– అయాన్లో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి. ఇవి పొడవైన హైడ్రోకార్బన్ గొలుసు R (దీనిని అధ్రువ భాగం లేదా ‘తోక’ అంటారు). ఇది హైడ్రోఫోబిక్ (నీటిని వికర్షించే భాగం), COO ధ్రువ భాగం (ధ్రువ అయానిక లేదా ‘తల’ భాగం) ఇది హైడ్రోఫిలిక్ (నీటిని ఆకర్షించే భాగం).

ఉపరితలంపై ఉండే RCOO^– అయాన్లు COO^– గ్రూపులు నీటిలోను హైడ్రోకార్బన్ గొలుసు (R) నీటికి దూరంగా ఉపరితలం వద్ద ఉంటాయి. అయితే సందిగ్ధ మిసెల్ గాఢత (CMC) వద్ద COO^– అయాన్లు, ద్రావణం లోపలికి లాగబడతాయి.

ఈ పరిస్థితులలో అవి సముచ్ఛయం చెంది గోళాకారంలోకి మారతాయి. హైడ్రోకార్బన్ గొలుసులు గోళం కేంద్రకం వైపుగా చొచ్చుకొని ఉంటాయి. COO^– గ్రూపులు గోళం ఉపరితలంపై ఊర్ధ్వభాగం వైపుగా చోటుచేసుకొని ఉంటాయి. ఈ విధంగా ఏర్పడిన సముచ్ఛయాన్ని అయానిక్ మిసైల్ అంటారు. ఈ అణువులలో సుమారు 100 సాధారణ అణువులు ఉంటాయి. ఇదేవిధంగా సోడియమ్ లారిల్ సల్ఫేట్ CH₃(CH₂)₁₁ SO^–₄ Na⁺ వంటి డిటర్జెంట్లలో – SO^–₄ పోలార్ గ్రూపుగా పొడవైన హైడ్రోకార్బన్ గొలుసుతో కూడా ఉంటుంది. కాబట్టి వీటి విషయంలో కూడా మిసెల్ ఏర్పాటు విధానం సబ్బులలో మాదిరిగానే ఉంటుంది.

ప్రశ్న 13.
కొల్లాయిడ్ల తయారీని, అవసరమైనచోట పటాల సహాయంతో వర్ణించండి.
జవాబు:
బ్రెడిగ్ విద్యుత్చాప పద్ధతి :
ఈ పద్ధతిలో విక్షేపణం (dispersion), సాంద్రీకరణం (condensation) రెండు ప్రక్రియలు ఇమిడి ఉన్నాయి. గోల్డ్, సిల్వర్, ప్లాటినమ్ మొదలైన లోహ కొల్లాయిడ్ సాల్లను ఈ పద్ధతిలో తయారుచేస్తారు. ఈ పద్ధతిలో విక్షేపణ యానకంలో ముంచి ఉంచిన లోహ ఎలక్ట్రోడ్ల మధ్య విద్యుత్ చాపాన్ని అనువర్తిస్తారు. ఈ పద్ధతిలో అత్యధిక పరిమాణంలో వెలువడిన ఉష్ణం లోహబాష్పాలను ఏర్పరుస్తుంది. ఈ బాష్పాలు సాంద్రీకరణం చెంది కొల్లాయిడ్ల పరిమాణంలో కణాలను ఏర్పరుస్తాయి.

రసాయన పద్ధతులు :
క్రియాజన్య జాతులను ఏర్పరచే ద్వంద్వ వియోగం, ఆక్సీకరణం, క్షయకరణం, జలవిశ్లేషణం మొదలైన రసాయన చర్యల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను తయారుచేస్తారు. క్రియాజన్య జాతులు సముచ్ఛయం చెంది, సాల్లను ఏర్పరుస్తాయి.

పెష్టీకరణం :
విక్షేపణ యానకంలో ఉన్న ఒక అవక్షేపానికి కొద్ది ప్రయాణంలో ఒక విద్యుద్విశ్లేష్యాన్ని కలిపి బాగా కుదపడం ద్వారా అవక్షేపాన్ని కొల్లాయిడల్ స్థితికి మార్చడాన్ని పెష్టీకరణం అంటారు.

ప్రశ్న 14.
ఎమల్షన్లు అంటే ఏమిటి? వీటిని ఎలా వర్గీకరిస్తారు? ఎమల్షన్ల అనువర్తనాలను తెలపండి. [TS. Mar.’16]
జవాబు:
ఎమల్షన్ :
“ద్రవ విక్షేపక యానకంలో, సూక్ష్మ విభాజిత ద్రవబిందు కణాలు విక్షిప్తం చెంది ఏర్పరిచే వ్యవస్థే ఎమల్షన్”.
(లేదా)
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం రెండూ ద్రవాలే అయిన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థను ‘ఎమల్షన్’ అంటారు.
ఉదా : పాలు – ద్రవ క్రొవ్వు నీటిలో విక్షిప్తం చెంది ఉండే ఎమల్షన్.

(ఎ) నీటిలో తైలం (O / W) రకం ఎమల్షన్లు :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థ : నీరు
విక్షేపక యానకం : తైలం
ఉదాహరణలు :
i) పాలు – నీటిలో ద్రవ కొవ్వు ఏర్పరచే ఎమల్షన్
ii) వానిషింగ్ క్రీమ్ – నీటిలో క్రొవ్వు

(బి) తైలంలో నీరు (W / O) రకం ఎమల్షన్లు :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థ : నీరు
విక్షేపక యానకం : తైలం

ఉదాహరణలు : i) గట్టి గ్రీజులు – కందెన తైలాల్లో నీరు
ii) కోల్డ్ క్రీమ్ – క్రొవ్వులో నీరు

ఎమల్షన్ల అనువర్తనాలు :

• తైలాల వంటి మందుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• బట్టలను శుభ్రపరుచుటలో ఉపయోగిస్తారు.
• కొవ్వులను కరిగించుటలో ఉపయోగిస్తారు.
• లోషన్లు, క్రీములు, ఆయింట్మెంట్ల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• ప్లవన క్రియ ద్వారా లోహాలను శుద్ధిచేయుటలో ఉపయోగిస్తారు.
• నూనె బావులలో నీరు తైలం ఎమల్షన్లను వియోగం చేయుటలో ఉపయోగిస్తాయి.

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
కెమిసాన్ రెండు అభిలాక్షణిక ధర్మాలను తెలపండి.
జవాబు:
అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రిను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిన్ అంటారు. సాల్ కొల్లాయిడ్ కణాలు పాత్ర అడుగు భాగానికి చేరి స్థిరపడే ప్రక్రియను సాల్స్కంధనం లేదా అవక్షేపణం లేదా ఫ్లాక్యులేషన్ అంటారు.

ప్రశ్న 2.
ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలతో ఫిజిసార్షన్ అవధి ఎందుకు తగ్గిపోతుంది?
జవాబు:
ఫిజిసాల్షన్ ఒక ఉష్ణమోచక చర్య. ఉష్ణోగ్రత పెంచితే చర్య తిరోగమిస్తుంది. అందువలన పిజిసాల్షన్ తగ్గును.

ప్రశ్న 3.
సూక్ష్మవిభాజిత స్థితిలో ఉండే పదార్థాలు, సూక్ష్మవిభాజిత స్థితిలో లేని స్ఫటిక రూపంలో ఉండే ఈ పదార్థాల కంటే ఎందుకు అధిక అధిశోషణ సామర్థ్యం కనబరుస్తాయి?
జవాబు:
సూక్ష్మ విభాజిత స్థితిలో ఉండు పదార్థాలకు ఉపరితల వైశాల్యం అధికం కావున అధిశోషణ సామర్థ్యం అధికంగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 4.
NiO ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో మీథేన్ ను నీటి ఆవిరితో చర్య జరిపించి హేబర్ పద్ధతిలో వాడే హైడ్రోజను తయారుచేస్తారు. ఈ ప్రక్రియను నీటిఆవిరి పునరుద్ధరణ చర్య అంటారు. అమోనియాను హేబర్ పద్ధతిలో తయారు చేసినప్పుడు ఈ నీటి ఆవిరి పునరుద్ధరణ చర్యలో CO ను ఎందుకు తొలగిస్తారు?
జవాబు:
కార్బన్మోనాక్సైడ్ (CO) విషపూరితమైనది. ఇది ఉత్ప్రేరకం Fe యొక్క మరియు ప్రవర్థకం Mo యొక్క ఉత్తేజితత్వాన్ని తగ్గిస్తుంది. అందువలన COను తొలగించవచ్చు.

ప్రశ్న 5.
ఆరంభ దశలో ఎస్టర్ జలవిశ్లేషణ చర్య నెమ్మదిగా జరిగి, కొంత చర్యాకాలం తరువాత వేగంగా జరుగుతుంది. ఎందుకు?
జవాబు:
ఎస్టర్ జలవిశ్లేషణ రసాయన చర్య

చర్యలో ఏర్పడిన కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం H⁺ లను విడుదల చేస్తుంది. ఇవి స్వయం ఉత్ప్రేరణ చర్య జరుపుతాయి. అందువలన కొంత చర్యాకాలం తరువాత చర్య వేగంగా జరుగుతుంది.

ప్రశ్న 6.
అధిశోషణం ఉత్ప్రేరణ ప్రక్రియలో విశోషణం పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
విశోషణం వలన ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై ఉన్న క్రియాజన్యాలు విడిపోయి మరలా ఉత్ప్రేరకం క్రియాజనకాలను ఉపరితలంపై అధిశోషించుటకు కారణం అవుతుంది.

ప్రశ్న 7.
హార్డీ-షూల్జ్ నియమానికి నీవు ఎటువంటి మార్పులను సూచిస్తావు?
జవాబు:
సమాన మోలార్ నిష్పత్తులలో ఉన్న రెండు వ్యతిరేక ఆవేశాలు గల సాల్లను కలిపినపుడు అవి పరస్పరం తటస్థీకరింపబడి రెండు స్కందన ప్రక్రియకు గురిఅవుతాయి.

ప్రశ్న 8.
భారాత్మక విశ్లేషణ పద్ధతిలో అవక్షేపాన్ని తడి లేకుండా చేసి, తూచే ముందుగా దానిని క్షాళన ద్రవంతో ఎందుకు ప్రక్షాళనం చేస్తావు?
జవాబు:
కణాల ఉపరితలంపై కొన్ని క్రియాజనక అయాన్లు అంటుకొని ఉంటాయి. వీటిని తొలగించుటకు నీటితో అవక్షేపాన్ని శుభ్రం చేస్తారు.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 4th Lesson వ్యాపారేతర సంస్థల ఖాతాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 4th Lesson వ్యాపారేతర సంస్థల ఖాతాలు

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
వ్యాపారేతర (లేదా) లాభరహిత సంస్థలు అనగానేమి ? సరి అయిన ఉదాహరణలు తెలుపుము.
జవాబు:
ప్రజలకు లేదా తమ సంస్థలోని సభ్యులకు లాభాపేక్ష లేకుండా సేవ చేయాలనే కోరికతో నెలకొల్పిన సంస్థలను వ్యాపారేతర సంస్థలు అంటారు. వీటి యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యము సేవ చేయుట. క్రీడలు, లలిత కళలు, సంగీతము మొదలైన వాటిని అభివృద్ధిపరచడానికి వ్యాపారేతర సంస్థలను నెలకొల్పుతారు. విద్యా సంస్థలు, ఆసుపత్రులు, రోటరీక్లబ్లు, సాంస్కృతిక సంస్థలు, వృద్ధాశ్రమాలు, క్లబ్లు, ఛారిటబుల్ ట్రస్టులు, బ్లడ్్బంకు, ఐ బాంకు మొదలైనవి వ్యాపారేతర సంస్థలకు ఉదాహరణలు. వీటి ముఖ్య ఉద్దేశ్యము సంఘానికి సేవ చేయుట.

ప్రశ్న 2.
వ్యాపారేతర సంస్థలు ఏఏ ఖాతాలను తయారు చేస్తాయి?
జవాబు:
వ్యాపారేతర సంస్థలు లాభార్జనతో నిర్వహించబడవు. అందువలన ఇవి వర్తకపు ఖాతా, లాభనష్టాల ఖాతాలను సంవత్సరాంతమున తయారు చేయవు. అయితే వ్యాపారేతర సంస్థలకు కూడా ఆదాయాలు, వ్యయాలు, ఆస్తులు, అప్పులు ఉంటాయి. కావున సంవత్సరాంతాన ఎంత ఆదాయము వచ్చినది, ఎంత వ్యయమైనది మరియు ఎంత మేరకు సంస్థలో ఆస్తులు, అప్పులు ఉన్నవో తెలుసుకొనవలసిన అవసరము ఉంటుంది. అందువలన వ్యాపారేతర సంస్థలు ఈ క్రింది వాటిని తయారు చేస్తాయి.

1. వసూళ్ళ – చెల్లింపుల ఖాతా.
2. ఆదాయ – వ్యయాల ఖాతా.
3. ఆస్తి – అప్పుల పట్టిక.

ప్రశ్న 3.
వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా అనగానేమి ?
జవాబు:
వసూళ్ళ – చెల్లింపుల ఖాతా అనగా నగదు వసూళ్ళ చెల్లింపుల ఖాతా. ఇది వాస్తవిక ఖాతా. నగదు ఖాతాను పోలి ఉంటుంది. ఈ ఖాతాలో వసూలైన నగదు మొత్తాలను డెబిట్ వైపున, నగదు రూపములో చెల్లించిన మొత్తాలను క్రెడిట్ వైపున చూపుతారు. సంవత్సర ప్రారంభములో ఉన్న నగదు, బాంకు నిల్వలను డెబిట్ వైపున చూపాలి. సంవత్సర కాలములో వసూలైన నగదు మొత్తాలను డెబిట్ వైపున, చెల్లించిన నగదు మొత్తాలను క్రెడిట్ వైపున చూపవలెను. ఈ వసూళ్ళు – చెల్లింపులు గత సంవత్సరానికి లేదా రాబోయే సంవత్సరాలకు చెంది ఉండవచ్చు. అదే విధముగా రాబడి అంశాలకు, పెట్టుబడి అంశాలకు తేడా చూపనవసరం లేదు. మొత్తము వసూళ్ళ నుంచి మొత్తం చెల్లింపులను తీసివేయగా ముగింపు నగదు నిల్వ మరియు బాంకు నిల్వ తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 4.
ఆదాయ – వ్యయాల ఖాతా అనగానేమి ?
జవాబు:
వ్యాపారేతర సంస్థలు లాభనష్టాల ఖాతాకు బదులుగా ఆదాయ వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేస్తాయి. ఇది నామమాత్రపు ఖాతా. ఈ ఖాతాలో డెబిట్ వైపున ఖర్చులు మరియు నష్టాలను, క్రెడిట్ వైపున ఆదాయాలను మరియు లాభాలను చూపుతారు. ఈ ఖాతాలో ప్రస్తుత సంవత్సరానికి సంబంధించిన ఆదాయాలను, వ్యయాలను మాత్రమే తీసుకోవాలి. గత సంవత్సరానికి లేదా రాబోయే సంవత్సరాలకు చెందిన ఆదాయ, వ్యయాలను, తీసుకొనకూడదు. అలాగే రాబడి అంశాలను మాత్రమే ఈ ఖాతాలో చూపించాలి. పెట్టుబడి అంశాలను వదిలివేయాలి. క్రెడిట్ వైపు ఆదాయము, డెబిట్ వైపున వ్యయాల కంటే ఎక్కువగా ఉంటే మిగులు అని, ఒకవేళ ఆదాయము కంటే వ్యయము ఎక్కువగా ఉంటే లోటు అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 5.
వసూళ్ళు చెల్లింపులు మరియు ఆదాయ – వ్యయాల మధ్య గల 5 తేడాలను వివరింపుము.
జవాబు: వసూళ్ళ చెల్లింపుల ఖాతా మరియు ఆదాయ వ్యయాల ఖాతాకు మధ్య గల తేడాలు :
వసూళ్ళ-చెల్లింపుల ఖాతా

1. ఇది నగదు చిట్టాను పోలి ఉంటుంది.
2. ఇది వాస్తవిక ఖాతా అంశము.
3. ఇందులో ప్రారంభపు నగదు బాంకు నిల్వలు మరియు ముగింపు నగదు బాంకు నిల్వలు ఉంటాయి.
4. నగదు వసూళ్ళను డెబిట్ వైపున, నగదు చెల్లింపులను క్రెడిట్ వైపున చూపుతారు.
5. ఈ ఖాతాలో రావలసిన ఆదాయాలకు, చెల్లించవలసిన వ్యయాలకు, రానిబాకీలకు సర్దుబాట్లు ఉండవు.
6. ఈ ఖాతాలో గత సంవత్సరము, ప్రస్తుత సంవత్సరము, తదుపరి సంవత్సరానికి చెందిన అన్ని వసూళ్ళు, చెల్లింపులను చూపుతారు.
7. ఈ ఖాతాలో రాబడి అంశాలకు, పెట్టుబడి అంశాలకు తేడా చూపరు.

ఆదాయ వ్యయాల ఖాతా

1. ఇది లాభనష్టాల ఖాతాను పోలి ఉంటుంది.
2. ఇది నామ మాత్రపు ఖాతా అంశము.
3. ఇందులో ప్రారంభపు నిల్వలు మరియు ముగింపు నిల్వలు ఉండవు.
4. రాబడి వ్యయాలను డెబిట్ వైపున, రాబడి ఆదాయాలను క్రెడిట్ వైపున చూపుతారు.
5. ఈ ఖాతాలో ప్రస్తుత సంవత్సరానికి చెందిన రావలసిన మరియు చెల్లించవలసిన అంశాలకు సర్దుబాట్లు ఉంటాయి.
6. ఈ ఖాతాలో కేవలము ప్రస్తుత సంవత్సరానికి సంబంధించిన అంశాలనే లెక్కలోకి తీసుకుంటారు.
7. ఈ ఖాతాలో రాబడి అంశాలను తీసుకొని పెట్టుబడి అంశాలను వదిలివేస్తారు.

ప్రశ్న 6.
చందాలను వివరింపుము.
జవాబు:
వ్యక్తుల నుంచి, సంస్థల నుంచి వార్షికముగా వసూలయిన మొత్తాన్ని చందాలు అంటారు. ఈ అంశము వసూళ్ళ చెల్లింపుల ఖాతాలో డెబిట్ వైపున ఉంటుంది. దీనిని ఆదాయ వ్యయాల ఖాతాలో క్రెడిట్ వైపున రాబడి చూపుతారు. అంతేకాక ఏ సంవత్సరానికయితే ఆదాయ వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేస్తున్నారో ఆ సంవత్సరానికి చెందిన చందాలను లెక్కలోకి తీసుకొనవలెను.

ప్రశ్న 7.
మరణ శాసనాలు (వారసత్వాలు) వివరింపుము.
జవాబు:
కొంతమంది వ్యక్తులు తమ జీవితానంతరము తమ ఆస్తులు ఫలానా సంస్థలకు, దేవాలయాలకు, పాఠశాలకు చెందాలని వీలునామా వ్రాస్తారు. వారి తదనంతరము ఆయా ఆస్తులు సంస్థలకు వీలునామా ద్వారా సంక్రమిస్తాయి. వీటినే మరణశాసనాలు లేదా వారసత్వాలు అంటారు. వీటిని వసూళ్ళ చెల్లింపుల ఖాతాలో డెబిట్ వైపున నమోదు చేసి, ఆస్తి-ఆప్పుల పట్టికలో అప్పులవైపు చూపుతారు. దీనిని మూలధనముగా పరిగణిస్తారు.

ప్రశ్న 8.
సాధారణ విరాళాలు అనగానేమి ? ప్రత్యేక విరాళాలు అనగానేమి ?
జవాబు:
వ్యక్తులు, సంస్థలు ఉదారముగా ఇచ్చే మొత్తాలను విరాళాలు అంటారు. వీటిని వసూలు-చెల్లింపుల ఖాతాలో డెబిట్ వైపు నమోదు చేస్తారు. ఇవి రెండు రకాలు. 1. సాధారణ విరాళాలు 2. ప్రత్యేక విరాళాలు.
1) సాధారణ విరాళాలు : ఏదైనా ప్రత్యేక అవసరానికి కాక వ్యాపార సంస్థలకు ఇచ్చే చిన్నచిన్న విరాళాలను సాధారణ విరాళాలు అంటారు. వీటిని ఆదాయ వ్యయాల ఖాతాలో ఆదాయంగా చూపుతారు.

2) ప్రత్యేక విరాళాలు : వ్యాపార సంస్థలు ఏదైనా ప్రత్యేక ఉద్దేశ్యముతో విరాళాలను స్వీకరిస్తే వాటిని ప్రత్యేక విరాళాలు అంటారు.
ఉదా : భవన నిధి టోర్నమెంటు నిధి, లైబ్రరీనిధి. వీటిని ఉద్దేశించబడిన ప్రయోజనాలకే వినియోగించాలి. ప్రత్యేక విరాళాలను మూలధన వసూలుగా భావించి, ఆస్తి – అప్పుల పట్టికలో అప్పుల వైపు చూపవలెను.

ప్రశ్న 9.
జీవిత సభ్యత్వ రుసుము అనగానేమి ?
జవాబు:
సాధారణముగా సభ్యులు ప్రతినెల లేదా సంవత్సరము తమ సభ్యత్వానికి రుసుము చెల్లిస్తారు. కనుక సభ్యత్వ ఉండేందుకు రుసుము రాబడి ఆదాయము అవుతుంది. కాని కొంతమంది సభ్యులు ఒకేసారి జీవితాంతము సభ్యునిగా పెద్ద మొత్తాన్ని చెల్లిస్తారు. దీనిని జీవిత సభ్యత్వ రుసుము అంటారు. దీనిని మూలధన వసూలుగా భావించి ఆస్తి – అప్పుల పట్టికలో అప్పుల వైపు చూపుతారు.

ప్రశ్న 10.
రాబడి వ్యయము అనగానేమి ? ఉదాహరణలతో వివరింపుము.
జవాబు:
ఏదైనా వ్యయము సంస్థ యొక్క రాబడిని లేదా లాభాన్ని ఆర్జించుటకు చేస్తే దానిని రాబడి వ్యయము అంటారు. ఆ వ్యయాలు పునరావృతస్వభావము కలవి. సంస్థలకు ఈ వ్యయాల వలన కలిగే ప్రయోజనము ఒక సంవత్సర కాలము కంటే తక్కువగా ఉంటాయి. ఉదా : జీతాలు, అద్దె, వేతనాలు, విద్యుచ్ఛక్తి, భీమా, మరమ్మత్తులు మొదలైనవి.

TEXTUAL EXERCISES

ప్రశ్న 1.
క్రింది వివరాల నుండి వసూళ్ళు-చెల్లింపుల ఖాతాను తయారు చేయండి.
చేతిలో నగదు — 2,000
బాంకులో నగదు — 4,000
వసూలైన చందాలు — 30,000
వసూలైన విరాళాలు — 5,600
ఫర్నిచర్ కొనుగోలు — 9,000
చెల్లించిన అద్దె — 5,000
సాధారణ ఖర్చులు — 2,000
పోస్టేజ్, టెలిగ్రామ్స్ — 800
చిల్లర ఖర్చులు — 100
ముగింపు నగదు నిల్వ — 200
సాధన.

ప్రశ్న 2.
వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతాను తయారు చేయండి.
ప్రారంభ నగదు నిల్వ — 2,000
చెల్లించిన అద్దె — 250
స్టేషనరి ఖర్చులు — 540
వసూలైన చందాలు — 1,500
గత సం॥నకు చెందినవి — 4,350
ప్రస్తుత సం॥నకు చెందినవి — 800
చెల్లించిన భీమా — 1900
పాత యంత్రం అమ్మకం — 756
సాధన.

ప్రశ్న 3.
ఈ క్రింది వివరాల నుండి వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతాను తయారు చేయండి.

సాధన.

ప్రశ్న 4.
ఈ క్రింది వివరాల నుండి వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతాను చూపండి.

సాధన.

ప్రశ్న 5.
గాంధీ కల్చరర్ క్లబ్కు చెందిన ఈ క్రింది వసూళ్ళు, చెల్లింపుల ఖాతా నుండి ఆదాయ, వ్యయాల ఖాతాను 31-12-2014నకు తయారు చేయండి.

సర్దుబాట్లు :

1. 2014 వ సం॥నకు గాను రావలసిన చందాలు 600.
2. చెల్లించవలసిన జీతాలు 400.
3. విరాళాలలో సగ భాగాన్ని మూలధనీకరించండి.
4. పెట్టుబడులపై రావలసిన వడ్డీ 60.
5. ముందుగా చెల్లించిన బీమా 70.

సాధన.

ప్రశ్న 6.
ఈ క్రింది వసూళ్ళు, చెల్లింపుల ఖాతా 31-12-2014న తిరుపతి క్లబ్ నకు చెందినది ఆదాయ – వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

సర్దుబాట్లు :

1. చెల్లించిన అద్దె పన్నులలో 2013 వ సం॥నకు చెందినది ? 600 కలసి ఉన్నది.
2. చెల్లించవలసిన జీతాలు ? 900.
3. వచ్చిన చందాలలో 2013 సం॥నకు చెందినవి 600 కలసి ఉన్నవి.
4. 2014 సం॥నకు రావలసిన చందాలు 400.
5. అమ్మిన ఫర్నిచర్ అసలు విలువ 800.

సాధన.

ప్రశ్న 7.
శ్రీ వెంకటేశ్వర సొసైటీకి చెందిన వసూళ్ళు – చెల్లింపులు ఖాతా 31-12-2014నకు చెందినది. ఆదాయ వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

సర్దుబాట్లు :

1. ప్రవేశ రుసుము మరియు విరాళాలు మూలధనీకరింపుము.
2. 31-12-2014 న ఆట పరికరాల నిల్వ 4,000.

సాధన.

ప్రశ్న 8.
విశాఖ స్పోర్ట్స్ అసోసియేషన్కు చెందిన వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా 31-12-2014 నకు చెందినది. ఆదాయ, వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

సర్దుబాట్లు :
A. రావలసిన చందాలు 31-12-2013 నాటికి 7 450 మరియు 31-12-2014 నాటికి 400.
B. వచ్చిన చందాలలో 2015 సం॥నకు చెందినవి 100 కలిసి ఉన్నవి.
C. ఆట పరికరాల నిల్వ 31-12-2013న 550 మరియు 31-12-2013న 1090.
D. ఆఫీసు ఖర్చులలో కౌ 150 లు 2013 సం॥నకు చెందినవి కాగా 2014సం॥నకు గాను చెల్లించ
సాధన.

ప్రశ్న 9.
తిరుపతి స్పోర్ట్స్ క్లబ్కు చెందిన క్రింది వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా నుండి 31-12-2010 నాటికి ఆదాయ, వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

సర్దుబాట్లు :
A. లాకర్ల అద్దెలో ఔ 420 2009 సం॥నకు చెందినది కాగా కౌ 630 ఇంకనూ రావలసి ఉంది.
B. అద్దెలో 2009కి చెందినది 9,100 లు కలసి ఉన్నది మరియు ఇంకనూ చెల్లించవలసిన అద్దె * 9,100.
C. స్టేషనరీ ఖర్చులలో 32,184 లు 2009వ సం॥నకు చెందినది మరియు 2,548 లు చెల్లించవలసి ఉన్నది.
D. 2010 సం॥నకు రావలసిన చందాలు 3,272
సాధన.

ప్రశ్న 10.
31-12-2014 న శ్రీహరి స్పోర్ట్స్ క్లబ్కు చెందిన వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా ఇలా ఉన్నది.

అదనపు సమాచారం :

1. 2013 సం॥నకు రావలసిన చందాలు 1,000 మరియు 2014 సం॥నకు రావలసిన చందాలు *1,050.
2. వచ్చిన చందాలలో 2015 సం॥నకు చెందినది 400 లు కలసి ఉన్నవి.
3. ప్రారంభ ఆట పరికరాల నిల్వ ర్ 1,000 మరియు ముగింపున నిల్వ ర్ 1,250.
4. గడ్డికోత యంత్రంపై తరుగుదల 10%.
5. పై వివరాల ఆధారంగా 31-12-2014 నాటికి ఆదాయ వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి. మరియు ప్రారంభ, ముగింపు ఆస్తి-అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.

సాధన.


31-12-2014 నాటి ఆస్తి – అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 11.
ఈ క్రింది వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా మరియు అదనపు సమాచారం నుండి 31-12-2012 నాటికి కడప సిటీ క్లబ్్కు ఆదాయ, వ్యయాలు తయారు చేయండి.

సర్దుబాట్లు :
A. వచ్చిన చందాలలో 2013 సం॥నకు చెందిన కౌ 1,200 లు మరియు 2015 సం॥నకు చెందిన 2,400 కలసి ఉన్నవి.
B. 2014 సం॥నకు రావలసిన చందాలు < 1,800.
C. 2014 సం॥నకు చెల్లించవలసిన ప్రింటింగ్ ఖర్చులు 240.
D. 2014 సం॥నకు చెల్లించవలసిన జీతాలు 3,600.
సాధన.

ప్రశ్న 12.
31-12-2008 నాటికి బాంబే స్పోర్ట్స్ క్లబ్కు చెందిన వసూళ్ళు చెల్లింపుల ఖాతా ద్వారా ఆదాయ, వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

1. లాకర్ల అద్దెలో 2007 సం॥నకు చెందినది 360 కలిసి ఉన్నది మరియు రావలసినది ? 90.
2. అద్దెలో 2007 సం॥నకు చెందినది 1,300 లు కలసి ఉన్నది మరియు ఇంకనూ చెల్లించవలసిన అద్దె 1,300.
3. స్టేషనరీ ఖర్చులలో 2007 సం॥నకు చెందినది 312 కలసి ఉన్నది మరియు 364 ఇంకనూ చెల్లించవలసి ఉన్నది.
4. 2008 సం॥నకు రావలసిన చందాలు 468.

సాధన.

ప్రశ్న 13.
నేతాజి స్పోర్ట్స్ క్లబ్కు చెందిన వసూళ్ళు – చెల్లింపులు ఖాతా 31-12-2014 నకు చెందినది. ఆదాయ – వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

అదనపు సమాచారం :
A. వచ్చిన చందాలలో గత సం॥నకు చెందినవి 1,000 లు కలసి ఉన్నవి.
B. అద్దెలో గత సం॥నకు చెందినది ? 600 కలసి ఉన్నది.
సాధన.

ప్రశ్న 14.
విశాఖ టౌన్ క్లబ్కు క్రింది వసూళ్ళు – చెల్లింపులు ఖాతా మీకు అందిస్తున్నది. 31-12-2014 నాటికి ఆదాయ – వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

అదనపు సమాచారం :
A. వచ్చిన చందాలలో 500 గత సం॥నకు చెందినవి.
B. అద్దెలో గత సం॥నకు చెందినది ? 300.
C. అమ్మిన ఫర్నిచర్ విలువ 1,000.
సాధన.

ప్రశ్న 15.
గుంటూరు స్పోర్ట్స్ క్లబ్కు చెందిన వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా 31 మార్చి 2012 నకు ఆదాయ, వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

అదనపు సమాచారం :
A. చెల్లించవలసిన జీతాలు 600.
B. ఆట పరికరాల ప్రారంభ నిల్వ కౌ 1,000 ముగింపు నిల్వ 500.
C. పెట్టుబడులపై రావలసిన వడ్డీ 200.
D. 2012 సం॥నకు రావలసిన చందాలు 3,000.
సాధన.

ప్రశ్న 16.
హైదరాబాదుకు చెందిన సాయి చారిటబుల్ ట్రస్టుకు చెందిన వసూళ్ళు – చెల్లింపులు ఖాతా 31-12-2011 నాటిది.

అదనపు సమాచారం :

1. 2011 సం॥నకు రావలసిన చందాలు 2500.
2. ముందుగా చెల్లించిన అద్దె 300.
3. స్టేషనరి బిల్లు చెల్లించవలసినది ? 150.
4. విరాళాలను మూలధనీకరించండి.
5. ప్రవేశ రుసుములో సగ భాగాన్ని మూలధనీకరించుము.
6. 2011 సం॥నకు రావలసిన వడ్డీ 7 200.

సాధన.

ప్రశ్న 17.
నెల్లూరు స్పోర్ట్స్ క్లబ్ 01-01-2010న ప్రారంభించుట జరిగినది. క్రింది వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా 31 డిసెంబర్ 2010 నాటిది.

అదనపు సమాచారం :

1. 2010 సం॥నకు రావలసిన చందాలు 300.
2. చెల్లించవలసిన జీతాలు 170.
3. ప్రవేశ రుసుమును మూలధనీకరింపుము.
4. బీమానందు 2011 సం॥నకు చెందినది 9 నెలలకు కలదు.

సాధన.

ప్రశ్న 18.
బాలాజి ట్రస్టు తిరుపతికి చెందిన వసూళ్ళు – చెల్లింపుల ఖాతా 31-12-2008 నాటిది. ఆదాయ, వ్యయాల ఖాతాను తయారు చేయండి.

సర్దుబాట్లు :

1. 2008 సం॥నకు ఇంకనూ రావలసిన చందాలు కౌ 700.
2. ప్రభుత్వ బాండ్లపై రావలసిన వడ్డీ 100 మరియు చెల్లించవలసిన అద్దె 60.

సాధన.

TEXTUAL EXAMPLES

ప్రశ్న 1.
ఈ క్రింది వివరాల నుండి వసూళ్ళు చెల్లింపుల ఖాతాను తయారు చేయండి.
చేతిలో నగదు — 2,000
బాంకులో నగదు — 6,000
చందాలు — 3,000
వసూలైన విరాళాలు — 2,400
ఫర్నిచర్ కొనుగోలు — 1,600
సాధారణ ఖర్చులు — 1,000
పోస్టేజి — 400
స్టేషనరీ — 600
చెల్లించిన లాకర్ అద్దె — 1,800
ఆఫీసు ఖర్చులు — 800
ముగింపు నగదు నిల్వ — 7,000
సాధన.

ప్రశ్న 2.
ఈ క్రింది వసూళ్ళు చెల్లింపుల ఖాతాను 31-3-2015 నాటికి ఈ క్రింది వివరాల ఆధారంగా తయారు చేయండి.
ప్రారంభ నగదు — 2,250
బాంకు నిల్వ — 750
ఆట పరికరాల కొనుగోళ్ళు — 1,500
గ్రౌండ్ నిర్వహణ (ఆట స్థలము) — 250
టోర్నమెంట్ నిధి — 1,000
టోర్నమెంట్ ఖర్చులు — 450
స్టేషనరీ — 250
వసూలైన చందాలు — 3,000
కొనుగోలు చేసిన ప్రైజులు, మెమోంటోలు — 1,400
వినోదపు టికెట్ల అమ్మకం — 600
వినోదపు ఖర్చులు — 400
స్పోర్ట్స్ డే నిర్వహణ ఖర్చులు — 500
సాధన.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 3rd Lesson కన్సైన్మెంటు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 3rd Lesson కన్సైన్మెంటు

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న1.
కన్సైన్మెంటు అంటే ఏమిటి ? అమ్మకాలకు, కన్సైన్మెంటుకు తేడాలు ఏమిటి ?
జవాబు:
సరుకు యొక్క యాజమాన్యపు హక్కు మారకుండా వస్తువులను ఒక ప్రదేశము నుంచి మరొక ప్రదేశానికి ప్రతినిధుల ద్వారా అమ్మకం చేయడానికి, పంపడాన్ని కన్సైన్మెంటు అంటారు.
కన్సైన్మెంటుకు, అమ్మకానికి క్రింది వ్యత్యాసాలున్నాయి.

కన్ సైన్మెంటు

1. యాజమాన్యపు హక్కు : యాజమాన్యపు హక్కు కన్సైనార్కు ఉంటుంది.
2. వ్యక్తులు : కన్సైన్మెంటు వ్యాపారములో ఇద్దరు వ్యక్తులు ఉంటారు. ఒకరు కన్సైనార్ మరియు కన్సైనీ.
3. సంబంధము : కన్సైనార్, కన్సైనీల మధ్య సంబంధం యజమాని – ప్రతినిధి.
4. డిస్కౌంట్ – కమీషన్ : కన్సైనీ చేసిన అమ్మకాలపై కన్సైనార్ కమీషన్ చెల్లిస్తాడు.
5. లాభనష్టాలు : కన్సైన్మెంటులో వచ్చిన లాభ నష్టాలను కన్సైనార్ భరిస్తాడు.

అమ్మకాలు

1. యాజమాన్యపు హక్కులు అమ్మకపుదారు నుంచి కొనుగోలుదారుకు బదిలీ అవుతాయి.
2. అమ్మకములో కూడా ఇద్దరు వ్యక్తులు ఉంటారు.
   1. అమ్మకపుదారుడు
   2. కొనుగోలుదారుడు
3. వీరి మధ్యగల సంబంధం ఋణదాత – ఋణగ్రస్తుడు.
4. కొనుగోలుదారుడు తాను కొన్న సరుకుపై డిస్కౌంటును పొందవచ్చు.
5. సరుకు అమ్మిన తర్వాత అమ్మకంపై లాభ నష్టాలను అమ్మకపుదారుడు భరిస్తాడు.

ప్రశ్న 2.
క్రింది వానికి తేడాలు వ్రాయండి.
ఎ) ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్కు, అకౌంటు సేల్స్కు
బి) కమీషను, డెల్డరీ కమీషన్కు
జవాబు:
ఎ) ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్కు, అకౌంటు సేల్స్కు మధ్యగల తేడాలు :
ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్

1. ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ను అమ్మకపుదారుడు తయారు చేస్తాడు.
2. దీనిని అమ్మకపుదారుడు కొనుగోలుదారుకు పంపుతాడు.
3. ఖర్చులను కలుపుతారు. కాని డిస్కౌంట్ కమీషన్ తీసివేస్తారు.
4. రెండు పార్టీల మధ్య ఋణదాత – ఋణగ్రస్తుని సంబంధము ఉంటుంది.

అకౌంటు సేల్స్

1. అకౌంటు సేల్స్ను కన్సైనీ తయారు చేస్తాడు.
2. దీనిని కన్సైనీ కన్సైనార్కు పంపుతాడు.
3. అన్ని ఖర్చులను మరియు కమీషన్ అకౌంట్ సేల్స్ తగ్గిస్తారు.
4. రెండు పార్టీల మధ్య ఉండే సంబంధము యజమాని మరియు ప్రతినిధి.

బి) కమీషన్కు, డెల్డరీ కమీషన్కు మధ్యగల తేడాలు కమీషన్

1. కన్సైనీ సరుకు అమ్మినందుకు ప్రతిఫలముగా కమీషన్ పొందటానికి అర్హత ఉంటుంది.
2. కన్సైనీకి సాధారణముగా అతడు చేసిన అమ్మకాలపై నిర్ణీత శాతం కమీషన్ చెల్లిస్తారు.
3. రానిబాకీల వలన కలిగే నష్టానికి కన్సైనీ బాధ్యత వహించనవసరం లేదు.

డెల్డరీ కమీషన్

1. రానిబాకీల వలన కలిగే నష్టాన్ని కవర్ చేసుకోవడానికి కన్సైనీకి డెల్డరీ కమీషన్ ఇస్తారు.
2. డెల్డరీ కమీషన్ను స్థూల అమ్మకాలపై లెక్కిస్తారు.
3. కన్సైనీకి డెల్డరీ కమీషన్ ఇచ్చినపుడు రానిబాకీల వలన ఏర్పడే నష్టాలకు అతడే బాధ్యత వహించవలసి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 3.
అకౌంట్ సేల్స్ అంటే ఏమిటి ? నమూనాను తయారు చేయండి.
జవాబు:
అకౌంట్ సేల్స్ అనగా కన్సైనీ కన్సైనార్కు పంపే నివేదిక. దీనిలో సరుకు అమ్మకము, వచ్చిన ధర, ఏజెంటు, కమీషన్ పెట్టిన ఖర్చులు, చెల్లించవలసిన మొత్తం మొదలైన వివరాలు ఉంటాయి.

ప్రశ్న 4.
ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ అంటే ఏమిటి ? నమూనాను తయారు చేయండి.
జవాబు:
కన్సైనార్ సరుకుతో పాటుగా ఒక నివేదికను కన్సైనీకి పంపడం జరుగుతుంది. దీనిలో కన్సైన్ చేసిన వస్తువుల వర్ణన, పరిమాణం, బరువు, ధర మరియు ఇతర వివరాలు ఉంటాయి. ఈ నివేదికను ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ అంటారు. చూడడానికి ఇది అమ్మకాల ఇన్వాయిస్ను పోలి ఉన్నా, కాని దీనిని పంపడంలో ఉద్దేశ్యము వేరు. అమ్మకాల ఇన్వాయిస్ అనే నివేదికను అమ్మకపుదారు, కొనుగోలుదారుకు పంపిన వస్తువుల విలువను కొనుగోలుదారుకు ఛార్జి చేయడం జరుగును.
కానీ కన్సైనార్, కన్సైనీకి పంపే ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ కన్సైనీ ఖాతాను వస్తువుల విలువతో ఛార్జి చేయడం జరగదు. ఇది సరుకు పంపినట్లుగా సాక్ష్యము. అంతేకాకుండా ఇందులో ఉదహరించిన ధర ఎక్కువ ధరకు అమ్మకాలు చేయమని ఉద్దేశ్యము. అందులో ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ లో ఉదహరించిన ధరను ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ ధర అంటారు. ఈ ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ ధర పంపిన వస్తువుల అసలు ధర కావచ్చు. కాని సాధారణముగా అమ్మకపు ధరను లేదా పంపిన వస్తువులను కన్సైనీ అమ్మవలసిన కనిష్ట ధరను సూచిస్తుంది.

ప్రశ్న 5.
అసాధారణ నష్టాన్ని కన్సైన్మెంటు ఖాతాలో ఏ విధముగా చూపించాలి ?
జవాబు:
అనుకోని సంఘటన వలన సరుకునకు నష్టం ఏర్పడితే ఆ నష్టాన్ని అసాధారణ నష్టం అంటారు. అగ్ని ప్రమాదం, అజాగ్రత్త, దొంగతనం, వరదలు, భూకంపాల వలన ఈ రకమైన నష్టం ఏర్పడును. అసాధారణ నష్టం సహజమైనది కాదు. ఈ నష్టాన్ని వదిలివేయడానికి వీలులేదు. ఈ అసాధారణ నష్టాన్ని ముగింపు సరుకు విలువ కట్టినట్లుగానే విలువ కట్టాలి. ఈ విధముగా నష్టమైన సరుకు విలువ కట్టేటపుడు కన్సైనార్ పెట్టిన ఖర్చులలో భాగాన్ని కూడా తీసుకోవాలి. అసాధారణ నష్టాన్ని కన్సైన్మెంటు ఖాతాకు క్రెడిట్ చేసి, మరల లాభనష్టాల ఖాతాకు మళ్ళించాలి.
చిట్టా పద్దు :
లాభనష్టాల ఖాతా Dr
To కన్సైన్మెంటు ఖాతా
సరుకును భీమా చేసినపుడు, కంపెనీ నుంచి మొత్తం నష్టాన్ని లేదా పాక్షికముగా పరిహారము పొందవచ్చు. పాక్షికముగా పరిహారం వచ్చినపుడు చిట్టాపద్దు
భీమా క్లెయిం ఖాతా Dr
లాభనష్టాల ఖాతా Dr
To కన్సైన్మెంటు ఖాతా

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
కన్సైన్ మెంటును నిర్వచించండి.
జవాబు:
సరుకు యొక్క యాజమాన్యపు హక్కు మారకుండా వస్తువులను ఒక ప్రదేశము నుంచి మరొక ప్రదేశానికి ప్రతినిధుల ద్వారా అమ్మకము చేయడానికి పంపుటను కన్సైన్మెంటు అంటారు.

ప్రశ్న 2.
ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్ తయారు చేయవలసిన ఆవశ్యకత ఏమిటి ?
జవాబు:
ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిసను కన్సైనార్ తయారుచేసి కన్సైనీకి పంపుతాడు. ఇందులో కన్సైనార్ పంపుతున్న వస్తువుల యొక్క పరిమాణము, నాణ్యత, ధర, మొదలైన అంశాలు పొందుపరచబడి ఉంటాయి. ప్రొఫార్మా ఇన్వాయిస్లో ధరల ప్రకారమే కన్సైన్ అమ్మకాలను చేయవలసి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 3.
అకౌంటు సేల్సును ఎందుకు తయారు చేస్తారు ?
జవాబు:
అకౌంట్ సేల్సును కన్సైనీ తయారు చేసి కన్సైనార్కు పంపుతాడు. ఇందులో కన్సైనీ దిగుమతి చేసుకున్న సరుకు వివరాలు, కన్సైనీ చేసిన అమ్మకాలు, కన్సైనీ వద్ద మిగిలి ఉన్న సరుకు, కన్సైనీ చేసిన ఖర్చులు, కన్ సైనీకి రావలసిన కమీషన్ మొదలైన వివరాలను అకౌంటు సేల్సులో పొందుపరచబడి ఉంటాయి.

ప్రశ్న 4.
కన్సైన్ మెంటు వ్యాపారములో కన్సైనార్ ఎవరు ? కన్సైనీ ఎవరు ?
జవాబు:
కన్సైన్మెంటు వ్యాపారములో ఇద్దరు వ్యక్తులు ఉంటారు. ఒకరు కన్సైనార్, రెండవ వ్యక్తి కన్సైనీ. కన్సైనార్ను యజమాని అని, కన్సైనీని ప్రతినిధి అంటారు. వీరి మధ్య గల సంబంధము కేవలం యజమాని, ప్రతినిధి సంబంధము మాత్రమే. కన్సైనార్ సరుకును కేవలం అమ్మకం కోసమే పంపుతాడు. కనుక కన్సైనీ ఆ సరుకును అమ్మినంతవరకు యాజమాన్యపు హక్కు కన్సైనార్కు మాత్రమే ఉంటుంది. కన్సైనీ కేవలం అమ్మకపు ఏజంటు. వస్తువులను అమ్మినందుకు కన్సైనార్ కమీషన్ చెల్లిస్తాడు. కన్సైన్మెంటు వచ్చే లాభనష్టాలు కన్సైనార్కు చెందుతాయి.

ప్రశ్న 5.
కమీషన్ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
కన్సైనీ, కన్సైనార్ తరఫున సరుకు అమ్మినందుకు గాను చెల్లించిన ప్రతిఫలాన్ని కమీషన్ అంటారు. కమీషన్ను అమ్మకాల మొత్తముపై నిర్ణీత శాతముగా లెక్కించి చెల్లించడం జరుగుతుంది.

ప్రశ్న 6.
డెల్ క్రెడరీ కమీషన్ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
కన్సైన్మెంటు మీద వచ్చిన సరుకును అరువు మీద అమ్మినప్పుడు సాధారణముగా రానిబాకీలు ఏర్పడే అవకాశమున్నది. ఈ రిస్కును తగ్గించుకోవడానికి కన్సైనార్ అరువు అమ్మకాలపై బాకీల వసూళ్ళకై కన్సైనీ నుంచి హామీ పొందుతాడు. అందుకు గాను కన్సైనికి కొంత అదనపు కమీషన్ చెల్లించడం జరుగుతుంది. దీనినే డెల్ డరీ కమీషన్ అంటారు.

ప్రశ్న 7.
సాధారణ నష్టం ఏర్పడటానికి గల కారణాలేమిటి ?
జవాబు:
సరుకు సహజసిద్ధముగా దాని పరిమాణాన్ని కోల్పోయినపుడు, సరుకు విలువ తగ్గుతుంది. తద్వారా కొంత నష్టము ఏర్పడుతుంది. ఈ నష్టము తప్పనిసరి. అలా తప్పనిసరిగా ఏర్పడిన నష్టాన్ని సాధారణ నష్టము అంటారు. ఉదాహరణకు బొగ్గును ఎక్కించేటప్పుడు, దించేటపుడు కొంత పొడి రూపములో దాని పరిమాణము తగ్గుతుంది. అలాగే పెట్రోలియం నిలువ చేసినపుడు సహజ సిద్ధముగా కొంత ఆవిరి అయిపోయి దాని పరిమాణం తగ్గుతుంది.

కన్సైనీ పంపిన సరుకంతా అమ్ముడైతే ఈ సాధారణ నష్టాన్ని ప్రత్యేకముగా చూపవలసిన పనిలేదు. అయితే ముగింపు సరుకు ఉన్నట్లయితే, దాని విలువను లెక్కించేటప్పుడు కన్సైనీకి నికరముగా చేరిన సరుకునే మొత్తం సరుకుగా భావించి క్రింది విధముగా విలువ కట్టాలి.

ప్రశ్న 8.
అకౌంటు పుస్తకాలలో అసాధారణ నష్టాన్ని ఏ విధముగా చూపించాలి ?
జవాబు:
అసాధారణ నష్టము సహజమైనది కాదు. దీనిని వదిలివేయడానికి వీలులేదు. దీనిని ముగింపు సరుకుకు విలువ కట్టి ఈ మొత్తాన్ని కన్సైన్మెంటు ఖాతాకు క్రెడిట్ చేయాలి.

ప్రశ్న 9.
ముగింపు సరుకు విలువను ఎలా లెక్కగడతారు ?
జవాబు:
కన్సైన్మెంటు మీద పంపిన సరుకులో కొంత భాగము అమ్ముడు కాకుండా మిగిలిపోవచ్చు. ముగింపు సరుకును విలువ కట్టడంలో అసలు ఖరీదు లేదా మార్కెట్ ధర ఏది తక్కువైతే ఆ ప్రకారం విలువ కట్టవలెను. సరుకు విలువను లెక్కించేటప్పుడు కేవలం కొన్న ధరకే కాకుండా సరుకుపై పెట్టిన పునరావృతం కాని ఖర్చులు లెక్కలోకి తీసుకోవాలి. వాటిని ముగింపు సరుకు విలువకు కలపాలి. పునరావృతం కాని ఖర్చులు అంటే కన్సైనార్ నుంచి కన్సైనీ గిడ్డంగికి చేరే వరకు పెట్టిన ఖర్చులు. ఉదా : రవాణా, ప్యాకింగ్, రవాణాలో భీమా, కస్టమ్స్ డ్యూటీ, ఆక్ట్రాయ్, బండి, కూలీ మొదలైనవి కన్సైనీ ఖర్చులను లెక్కలోకి తీసుకొనరాదు.

ప్రశ్న 10.
అసాధారణ నష్టము ఏర్పడటానికి గల కారణాలు ఏవి ?
జవాబు:
అనుకోని సంఘటనల వలన సరుకుకు నష్టము ఏర్పడితే అలాంటి నష్టమును అసాధారణ నష్టం అంటారు. అగ్ని ప్రమాదము వలన గాని, అజాగ్రత్త వలన గాని, దొంగతనము వలన గాని, భూకంపాలు మరేదైనా ప్రకృతి వైపరీత్యాల వలన ఈ రకమైన నష్టము సంభవించవచ్చు. ఇలాంటి నష్టాన్ని ఆపలేము.

TEXTUAL EXERCISES

ప్రశ్న 1.
జనవరి 1, 2009 నుండి శ్రీనగర్ లోని సుధ ₹ 20,000 విలువ గల సరుకును వరంగల్ లోని ఇందిరాకు కన్సైన్మెంట్పై పంపినారు. సుధ రవాణా ఛార్జీల నిమిత్తము ₹ 1,500 చెల్లించినది. ఏప్రిల్ 1, 2009 నాడు ఇందిరా ఈ దిగువ వివరాలతో అకౌంట్ సేల్స్ను పంపినది.
ఎ) 1/2 వంతు సరుకును ₹ 15,000 లకు అమ్మినది.
బి) ఇందిరా ఖర్చులు ₹ 750
సి) ఇందిరా కమీషన్ అమ్మకాలపై 5%
ఇందిరా తాను చెల్లించవలసిన మొత్తములకు బ్యాంక్ డ్రాప్ట్ను జతపరచినది. సుధ పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయండి.
సాధన.
సుధ పుస్తకాలు

ప్రశ్న 2.
జనవరి 1, 2012 నాడు హైదరాబాద్లోని గోపి ₹ 30,000 ల విలువ గల సరుకును మద్రాస్ లోని సుధీర్ు కన్సైన్మెంట్పి పంపినాడు. గోపి రవాణా మరియు ఇతర ఖర్చుల నిమిత్తము ₹ 2,000 చెల్లించినాడు. ఏప్రిల్ 1, 2012 నాడు సుధీర్ ఈ దిగువ వివరాలతో అకౌంట్ సేల్స్ పంపినాడు.
ఎ) 50% సరుకును ₹ 22,000 లకు అమ్మినాడు.
బి) సుధీర్ ఖర్చులు ₹ 1,200
c) సుధీర్ అమ్మకాలపై @ 5% కమీషన్ పొందుతాడు.
సుధీర్ తాను చెల్లించవలసిన మొత్తమున బ్యాంకు డ్రాప్ట్ను జతపరచినాడు. గోపి పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయండి.
సాధన.
గోపి పుస్తకాలు

ప్రశ్న 3.
సాయి అండ్ కో చైనా వారు 100 రేడియోలను దీప్తి అండ్ కో హైదరాబాద్ వారికి పంపినారు. ఒక్కొక్కరేడియో ఖరీదు ₹ 500లు. సాయి అండ్ కో వారు బీమా నిమిత్తం ₹ 500 మరియు రవాణా నిమిత్తము ₹ 800 లు చెల్లించినారు. దీప్తి అండ్ కో వారు 80 రేడియోలను ఒక్కొక్కటి ₹ 600 లకు అమ్మినారు. ఈ దిగువ ఖర్చులను దీప్తి & కో వారు చెల్లించినారు.
రవాణా ₹ 20
అమ్మకపు ఖర్చులు ₹ 130
కమీషన్ ₹ 2,400
దీప్తి & కో వారు చెల్లించవలసిన మొత్తంనకు బ్యాంకు డ్రాఫ్టును జతపరచినారు. సాయి & కో వారి పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 4.
బందర్ లోని రాజు, ఒక్కోటి.వి.ని ₹ 15,000 రూపాయిలకి 200 టి.వి.లను గుంటూరులోని రాణికి కన్సైన్మెంట్ పై పంపినారు. ఈ దిగువ ఖర్చులను రాజు చెల్లించినాడు.
రవాణా ₹ 2,000
బీమా ₹ 5,000.
రాణి 185 టి.వి.లను ₹ 30,00,000 రూపాయలకు అమ్మినది. రాజు భరించాల్సిన దుకాణము అద్దెను కన్సైన్మెంటు షరతుల ప్రకారం రాణి చెల్లించినది. రాణికి ఒక్కో టి.వి., అమ్మినందున ఔ 200 కమీషన్ వస్తుంది. రాణి చెల్లించవలసిన మొత్తంనకు బ్యాంకు డ్రాఫ్టును రాజుకు ఇచ్చినది. రాజువారి పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను చూపండి.
సాధన.
రాజు పుస్తకాలు

ప్రశ్న 5.
విజయవాడలోని విష్ణు ₹ 50,000 విలువ గల సరుకును సికింద్రాబాద్ లోని శివకు పంపినారు. విష్ణు రవాణా ఖర్చుల నిమిత్తము ₹ 4,000 చెల్లించినారు. మరియు బయానా నిమిత్తం 2 నెలల బిల్ ₹ 30,000 లను అంగీకరించినారు. ఆ బిల్ బ్యాంకు వద్ద ₹ 9,500కు గాను డిస్కౌంట్ చేయబడింది. ఈ దిగువ వివరాలతో అకౌంటు సేల్స్ను శివ పంపినారు.
మొత్తం సరుకు అమ్మకపు విలువ ₹ 2,000; రవాణా ₹ 2,000; కమీషన్ ₹ 3,000 మరియు (మిగిలిన) తను చెల్లించవలసిన మొత్తంనకు బ్యాంకు డ్రాప్టును జతపరిచెను.
విష్ణు పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయండి.
సాధన.
విష్ణు పుస్తకాలు

ప్రశ్న 6.
విజయవాడలోని లక్ష్మి ₹ 20,000లు విలువ గల సరుకును కోదాడలోని సరస్వతికి కన్సైన్ మెంటుపై పంపినది. లక్ష్మి రవాణా నిమిత్తం ₹ 1,000, భీమా నిమిత్తం 500 లను చెల్లించినది. సరస్వతి బయానా నిమిత్తం ? 5,000 లను ఇచ్చినది. 2 నెలలు తర్వాత సరస్వతి అకౌంట్ సేల్స్ను ఈ దిగువ వివరములతో పంపినది.
సగం సరుకు అమ్మకపు విలువ ₹ 24,000
అమ్మకపు ఖర్చులు ₹ 1,200
కమీషన్ సేల్స్ మీద 10%
లక్ష్మి పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయండి.
సాధన.
లక్ష్మి పుస్తకాలు

ప్రశ్న 7.
జనవరి 1, 2009న శ్రీనగర్లోని సుధ ₹ 20,000 విలువ గల సరుకును వరంగల్లోని ఇందిరాకు కన్సైన్మెంట్పై పంపినారు. సుధ రవాణా నిమిత్తం ₹ 1,500 చెల్లించినది. ఏప్రిల్ 1, 2009న ఇందిర అకౌంటు సేల్స్ను ఈ దిగువ వివరములతో పంపినది.
ఎ) 50% సరుకు అమ్మకపు విలువ ₹ 15,000
బి)ఇందిర ఖర్చుల నిమిత్తం 750 లను చెల్లించినది
సి) కమీషన్ సేల్స్ మీద 5%
ఇందిర చెల్లించవలసిన మొత్తంనకు బ్యాంకు డ్రాప్టును జతపరచినది. సుధ వారి పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తెరువుము.

ప్రశ్న 8.
రాబర్ట్ ₹ 5,000 విలువ గల సరుకును 5% కమీషన్పై రహీమ్కు కన్సైన్మెంట్పై పంపినాడు. రాబర్ట్ రవాణా నిమిత్తం 500 లు మరియు బీమా నిమిత్తం ₹ 550 చెల్లించినాడు.
రాబర్ట్ రహీమ్ నుండి రావలసిన మొత్తంనకు బ్యాంకు డ్రాప్ట్ను పొందినాడు మరియు ఈ దిగువ వివరాలతో అకౌంట్ సేల్స్ పొందినాడు.
స్థూల అమ్మకాలు ₹ 7,500
అమ్మకపు ఖర్చులు ₹ 450
కమీషన్ ₹ 375
ఇరువురి పార్టీల పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు మరియు ఆవర్జా ఖాతాలు చూపండి.
సాధన.
రాబర్టు పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 9.
ముంబాయిలోని కృష్ణ మరియు చెన్నైలోని గోపాల్ కన్సైన్మెంటుపై వ్యాపారం చేస్తుంటారు. గోపాల్ ₹ 10,000 లు విలువ గల సరుకును కృష్ణకు పంపినారు. గోపాల్ రవాణా నిమిత్తం 500 లు బీమా నిమిత్తం ₹ 1,500 లు చెల్లించినారు. కృష్ణ అమ్మకపు ఖర్చులు నిమిత్తం ₹ 900 లు చెల్లించినారు. కృష్ణ మొత్తం సరుకును ₹ 20,000 లకు అమ్మినా మరియు కమీషన్ సేల్స్ పై 5% పొందెను. గోపాల్ మరియు కృష్ణ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయుము.
సాధన.
గోపాల్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

కృష్ణ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 10.
విజయవాడలోని మణికంఠ ₹ 20,000ల విలువ గల సరుకును అహ్మదాబాద్లోని అయ్యప్పకు కన్సైన్మెంటిపై పంపినారు. మణికంఠ రవాణా నిమిత్తం ₹ 1,000 లను చెల్లించినారు మరియు 2 నెలలు బిల్ ₹ 10,000కు అయ్యప్ప అంగీకరించినారు.
ఆ బిల్ బ్యాంకు వద్ద ₹ 9,500కు గాను డిస్కౌంట్ చేయబడింది. అయ్యప్ప ఈ దిగువ వివరములతో కన్సైన్మెంట్ సేల్స్ అకౌంటును పంపినారు.
మొత్తం సరుకు అమ్మకపు విలువ = ₹ 28,000
ఏజంట్ కమీషన్ = ₹ 2,000
మిగిలిన చెల్లింపునకు బ్యాంకు డ్రాఫ్టును జతపరచినారు. అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయుము.
సాధన.
మణికంఠ పుస్తకాలు

ప్రశ్న 11.
మురళి (50 సైకిళ్ళను) ఒక్కో సైకిల్ను ₹ 800 లకు గాను 50 సైకిళ్ళను దీప్తికి కన్సైన్మెంట్ప జనవరి 1, 2009 న పంపినారు. మురళి ఈ దిగువ ఖర్చులను చెల్లించినారు.
రవాణా = ₹ 1,350
బీమా = ₹ 600
ఇతర ఖర్చులు =  ₹ 1,500
జనవరి 5న మురళి ఒక బిల్ను ₹ 40,000 లకు గాను దీప్తిపై అంగీకరించినారు. ఫిబ్రవరి 20న దీప్తి అకౌంట్ సేల్స్ను ఈ దిగువ వివరాలతో పంపినది.
ఒక్కో సైకిల్ అమ్మకపు విలువ = ₹1,000
రవాణా ఖర్చులు = ₹ 500
గిడ్డంగి = ₹ 460
ఇతర ఖర్చులు = ₹ 300
కన్సైనార్ మరియు కన్సైనీ పుస్తకాలను తయారు చేయుము.
సాధన.

ప్రశ్న 12.
బెంగుళూరులోని రోబర్ట్ & కో ఒక్కోపెట్టెను ₹ 350 లకు గాను 100 పెట్టెలను కలకత్తాలోని మహతీ అండ్ కో వారికి పంపినారు. రోబర్ట్ అండ్ కో రవాణా నిమిత్తం ₹ 700 మరియు బీమా నిమిత్తం <250 రూపాయలను చెల్లించినాడు.
ఈ దిగువ వివరములతో అకౌంటు సేల్స్ను మహతి అండ్ కో పంపినారు.

ఇద్దరి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాయుము.
సాధన.
రోబర్ట్ అండ్ కో వారి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు



మహతి అండ్ కో పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 13.
హైదరాబాద్ లోని ఎ అండ్ కో వారు ఒక్కో వీడియో గేమ్ ₹ 500 లకు 100 వీడియో గేమ్లను ఢిల్లీలోని బి అండ్ కో వారికి కన్సైన్మెంట్పై పంపినారు. ఎ అండ్ కో వారు రవాణా నిమిత్తం ₹ 2,000 మరియు గిడ్డంగి నిమిత్తం ₹ 3,000లను చెల్లించినారు.
ఈ దిగువ వివరములతో బి అండ్ కో వారు అకౌంటు సేల్స్ను పంపినారు.

ఇద్దరి పుస్తకాలలో అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయుము.
సాధన.

ప్రశ్న 14.
చీరాలలోని X ఒక్కో పొగాకు కట్టను ₹ 250 లకు ₹ 200 గాను పొగాకు కట్టలను విజయవాడలోని V కి కన్సైన్మెంట్పై పంపినారు. X రవాణా నిమిత్తం కౌ 1,250 లను చెల్లించినారు. X ఒక బిల్ 3 నెలలకు ₹ 30,000 లకు గాను V పై అంగీకరించినారు. V మొత్తం సరుకు అమ్మిన మరియు ఈ దిగువ వివరాలతో అకౌంటు సేల్స్ను Xకి పంపినారు.
సరుకు అమ్మకపు విలువ ₹ 60,000 అందు నుండి కన్సైనీ ఖర్చులు 400 మరియు కమీషన్ అమ్మకాలపై 5%. ఇరువురి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు, ఆవర్జా ఖాతాలను రాయండి.
సాధన.
X పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 15.
అమర్ 100 బేళ్ళ పత్తిని అక్చర్కు ఒక్కొక్కబేల్ ₹ 5,000 లకు పంపినారు. అమర్ ఖర్చులు ప్యాకింగ్ ఛార్జీలు ₹ 500; ప్రయాణపు భీమా ₹ 2,000. అక్బర్ 80 బేళ్ళను ఒక్కొక్కటి ₹ 8,000 లకు అమ్మినారు. అక్బరు ఖర్చులు రవాణా ₹ 3,000; గిడ్డంగి అద్దె ₹ 400; అమ్మకపు ప్రతినిధి జీతం ₹ 1,600. ముగింపు సరుకు విలువను లెక్కించండి.
సాధన.
ముగింపు సరుకు విలువను లెక్కించుట :

ప్రశ్న 16.
జనవరి 15, 2009 నాడు హైదరాబాద్ లోని ధరణి 400 సైకిళ్ళను వరంగల్ లోని ధీరజ్ కు పంపినాడు. ఒక్కొక్క సైకిలు కౌ ₹ 1,000 లు మరియు ఇతర ఖర్చులు ₹ 6,000 ధీరజ్ నుండి ఈ దిగువ అకౌంటు సేల్స్ వచ్చినవి. 100 సైకిళ్ళను ఒక్కొక్కటి ₹ 1,400కు అమ్మినాడు. కమీషన్ 5%, ఇతర ఖర్చులు ₹ 3,700 మినహాయించుకున్నాడు.
ఏప్రిల్ 10 నాడు మరల150 సైకిళ్ళను ఒక్కొక్కటి ₹ 1,400కు అమ్మినారు. కమీషన్ 5% మరియు ఖర్చుల నిమిత్తం ₹ 2,900 మినహాయించుకున్నాడు. ధరణి పుస్తకాలలో కన్సైన్మెంట్ ఖాతాను తయారు చేయుము.
సాధన.

TEXTUAL EXAMPLES

ప్రశ్న 1.
గణేష్ నుండి వచ్చిన 200 రేడియోలకు చెందిన అకౌంట్ సేల్స్ను చక్రవర్తి తయారు చేయు విధానం.
సాధన.

ప్రశ్న 2.
గుంటూరులోని శ్రీ మణికంఠ ₹ 1,00,000 సరుకును వారి ఏజెంట్ అయిన హైదరాబాద్లో ని శ్రీరామకు పంపినాడు. శ్రీ మణికంఠ లోడింగ్ మరియు ప్రమాద బీమా నిమిత్తము 5,000 చెల్లించినారు. కన్సైన్మెంటు సరుకు అందగానే శ్రీరామ బయానా నిమిత్తము ₹ 50,000 లను బ్యాంక్ డ్రాఫ్ట్ ద్వారా పంపినాడు. శ్రీరామ పంపిన ఎకౌంట్ సేల్స్ ద్వారా ఈ దిగువ వివరములు తెల్సినవి.
ఎ) స్థూల అమ్మకాలు ₹ 2,00,000
బి) గిడ్డంగి అద్దె ₹ 1,000
సి) వ్యాపార ప్రకటనలు ₹ 2,000
డి) అమ్మకాలపై కమీషన్ 10%
ఇ) శ్రీరామ తాను చెల్లించవలసిన మొత్తమునకు బ్యాంకు డ్రాఫ్ట్ను జతపరిచినారు. మీరు శ్రీ మణికంఠ మరియు శ్రీరామ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు మరియు ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయండి.
సాధన.
శ్రీ మణికంఠ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 3.
రాజమండ్రిలోని భాస్కర్ 500 ల రేడియోలను ఒక్కొక్కటి 600 తెనాలిలోని ప్రసాదుకు కన్సైన్మెంటుపై పంపినారు. భాస్కర్ రవాణా మరియు ప్రయాణ భీమా నిమిత్తము ₹ 12,000 చెల్లించినారు. భాస్కర్ ప్రసాద్ పై ₹ 1,00,000 లకు ఒక బిల్లును 3 నెలలకు రాసినారు.
ఎ) స్థూల అమ్మకాలు ₹ 3,00,000; బి) గిడ్డంగి అద్దె ₹10,000; సి) స్థూల అమ్మకాలపై 5% కమీషన్ ప్రసాదు భాస్కరుకు తాను పంపవలసిన మొత్తంకు బ్యాంక్ డ్రాఫ్టు జతపరచినాడు. కన్సైనార్ మరియు కన్సైనీ పుస్తకాలలో ఆవర్జా ఖాతాలను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 4.
ఒక బొగ్గు కంపెనీ ₹ 15,000 విలువ చేసే 2,000 టన్నుల బొగ్గును కన్సైనీకి పంపింది. ఇతడు రైల్వే ఫ్రైటు ₹ 4,600 చెల్లించాడు. కన్సైనీ 1,000 టన్నులు అమ్మినట్లు, తనకు పంపిన సరుకులో 40 టన్నులు తక్కువ చేరినట్లు తెలియజేసాడు. ముగింపు సరుకు విలువ కనుక్కోండి.
సాధన.

ఇప్పుడు కన్సైనీ పొందిన సరుకు : 2,000 – 40 = 1,960 టన్నులు. కాబట్టి 1960 టన్నుల ధర ₹ 19,600 లు అవుతుంది.

ప్రశ్న 5.
కడపలో ఉన్న లక్ష్మణ్ విజయవాడలోని గిరిధర్కు 50 ఒక్కొక్క టేబులు ఇన్వాయిస్ ధర ₹ 220, అసలు ధర చెల్లించాడు. గిరిధర్ ఆయి ₹ 100, గోడౌన్ అద్దె ₹ 150 లు చెల్లించాడు. సంవత్సరాంతాన గిరిధర్ 40 టేబుళ్ళను ఒక్కొక్కటి ₹ 300 చొప్పున అమ్మాడు. ముగింపు సరుకు విలువను లెక్కకట్టండి. అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాయండి.
సాధన.

అమ్మకం కాని 10 టేబుళ్ళ విలువ : 234×10 = ₹ 2,340
పైన లెక్కించిన ముగింపు సరుకులో ఇన్వాయిస్ లాభం కూడా కలిసి ఉన్నందున ఆ లాభాన్ని లెక్కించి సర్దుబాటు చేయకపోతే సరైన లాభాన్ని చూపించినట్లు కాదు. లాభాన్ని క్రింది విధంగా లెక్కించాలి.
10 టేబుళ్ళ ఇన్వాయిస్ ధర 10 × 220 = ₹ 2,200
తీ. :10 టేబుళ్ళ అసలు ధర 10 × 200 = ₹ 2,000
ఇన్వాయిస్ ధరలో కలిసిన లాభం = 2200 – 2000 = ₹ 200
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 6.
బొంబాయిలోని రేడియో హౌస్ కలకత్తాలోని బెనర్జీ వారికి 100 రేడియోలను ఒక్కింటికి ₹ 900 చొప్పున పంపించారు. రేడియో హౌస్ 6,000 ఫ్రైటు, బీమా నిమిత్తం చెల్లించారు. బెనర్జీ బ్రదర్స్ 3 నెలల బిల్లును ₹ 60,000 కు అంగీకరించారు. బెనర్జీ బ్రదర్స్ అద్దె కింద ₹ 2,400 లకు, ప్రకటనలు ₹ 1,500 చెల్లించాడు. వారు 80 రేడియోలను ఒక్కింటికి ₹ 1,230 చొప్పున అమ్మారు. అమ్మకాలపై పొందవలసిన కమీషన్ 5%.
ఇద్దరి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు రాసి, అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను చూపండి.
సాధన.
రేడియో హౌస్ బొంబాయి వారి పుస్తకాలలో చిట్టాపద్దులు (కన్ సైనార్)

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 3(b) రసాయన గతికశాస్త్రం Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 3(b) రసాయన గతికశాస్త్రం

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ఒక చర్య వేగం లేదా రేటును నిర్వచించండి.
జవాబు:
చర్యవేగం (లేదా) చర్యరేటు :
ఒక ప్రమాణ చర్యాకాలం వ్యవధిలో క్రియాజనకాల గాఢతలలో లేదా క్రియాజన్యాల గాఢతలలో కలిగే మార్పుని చర్య వేగం అంటారు.
(లేదా)
క్రియాజనకాలలో ప్రతి ఒక్క దాని గాఢతలో కలిగే తగ్గుదలరేటు లేదా క్రియాజన్యాలలో ప్రతి ఒకదానిలో కలిగే పెరుగుదల రేటును చర్య రేటు అంటారు.

ప్రశ్న 2.
వ్యవస్థ ఘనపరిమాణం స్థిరంగా ఉంది అని ఊహించి RP వ్యవస్థ సగటు వేగానికి సమీకరణాన్ని R, P లలో ఉత్పాదించండి. [కాలం ‘t’ సెకనులు] [R = క్రియాజనకం, P = క్రియాజన్యం]
జవాబు:

ప్రశ్న 3.
రసాయన చర్యరేటు యూనిట్లు తెలపండి.
జవాబు:
చర్యరేటు ప్రమాణాలు (యూనిట్లు) = moles/Lit × sec
= moles. Lit^-1. sec^-1

ప్రశ్న 4.
రసాయన చర్యలలో క్రియాజనకాల గాఢతలకు (C) చర్యా కాలాలకు (t), క్రియాజన్యాల గాఢతలకు (C), చర్యా కాలాలు (t) కు మధ్య గల సంబంధాలను సూచించే రేఖా పటాలను రాయండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 5.
క్రింది చర్యరేటుకు సమీకరణం రాయండి.
5 Br^–_(జల) + BrO^–_3(జల)3 + 6H⁺_(జల) → 3 Br_2(ద్ర) + 3 H₂O_(ద్ర)
జవాబు:
ఇవ్వబడిన చర్య
5 Br^–_(జల) + BrO^–_3(జల)3 + 6H⁺_(జల) → 3 Br_2(ద్ర) + 3 H₂O_(ద్ర)

ప్రశ్న 6.
రేటు నియమం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
రేటు నియమం :
క్రియాజనకాల గాఢతల పదాల మీద చర్యరేటు ఏవిధంగా ఆధారపడి ఉంటుంది అనే విషయాన్ని తెలిపే గణిత సమీకరణాన్ని రేటు సమీకరణం (లేదా) రేటు నియమం అంటారు.
ఉదా : 2A + 3B → 3C
చర్యరేటు x [A]² [B]³

ప్రశ్న 7.
రేటు నియమంలోని గాఢత పదాల ఘాతాంకాలు, చర్య స్థాయికియోమెట్రిక్ సమీకరణంలోని గుణకాలు సమానంగా లేని ఒక చర్యను తెలపండి.
జవాబు:
రేటు నియమంలోని గాఢత పదాల ఘాతాంకాలు, చర్య స్థాయికియోమెట్రిక్ సమీకరణంలోని గుణకాలు సమానంగా లేని చర్యకు ఉదాహరణ క్రింద ఇవ్వబడినది.
CHCl₃ + Cl₂ → CCl₄ + HCl రేటు = k[CHl₃] [Cl₂]^½
CH₃COOC₂H₅ + H₂O → CH₃COOH + C₂H₅OH రేటు = k[CHCOOC₂H₅] [H₂O]⁰

ప్రశ్న 8.
ఒక చర్య, చర్యాక్రమాంకాన్ని నిర్వచించండి. నీ జవాబును ఒక ఉదాహరణతో తెలపండి. [TS. Mar.’15]
జవాబు:
చర్యక్రమాంకం :
“ఒక చర్య రేటు సమీకరణంలో వివిధ గాఢత పదాల ఘాతాల మొత్తాన్ని, ఆ చర్యకు చెందిన చర్యా క్రమాంకం అంటాం.”
ఉదా: N₂O_5(వా) N₂O_4(వా) + \(\frac{1}{2}\)O_2(వా)
రేటు సమీకరణము V = K [N₂O₅]¹
∴ చర్య క్రమాంకం = 1
∴ ఇచ్చిన చర్య ప్రథమక్రమాంక చర్య.

ప్రశ్న 9.
ప్రాథమిక చర్యలు అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒకే అంచెలో పూర్తయ్యే రసాయన చర్యలను ప్రాథమిక చర్యలు అంటారు.

ప్రశ్న 10.
సంక్లిష్ట చర్యలు అంటే ఏమిటి? ఒక సంక్లిష్ట చర్యను తెలపండి.
జవాబు:
ఒకే అంచెలో జరగడానికి బదులుగా పలు ప్రాథమిక చర్యలు ఒక అనుక్రమం లేదా వరుసక్రమంలో జరిగి క్రియాజన్యాలను ఏర్పరచే చర్యలను సంక్లిష్ట చర్యలు అంటారు.
ఉదా : CO₂, H₂O ను ఏర్పరచే ఈథేన్ ఆక్సీకరణచర్య ఆల్కహాల్, ఆల్డిహైడ్, ఆమ్లం ఏర్పడే మధ్యస్థ అంచెల శ్రేణి ద్వారా పురోగమిస్తుంది.

ప్రశ్న 11.
శూన్య, ప్రథమ, ద్వితీయ క్రమాంక చర్యల రేటు స్థిరాంకాలకు యూనిట్లు తెలపండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 12.
చర్య అణుతను నిర్వచించండి. ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
చర్య అణుత :
“ఏక కాలంలో తాడనాలు జరిపి రసాయన చర్యను జరపడానికి దోహదం చేసే ఈ ప్రాథమిక చర్యలో పాల్గొనే క్రియాజనక పరమాణువులు (లేదా) అయాన్లు (లేదా) అణువుల సంఖ్యను ఆ ప్రాథమిక చర్య అణుత అంటారు”.
ఉదా : 2 N₂O₅ → 2N₂O₄ + O₂

చర్యా విధానము

నిదానంగా జరుగు చర్య మాత్రమే చర్యయొక్క రేటును నిర్ణయిస్తుంది. ఈ చర్యలో ఒక మోల్ N₂O₅ పాల్గొంది.
చర్యయొక్క అణుత = 1
∴ ఇచ్చిన చర్య యొక్క అణుత = 1

ప్రశ్న 13.
సంక్లిష్ట చర్యలో రేటు నిర్థారణ అంచె అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒక చర్య మొత్తం రేటు, చర్యా విధానంలో అతి నెమ్మదిగా జరిగే ప్రాథమిక అంచె రేటుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనినే రేటు నిర్థారణ అంచె అంటారు.

ప్రశ్న 14.
క్షార సమక్షంలో, I^– అయాన్లచే ఉత్ప్రేరణం చెందే H₂O₂ వియోగ చర్య చర్యా విధానాన్ని తెలపండి.
జవాబు:
హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ వియోగచర్య (క్షారయానకంలో)

చర్యావిధానం :

• ఇది H₂O₂,I^– లు రెండింటి పరంగా ప్రథమ క్రమాంకచర్య.
• చర్యా విధానంలో రెండు ప్రాథమిక అంచెలు కలవు.
  i) H₂O₂ + I^– → H₂O + IO^–
  ii) H₂O₂2 + IO^– → H₂O + I^– + O₂

ప్రశ్న 15.
శూన్య క్రమాంక చర్యను [R], [R]₀ చర్యాకాలం ‘t’ లను సంబంధ పరిచే సమీకరణాన్ని రాయండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 16.
శూన్య క్రమాంక చర్యకు, క్రియాజనకం ‘R’ గాఢతకు, చర్యాకాలం ‘t’ కు గల సంబంధాన్ని తెలిపే రేఖాపటాన్ని గీయండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 17.
శూన్య క్రమాంక చర్యలకు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 18.
[R], [R]₀ ‘t’ పదాలలో ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు సమాకలన సమీకరణం రాయండి.
జవాబు:
[R] = ‘t’ సమయం తరువాత క్రియాజనకాల గాఢత
[R]₀ = క్రియాజనకాల ఆరంభ గాఢత
k = \(\frac{2.303}{t} \log \frac{[\mathrm{R}]_0}{[\mathrm{R}]}\)
పై చర్య ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు సమాకలన సమీకరణం.

ప్రశ్న 19.
వాయు స్థితిలో ఉండే ప్రథమ క్రమాంక చర్యలకు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:
వాయు స్థితిలో ఉండే ప్రథమ క్రమాంక చర్యలకు ఉదాహరణలు
N_25(వా) → N_25(వా) + \(\frac{1}{2}\)O_2(వా)
SO₂Cl_2(వా) → SO_2(వా) Cl_2(వా)

ప్రశ్న 20.
A(వా) → B(వా) + C(వా) సమాకలన రేటు సమీకరణాన్ని మొత్తం పీడనం ‘P’, పాక్షిక పీడనాలు p_Ap_Bp_C లలో రాయండి.
జవాబు:
A_(వా) → B_(వా) + C_(వా) ఇవ్వబడినది.
p = p_A + p_B + p_C

p₀ = ఆరంభ పీడనం p_i = మొత్తం పీడనం
p_A, p_B, p_C లు పాక్షిక పీడనాలు.

ప్రశ్న 21.
రసాయన చర్య అర్థాయువు కాలం అంటే ఏమిటి ? ఒక ఉదాహరణతో మీ జవాబును వివరించండి.
జవాబు:
ఒక చర్యలో కాలంతోపాటు క్రియాజనకాల ఆరంభ గాఢత విలువ దీనిలో సగం విలువకు సమానం అనడానికి అవసరమయ్యే కాలాన్ని అర్థాయువు కాలం అంటారు.
ఉదా : C – 14 యొక్క రేడియో ధార్మిక వియోజన అర్ధాయువు 5730 సం॥రాలు.

ప్రశ్న 22.
ప్రథమ క్రమాంక రసాయన చర్యకు అర్ధాయువు కాలం (t_½) ను, రేటు స్థిరాంకం ‘k’ ను సంబంధపరిచే సమీకరణాన్ని రాయండి.
జవాబు:
ప్రథమ క్రమాంక రసాయన చర్యకు అర్థాయువు కాలం (t_½) = \(\frac{0.693}{k}\) k = రేటు స్థిరాంకం

ప్రశ్న 23.
శూన్య, ప్రథమ క్రమాంక చర్యలకు అర్థాయువులను లెక్కించడానికి ఉపయోగపడే సమీకరణాలు రాయండి.
జవాబు:
శూన్య క్రమాంక చర్య అర్థాయువు (t_½)

ప్రశ్న 24.
మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఏ ప్రథమ క్రమాంక చర్యలలో అయితే అణుత ఒకటికన్నా ఎక్కువ ఉంటుందో వాటిని మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యలు అంటారు.

ప్రశ్న 25.
రేటు స్థిరాంకం (k) కు సంబంధించిన అర్హీనియస్ సమీకరణం రాయండి.
జవాబు:
అర్హీనియస్ సమీకరణం
k = A × e^-Ea/RT k = రేటు స్థిరాంకం E_a = ఉత్తేజిత శక్తి
R = వాయు స్థిరాంకం T = ఉష్ణోగ్రత

ప్రశ్న 26.
చర్యా ఉష్ణోగ్రతను 10°C పెంచితే, రేటు స్థిరాంకం ఎన్ని రెట్లు అవుతుంది?
జవాబు:
చర్యా ఉష్ణోగ్రతను 10°C పెంచితే, రేటు స్థిరాంకం రెండు రెట్లు అగును. (కొన్ని సందర్భాలలో మూడు రెట్లు అగును)

ప్రశ్న 27.
ఒక చర్యలో ఉత్తేజిత శక్తిని పటం సహాయంతో వివరించండి.
జవాబు:
రసాయన చర్య జరిగేటప్పుడు ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం అనే మధ్యస్థ పదార్థం ఏర్పడటానికి అవసమయ్యే శక్తిని ఉత్తేజిత శక్తి (E_a) అంటారు.

ప్రశ్న 28.
ఒక రసాయన చర్య రేటు స్థిరాంకాలు k₁, k₂ లకు, T₁, T₂ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఉండే సంబంధం సూచించే సమీకరణాన్ని రాయండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 29.
ఒక చర్య అభిఘాత పౌనఃపున్యం (Z) అంటే ఏమిటి? A + B → క్రియాజన్యాలు అనే చర్యకు దీని రేటుతో ఏవిధంగా సంబంధం ఉంది?
జవాబు:
ఒక ప్రమాణ ఘనపరిమాణం చర్యా మిశ్రమంలో గల చర్యాణువులు ఒక సెకనులో జరిపే తాడనాల సంఖ్యను తాడన (లేదా) అభిఘాత పౌనఃపుణ్యం (Z) అంటారు.
A + B → క్రియాజన్యాలు; రేటు = Z_AB.e – E_a/ RT.

ప్రశ్న 30.
ఉత్ప్రేరణం జరిగిన చర్యకు ఉత్ప్రేరణం లేని చర్యకు స్థితిజశక్తి-చర్యా నిరూపకం వీటి మధ్య రేఖాపటాలను గీయండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 31.
రేటు స్థిరాంకంపై ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం తెలపండి.
జవాబు:

• ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే చాలా రసాయన చర్యలు త్వరణం చెందుతాయి.
• ఒక రసాయన చర్య ఉష్ణోగ్రత 10°C పెంచినట్లైతే దాని రేటు స్థిరాంకం విలువ రెండు రెట్లు అవుతుంది.
  అర్హీనియస్ సమీకరణం k = A.e^-Ea/RT

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 32.
చర్య సగటు రేటును నిర్వచించండి. కింది చర్యలకు క్రియాజనకాల గాఢతల మార్పు, క్రియాజన్యాల గాఢతల మార్పు ద్వారా చర్యా రేటులను ఎలా వ్యక్తం చేస్తారు?
ఎ) 2HI_(వా) → H_2(వా) + I_2(వా)
బి) Hg_(ద్ర) + Cl_2(వా) → HgCl_2(ఘ)
సి) 5 Br_(జల) + BrO^–_3(జల) + 6H⁺_3(జల) → 3 Br_2(జల) + 3 H₂O_(ద్ర)
జవాబు:
ఒక చర్యలో ప్రమాణకాలంలో ఏదైనా ఒక క్రియాజనకం (లేదా) క్రియాజన్యాల గాఢతలలో మార్పును చర్య సగటు రేటు అంటారు.

ప్రశ్న 33.
రేటు సమీకరణం అంటే ఏమిటి? దీనిని ఎలా రాబడతారు ? కింది చర్యలకు రేటు సమీకరణాలు రాయండి.
ఎ) 2NO_(వా) + O_2(వా) → 2NO_2(వా)
బి) CHCl₃ + Cl₂ → CCl₄ + HCl
సి) CH₃COOC₂H_5(ద్ర) + H₂O_(ద్ర) → CH₃COOH_(జల) + C₂H₅OH_(జల)
జవాబు:
రేటు నియమం :
క్రియజనకాల గాఢతల మీద చర్యరేటు ఏవిధంగా ఆధారపడి ఉంటుంది అనే విషయాన్ని తెలిపే గణిత సమీకరణాన్ని రేటు సమీకరణం లేదా రేటు నియమం అంటారు.
ఉదా : 2A + 3B → 3C
చర్యరేటు ∝ [A]² [B]³

రేటు సమీకరణాన్ని రాబట్టుట :
చర్య రేటు క్రియాజనకాల గాఢతలు పెరిగే కొద్ది పెరుగుతుంది. చర్య రేటు సమీకరణాన్ని ప్రయోగం ద్వారా రాబడతారు. చర్యలో పాల్గొనే క్రియాజనకాల ఆరంభ గాఢతలలో ఒకదానిని స్థిరంగా ఉంచి రెండవ క్రియాజనకం గాఢతను మారుస్తూ పోవడం ద్వారా లేదా చర్యలో పాల్గొనే రెండు క్రియా జనకాల ఆరంభగాఢతలను ఒకేసారి మారుస్తూ పోవడం ద్వారా చర్యరేటును కొలవవచ్చు. సమతుల్యం చేసిన రసాయన సమీకరణంలోని చర్యలో పాల్గొనే రసాయన పదార్థాల స్థాయికిమెమెట్రిక్ గుణకాలకు, గాఢత పదాల ఘాతాంకాలు సమానంగా ఉండవచ్చు లేదా ఉండకపోవచ్చు.

ప్రశ్న 34.
చర్యా క్రమాంకాన్ని నిర్వచించి వివరించండి. దీనిని ప్రయోగాత్మకంగా ఎలా నిర్ణయిస్తారు?
జవాబు:
చర్యాక్రమాంకం :
ఒక చర్యరేటు సమీకరణంలో వివిధ గాఢత పదాల ఘాతాల మొత్తాన్ని ఆ చర్యకు చెందిన చర్యా క్రమాంకం అంటారు.
ఉదా: 1) N₂O_5(వా) → N₂O_4(వా) + \(\frac{1}{2}\)O_2(వా)
రేటు సమీకరణము V = K [N₂O₅]¹
∴ చర్య క్రమాంకం = 1
∴ ఇచ్చిన ప్రథమ క్రమాంక చర్య
ఉదా: 2) 2N₂O → 2N₂ + O₂
∴ చర్య క్రమాంకం = 2

• చర్య క్రమాంకం విలువలు 0,1,2,3…. మరియు భిన్నంగా కూడా ఉండవచ్చు.
• దీనిని ప్రయోగాత్మకంగా నిర్ణయిస్తారు.

అర్ధ చర్యాకాలం (t_½) పద్ధతి:
“ఒక చర్యలో కాలంతోబాటు క్రియాజనకాల ఆరంభ గాఢత విలువ (a) దీనిలో సగం విలువకు (a/2) సమానం అవడానికి అవసరమయ్యే కాలాన్ని అర్ధచర్యాకాలం అంటారు.” ఈ అర్ధచర్యాకాలం (t_½) a^(n-1)కు విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
t_½ ∝ \(\frac{1}{a^{n-1}}\)

కాబట్టి, అధ్యాయంలో ఉన్న రసాయనచర్య అర్ధచర్యాకాలాల (t_½) విలువలను అంటే (t’_½ t”_½) లను రెండు భిన్న ఆరంభ గాఢతలు a’,a” ల వద్ద నిర్ణయించాలి. చర్య క్రమాంకాన్ని కింది సమీకరణం ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.

ప్రశ్న 35.
చర్య అణుత అంటే ఏమిటి? దీనికి చర్యా క్రమాంకానికిగల భేదం ఏమిటి ? ద్విఅణుత, త్రికణుత వాయు చర్యలను తెలపండి.
జవాబు:
చర్యఅణుత :
“ఏక కాలంలో తాడనాలు జరిపి రసాయన చర్యను జరపడానికి దోహదం చేసే ఈ ప్రాథమిక చర్యలో పాల్గొనే క్రియాజనక పరమాణువులు (లేదా) అయాన్లు (లేదా) అణువుల సంఖ్యను ఆ ప్రాథమిక చర్యఅణుత అంటారు”.
ఉదా : 2 N₂O₅ → N₂O₄ + O₂

చర్యా విధానము
N₂O₅ → N₂O₄ + (O)
(O) + (O) → O₂

నిదానంగా జరుగు చర్య మాత్రమే చర్యయొక్క రేటును నిర్ణయిస్తుంది. ఈ చర్యలో ఒక మోల్ N₂O₅ పాల్గొంది.
చర్యయొక్క అణుత = 1
∴ కావున ఇచ్చిన చర్య యొక్క అణుత = 1

• అణుత కేవలం పూర్ణావ విలువలను కలిగియుండును మరియు సున్నాకాదు. కాని చర్యక్రమాంకం 0,1,2,3….. మరియు భిన్నంగా కూడా ఉండును.
• అణుత చర్యా విధానాన్ని బట్టి నిర్ణయిస్తారు. చర్యక్రమాంకం ప్రయోగాత్మకంగా నిర్ణయిస్తారు.

ద్వి అణుత వాయు చర్య
HI_(వా) → H_2(వా) + I_2(వా)
త్రిక అణుత వాయు చర్య
2NO_(వా) + O_2(వా) → 2NO_2(వా)

ప్రశ్న 36.
శూన్య క్రమాంక చర్యకు సమాకలన సమీకరణాన్ని ఉత్పాదించండి.
జవాబు:
శూన్య క్రమాంక చర్యలో చర్యరేటు క్రియాజనకాల గాఢతపై ఆధారపడదు.
R → P

పై సమీకరణాన్ని శూన్యక్రమాంక చర్యకు సమాకలన సమీకరణం అంటారు.

ప్రశ్న 37.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు సమాకలన సమీకరణాన్ని ఉత్పాదించండి.
జవాబు:
ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో చర్యరేటు ఒక క్రియాజనక గాఢత పదంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
R → P
రేటు = k [R]; \(\frac{d[R]}{dt}\) = – k. dt
సమాకలనం చేయగా
ln [R] = – kt + I ————- (1)
I = సమాకలన స్థిరాంకం
t = 0 వద్ద, [R] = [R]₀ ⇒ l_n[R]₀ = I
I = ln [R]₀ ను సమీకరణం (1)లో ప్రతిక్షేపించగా
ln [R] = -kt + ln [R]₀

ఇరువైపులా ప్రతి సంవర్గమానం చేయగా R = [R]₀ e^-kt

ప్రశ్న 38.
A_(వా) → B_(వా) + C_(వా) వాయు సమీకరణానికి సమాకలన రేటు సమీకరణాన్ని మొత్తం పీడనం (P) పాక్షిక పీడనాలు
p_A, p_B, p_C లలో ఉత్పాదించండి.
జవాబు:
A_(వా) → B_(వా) + C_(వా)
అనే విలక్షణ ప్రథమ క్రమాంక చర్యను పరిశీలిద్దాం. A ఆరంభ పీడనాన్ని p_t, ‘t’ కాలం వద్ద మొత్తం పీడనాన్ని p_t అని అనుకుందాం. ఇటువంటి చర్యకు సమాకలనం చేసిన సమీకరణాన్ని కింది విధంగా ఉత్పాదిస్తాం.
మొత్తం పీడనం p_t = p_A + p_B + p_C (పీడనం యూనిట్లు)
p_A, p_B, p_C లు వరసగా A, B, C ల పాక్షిక పీడనాలు.
చర్యాకాలం t వద్ద A పీడనంలో తగ్గుదలను x atm అనుకొందాం. ఈ పరిస్థితులలో 1 mol B, 1 mol C ఏర్పడ్డాయి అనుకొందాం. B, C ల పీడనాలలో పెరుగుదల కూడా వరుసగా x atm లుగా ఉంటాయి.

ప్రశ్న 39.
చర్య, అర్ధాయువు కాలం (t_½) అంటే ఏమిటి? శూన్య, ప్రథమ క్రమాంక చర్యలకు అర్థాయువు కాలాలను కనుక్కొనే సమీకరణాలను ఉత్పాదించండి.
జవాబు:
ఒక చర్యలో కాలంతోపాటు క్రియాజనకాల ఆరంభ గాఢత విలువ దీనిలో సగం విలువకు సమానం అనడానికి అవసరమయ్యే కాలాన్ని అర్థాయువు కాలం అంటారు.
ఉదా : C – 14 యొక్క రేడియో ధార్మిక వియోజన అర్ధాయువు 5730 సం॥రాలు.
శూన్య క్రమాంక చర్య అర్ధాయువు (t_½)

ప్రశ్న 40.
అర్హీనియస్ సమీకరణం అంటే ఏమిటి? రేటు స్థిరాకం (k) పై, ఉష్ణోగ్రత (T) ను పెంచితే కలిగే ప్రభావాన్ని తెలిపే సమీకరణాన్ని ఉత్పాదించండి.
జవాబు:
అర్హీనియస్ సమీకరణం చర్యరేటు ఉష్ణోగ్రతపై ఏవిధంగా ఆధారపడుతుందో వివరిస్తుంది..
k = A.e^-Ea/RT
A = అర్హీనియస్ అంశం
E_a = ఉత్తేజిత శక్తి
R = వాయుస్థిరాంకం
T = ఉష్ణోగ్రత
k = A.e^-E_a/RT
lnk = ln A – E_a/RT
2.303 log k = 2.303 log A – E_a/RT
T₁, T₂ భిన్న ఉష్ణోగ్రతలు
k₁, k₂ రేటు స్థిరాంకాలు

పై సమీకరణం ఉష్ణోగ్రత పెంచితే రేటు స్థిరాంకంపై కలిగే ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది.

ప్రశ్న 41.
ఒక రసాయన చర్య గతికశాస్త్రంపై ఉత్ప్రేరకం ప్రభావాన్ని పటం సహాయంతో వివరించండి. [TS. Mar.’15]
జవాబు:
ఉత్ప్రేరక ప్రభావము :
ఉత్ప్రేరకం సాధారణంగా రసాయన చర్యరేటును ఎక్కువ చేస్తుంది. ఇది చర్య క్రియా విధానంలో పాల్గొంటుంది. కాని ఎలాంటి రసాయన మార్పు చెందకుండా చివరికి మిగులుతుంది.

ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో, రసాయన చర్య తక్కువ ఉత్తేజిత శక్తివున్న క్రియా విధానాన్ని (లేదా) మార్గాన్ని పొందుతుంది. చర్యా మార్గంలో మార్పుద్వారా ఉత్ప్రేరకం చర్య రేటును పెంచుతుంది.

ప్రశ్న 42.
ద్విఅణుత చర్యల రేటులకు సంబంధించిన అభిఘాత సిద్ధాంతంలోని ముఖ్యాంశాలను వర్ణించండి.
జవాబు:
ముఖ్యాంశాలు :

• చర్య అణువులు దృఢమైన గోళాలుగా ఊహించబడతాయి.
• ఈ చర్య అణువులు తాడనాలలో పాల్గొని చర్యను జరుపుతాయి.
• ఒక ప్రమాణ ఘనపరిమాణం చర్యా మిశ్రమంలో గల చర్యాణువులు ఒక సెకనులో జరిపే తాడనాల సంఖ్యను తాడన పౌనఃపున్యం (Z) అంటారు.
• ద్వి అణుత చర్యలో
  A + B → క్రియాజన్యాలు
  రేటు Z_AB. e^-E_a/RT ; Z_AB = అభిఘాత పౌనఃపున్యం
• అన్ని తాడనాలు క్రియాజన్యాలను ఏర్పరచలేవు.
• తగిన ఆరంభశక్తి గల అణువులు సరయిన దృగ్విన్యాసాలలో చర్య జరిపి, చర్యలో పాల్గొనే అణువుల మధ్య రసాయన బంధాల విచ్ఛిన్నతకు క్రియాజన్యాలు ఏర్పడటానికి అవసరమైన కొత్త బంధాలను ఏర్పరచడానికి దోహదం చేసే అణు తాడనాలను సార్ధన తాడనాలు అంటారు.
• ప్రభావాత్మక తాడనాల సంఖ్యను లెక్కించడానికి సంభావ్యత కారణాంశం P ని ప్రవేశ పెట్టారు.
  రేటు : P. Z_AB. e^-E_a/RT

ప్రశ్న 43.
కింది పదాలను వివరించండి.
(ఎ) ఉత్తేజితశక్తి (E_a)
(బి) అభిఘాత పౌనఃపున్యం (Z)
(సి) అర్హీనియస్ సమీకరణంలోని సంభావ్యతా కారణాంశం (P)
జవాబు:
(ఎ) ఉత్తేజితశక్తి (E_a) :
రసాయన చర్య జరిగేటప్పుడు ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం అనే మధ్యస్థ పదార్థం ఏర్పడటానికి అవసరమయ్యే శక్తిని ఉత్తేజిత శక్తి (E_a) అంటారు.

(బి) అభిఘాత పౌనఃపున్యం (Z) :
ఒక ప్రమాణ ఘనపరిమాణం చర్యా మిశ్రమంలో గల చర్యాణువులు ఒక సెకనులో జరిపే తాడనాల సంఖ్యను తాడన (లేదా) అభిఘాత పౌనఃపున్యం (Z) అంటారు.
A + B → క్రియాజన్యాలు; రేటు = Z_AB.e^-Ea/RT.

(సి) అర్హీనియస్ సమీకరణంలోని సంభావ్యతా కారణాంశం : ద్వి అణుత చర్యలో

• ప్రభావాత్మక తాడనాల సంఖ్యను లెక్కించడానికి సంభావ్యత కారణాంశం P ని ప్రవేశపెట్టారు.
  రేట = P. Z_AB. e^-E_a/RT
• ఒక చర్య జరగడానికి చర్యాణువులు అనువైన దృగ్విన్యాదులతో తాడనాలు జరపాలి అనే దానికి ఈ P కారణాంశం తెలుపుతుంది.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 44.
కింది పదాలను, ఉదాహరణలతో వివరించండి.
(ఎ) చర్య సగటు రేటు (బి) నెమ్మదిగా, వేగంగా జరిగే చర్యలు
(సి) చర్యాక్రమాంకం (డి) చర్య అణుత (ఇ) చర్య ఉత్తేజితశక్తి
జవాబు:
ఎ) ఒక చర్యలో ప్రమాణ కాలంలో ఏదైనా ఒక క్రియాజనకం (లేదా) క్రియాజన్యాల గాఢతలలో మార్పును చర్య సగటు రేటు అంటారు.

బి) i) నెమ్మదిగా జరిగే చర్యలు :
సంయోజనీయ సమ్మేళనాలలో చర్యలు నెమ్మదిగా జరుగుతాయి. వీటికి చర్యరేటు తక్కువగా ఉంటుంది.

ii) వేగంగా జరిగే చర్యలు : అయానిక సమ్మేళనాలలో చర్యలు వేగంగా జరుగుతాయి. వీటికి చర్య రేటు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ఉదా : NaCl + AgNO₃ → NaNO₃ + AgCl

సి) చర్యాక్రమాంకం :
“ఒక చర్య రేటు సమీకరణంలో వివిధ గాఢత పదాల ఘాతాల మొత్తాన్ని, ఆ చర్యకు చెందిన చర్యా క్రమాంకం అంటాం.”
ఉదా: i) N₂O_5(వా) → N₂O_4(వా) + \(\frac{1}{2}\)O_2(వా)
రేటు సమీకరణము V = K [N₂O₅]¹
∴ చర్య క్రమాంకం = 1
∴ ఇచ్చిన చర్య ప్రథమక్రమాంక చర్య.

డి) చర్య అణుత :
“ఏక కాలంలో తాడనాలు జరిపి రసాయన చర్యను జరపడానికి దోహదం చేసే ఈ ప్రాథమిక చర్యలో పాల్గొనే క్రియాజనక పరమాణువులు (లేదా) అయాన్లు (లేదా) అణువుల సంఖ్యను ఆ ప్రాథమిక చర్య అణుత అంటారు”.
ఉదా : 2 N₂O₅ → 2 N₂O₄ + O₂

చర్యా విధానము

నిదానంగా జరుగు చర్య మాత్రమే చర్యయొక్క రేటును నిర్ణయిస్తుంది. ఈ చర్యలో ఒక మోల్ N₂O₅ పాల్గొంది.
చర్యయొక్క అణుత = 1
∴ ఇచ్చిన చర్య యొక్క అణుత = 1

చర్య ఉత్తేజిత శక్తి :
రసాయన చర్య జరిగేటప్పుడు ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం అనే మధ్యస్థ పదార్థం ఏర్పడటానికి అవసరమయ్యే శక్తిని ఉత్తేజిత శక్తి (E) అంటారు.

ప్రశ్న 45.
శూన్య, ప్రథమ క్రమాంక చర్యలకు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి. కింది చర్యలకు క్రియాజనకాల గాఢతల మార్పు, క్రియాజన్యాల గాఢతల మార్పు పరంగా, రేటులు కనుగొనే సమీకరణాలను రాయండి.
ఎ) A_(వా) + B_(వా) → C_(వా) + D_(వా)
బి) A(వా) → B_(వా) + С_(వా) సి) A_(వా) + B_(వా) → C_(వా)
జవాబు:
శూన్య క్రమాంక చర్యలు ఉదాహరణలు :

ప్రశ్న 46.
ఒక చర్య రేటుపై ఉష్ణోగ్రత ప్రదర్శించే ప్రభావం గురించి చర్చించండి. ఈ సందర్భంగా సంబంధిత సమీకరణాలను ఉత్పాదించండి. [TS. Mar.’15]
జవాబు:
ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం :
→ ఉష్ణోగ్రత పెంచితే చాలా రసాయన చర్యలు త్వరణం చెందుతాయి.

చర్యా ఉష్ణోగ్రతను 10°C పెంచితే, రేటు స్థిరాంకం రెండు రెట్లు అగును. (కొన్ని సందర్భాలలో మూడు రెట్లు అగును.) అర్హీనియస్ సమీకరణం చర్యరేటు ఉష్ణోగ్రతపై ఏవిధంగా ఆధారపడుతుందో వివరిస్తుంది.

పై సమీకరణం ఉష్ణోగ్రత పెంచితే రేటు స్థిరాంకంపై కలిగే ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది.

ప్రశ్న 47.
ద్విఅణుత వాయు చర్యల అణు తాడన సిద్ధాంతాన్ని వివరంగా తెలపండి. [AP. Mar. ’17, ’16]
జవాబు:

• చర్య అణువులు దృఢమైన గోళాలుగా ఊహించబడతాయి.
• ఈ చర్య అణువులు తాడనాలలో పాల్గొని చర్యను జరుపుతాయి.
• ఒక ప్రమాణ ఘనపరిమాణం చర్యా మిశ్రమంలో గల చర్యాణువులు ఒక సెకనులో జరిపే తాడనాల సంఖ్యను తాడన పౌనఃపున్యం (Z) అంటారు.
• ద్వి అణుత చర్యలో
  A + B → క్రియాజన్యాలు
  Z_AB. e^-E_a/RT ; Z_AB = అభిఘాత పౌనఃపున్యం
• అన్ని తాడనాలు క్రియాజన్యాలను ఏర్పరచలేవు
• తగిన ఆరంభశక్తి గల అణువులు సరయిన దృగ్విన్యాసాలలో చర్య జరిపి, చర్యలో పాల్గొనే అణువుల మధ్య రసాయన బంధాల విచ్ఛిన్నతకు క్రియాజన్యాలు ఏర్పడటానికి అవసరమైన కొత్త బంధాలను ఏర్పరచడానికి దోహదం చేసే అణు తాడనాలను సార్ధక తాడనాలు అంటారు.
• ప్రభావాత్మక తాడనాల సంఖ్యను లెక్కించడానికి సంభావ్యత కారణాంశం P ని ప్రవేశ పెట్టారు.
  రేటు : P. Z_AB. e^-E_a/RT
• ఒక చర్య జరగడానికి చర్యాణువులు అనువైన దృగ్విన్యాసంతో తాడనాలు జరపాలి అనే దానిని ‘p’ కారణాంశం తెలుపుతుంది.
  
• ఉత్తేజిత శక్తి, చర్యాణువుల అనువైన దృగ్విన్యాసం రెండూ కూడా ప్రభావాత్మక తాడనాలు జరిగేందుకు చర్యరేటు అవసరమైన నిబంధనలుగా తాడన సిద్ధాంతం పరిగణిస్తుంది.

సంఖ్యాపరమైన దత్తాంశాలు, భావనలు ఆధారిత ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 48.
ఒక చర్య 50% 2 గంటలలోను, 75% 4 గంటలలోను పూర్తి అయింది. అయితే ఆ చర్య చర్యా క్రమాంకం ఎంత?
సాధన:
50% చర్య 2 గంటలలో పూర్తి అయినది. 75% చర్య 4 గంటలలో పూర్తి అయినది.
ఇవ్వబడిన దాని నుండి అర్ధాయువు ఆరంభ గాఢతపై ఆధారపడదు. కావున చర్యక్రమాంకం ‘1’ అనగా ప్రథమ క్రమాంకచర్య.

ప్రశ్న 49.
ఒక చర్య అర్ధాయువు 10 నిమిషాలు. ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు రేటు స్థిరాంకాన్ని లెక్కించండి. [TS. Mar.’16]
సాధన:

ప్రశ్న 50.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో క్రియాజనకం గాఢత 0.6 mol/L నుంచి 0.2 mol/L కు 5 నిమిషాలలో తగ్గింది. చర్య రేటు స్థిరాంకం (k)ను లెక్కించండి.
సాధన:
a = 0.6 mol lit; a-x= 0.2 mol lit; t = 5 min.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు

ప్రశ్న 51.
‘A’ జరిపే శూన్య క్రమాంక చర్య రేటు స్థిరాంకం 0.0030 mol L^-1 s^-1. A ఆరంభ గాఢత 0.10 M నుండి 0.075 M కు తగ్గడానికి ఎంతకాలం పడుతుంది?
సాధన:
సున్నా క్రమాంక చర్యలో k = \(\frac{1}{t}\) [[A₀] – [A]]
[A]₀ = ఆరంభ గాఢత = 0.10M
[A] = t సమయం తరువాత గాఢత = 0.075M
k = 0.0030 mol/ L^-1 s^-1 ; 0.0030 \(\frac{1}{t}\) [0.10 – 0.075]
t = \(\frac{0.025}{0.0030}\) = 8.33 సెకన్లు

ప్రశ్న 52.
ప్రథమ క్రమాంక వియోగ చర్య 30% వియోగం చెందడానికి 40 నిమిషాలు పట్టింది. దీని అర్ధాయువు కాలం t_½ ను లెక్కించండి.
సాధన:
t = 40 min, a = 100
a – x = 100 – 30 – 70

ప్రశ్న 53.
200 s రేటు స్థిరాంకం గల ప్రథమ క్రమాంక చర్య అర్ధాయువు కాలం లెక్కించండి.
సాధన:
ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో అర్ధాయువు

ప్రశ్న 54.
HCOOH ఉష్ట్రీయ వియోగం చర్య, ప్రథమ క్రమాంక చర్య. ఒక ఉష్ణోగ్రత వద్ద రేటు స్థిరాంకం 2.4 × 10^-3 s^-1. ఆరంభ పరిమాణంలో 3/4 భాగం HCOOH వియోగం చెందడానికి ఎంతకాలం పడుతుంది?
సాధన:
ఇవ్వబడిన ప్రథమ క్రమాంకచర్య

\(\frac{3}{4}\)వ వంతుకు మార్చుటకు రెండు అర్ధాయువులు అవసరం.
వియోగం చెందుటకు సమయం = 2 × 288.75
= 577.5 sec.
= 5.775 × 10² sec.

ప్రశ్న 55.
ఒక సమ్మేళనం ప్రదర్శించే వియోగ చర్య, ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా ఉంది. ఆరంభ పరిమాణంలో 20% చర్యలో పాల్గొనడానికి 15 నిమిషాల కాలం పడుతుంది. దీని రేటు స్థిరాంకాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:
t = 15 min., a = 100
a – x = 100 – 20 – 80

ప్రశ్న 56.
ఎస్టర్ జరిపే మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక జలవిశ్లేషణ చర్యలో కింది ప్రయోగ ఫలితాలు లభించాయి.

30 సె – 60 సె చర్యాకాలం వ్యవధిలో చర్య సగటు రేటును లెక్కించండి.
సాధన:


మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక రేటు స్థిరాంకం 1.98 × 10^-2 s^-1

ప్రశ్న 57.
ఒక ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు అర్ధాయువు కాలం 5 × 10^-6 సె. రెండు గంటలు చర్యా కాలంలో ఆరంభ, క్రియాజనకం ఎంత శాతం చర్యలో పాల్గొంటుంది ?
సాధన:
t_½ = 5 × 10^-6 sec.

100 – x = 10.786
x = 100 – 10.786 = 89.214%

ప్రశ్న 58.
H₂O₂ పరంగా, ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా H₂O₂(జల) H₂O_(ద్ర), O₂(వా) గా వియోగం చెందుతుంది. దీని రేటు స్థిరాంక విలువ k = 1.06 × 10^-3 min^-1. 15% నమూనా వియోగం చెందడానికి ఎంత కాలం పడుతుంది?
సాధన:
k = 1.06 × 10^-3 min^-1
a = 100
a – x = 100 – 15 = 85

ప్రశ్న 59.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యలలో 99.9% చర్య పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం 50% చర్య పూర్తికావడానికి పట్టేకాలం కంటే 10 రెట్లు ఉంటుంది అని చూపండి. (log 2 = 0.3010).
సాధన:

ప్రశ్న 60.
చర్య ఉష్ణోగ్రతను 298 K నుంచి 308 K కు పెంచినప్పుడు, రేటు స్థిరాంకం రెండు రెట్లు అయింది. చర్య, ఉత్తేజితశక్తి విలువను లెక్కించండి.
సాధన:
E_a = ? k₂ = 2k₁; T₁ = 298 K; T₂ = 308 K

ప్రశ్న 61.
600K వద్ద ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో C₂H₅I(వా) → C₂H₄ (వా) + HI(వా) చర్యకు రేటు స్థిరాంకం (K) విలువ 1.60 × 10^-5 s^-1. దీని ఉత్తేజితశక్తి 209 kJ/mol. 700 K వద్ద ‘k’ విలువ ఎంత?
సాధన:
k₁ = 1.60 × 10^-5 sec^-1 T₁ = 600 K
k₂ = ? T₂ = 700 K
E_a = 209 kJ mol^-1 209000 J mol^-1

ప్రశ్న 62.
2HI(వా) → H₂(వా) + I₂(వా) చర్యకు 581 K వద్ద ఉత్తేజిత శక్తి 209.5kJ/mol ఉత్తేజిత శక్తికి సమానం అయితే, అధికమైన శక్తి గల అణువుల భిన్న భాగాన్ని లెక్కించండి. [R = 8.31 JK^-1 మోల్^-1]
సాధన:
x = n/N = e^-E_a/RT

ప్రశ్న 63.
R → P చర్యకు క్రియాజనకం గాఢత 25 నిమిషాలలో 0.03M నుంచి 0.02M కు మార్పు చెందింది. ఈ కాలవ్యవధిలో సగటు రేటును నిమిషాలు, సెకన్లు యూనిట్లలో లెక్కించండి.
సాధన:
R→ P
0.03M నుండి 0.02 M కు 25 నిమిషాలు
0.03M 308 0.02M 25 × 60.

ప్రశ్న 64.
2A → క్రియాజన్యాలు చర్యలో A గాఢత 10 నిమిషాలలో 0.5 mol L^-1 నుంచి 0.4 mol L^-1 కు మార్పు చెందింది. ఈ కాల వ్యవధిలో చర్య రేటును లెక్కించండి.
సాధన:
2A → క్రియాజన్యాలు
0.5 – 0.4 మోల్/లీ.
రేటు = [A]²

ప్రశ్న 65.
A + B → క్రియాజన్యాలు చర్యకు రేటు నియమం కింది విధంగా ఉంది r = k [A]^½ [B]². చర్య, చర్యా క్రమాంకం ఎంత?
సాధన:
A + B → క్రియాజన్యాలు
రేటు = k [A]^½ [B]²
చర్యా క్రమాంకం = \(\frac{1}{2}\) +2 = 2.5

ప్రశ్న 66.
X, Y గా మారే రసాయన చర్య, ద్వితీయ క్రమాంక చర్యగా ఉంది. X గాఢతను 3 రెట్లు పెంచితే, Y ఏర్పాటు రేటును ఇది. ఏ విధంగా ప్రభావితం చేస్తుంది.
సాధన:
x → y ద్వితీయ క్రమాంక చర్య
రేటు r ∝ [X]²
x = 1 రేటు = 1
x = 1 రేటు r = 3² = 9
X గాఢత ‘3’ రెట్లు పెంచితే y ఏర్పాటు రేటు 9 రేట్లు పెరుగును.

ప్రశ్న 67.
ప్రథమ క్రమాంక చర్య రేటు స్థిరాంకం 1.15 × 10^-3 s^-1. క్రియాజనకం పరిమాణం 5 గ్రా. నుంచి 3 గ్రా.కు తగ్గడానికి ఎంతకాలం పడుతుంది?
సాధన:
రేటు స్థిరాంకం [k] = 1.15 × 10^-3 s^-1
ఆరంభ భారం [R]₀ = 5గ్రా; అంతిమ భారం [R] = 3గ్రా

ప్రశ్న 68.
SO₂Cl₂ ఆరంభ పరిమాణంలో సగానికి వియోగం చెందడానికి 60 నిమిషాల కాలం పట్టింది. ఈ వియోగ చర్య, ప్రథమ క్రమాంక చర్య, చర్య రేటు స్థిరాంకాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు

ప్రశ్న 69.
కింది చర్యలకు, వాటి రేటు సమీకరణాల నుంచి చర్యా క్రమాంకాలను లెక్కించండి. రేటు స్థిరాంకాల యూనిట్లు కూడా తెలపండి.
ఎ) 3NO(వా) → N₂0(వా) రేటు = k[NO]²
బి) H₂O₂ (జల) + 3I^– (జల) + 2H⁺ → 2H₂O_(ద్ర) + I₃ రేటు = k[H₂O₂][I^–]
సి) CH₃CHO(వా) → CH₄ (వా) + CO(వా) రేటు = k[CH₃CHO]^3/2
డి) C₂H₅Cl(వా) → C₂H₄ (వా) + HCl(వా) రేటు-=-k[C₂H₅Cl]
సాధన:
ఎ) రేటు = k [NO]²
రేటు స్థిరాంక మితులు = 2

ప్రశ్న 70.
2A + B → A₂ B చర్యకు రేటు = k[A][B]² k = 2.0 × 10^-6 mol^-2 L² s^–. [A] = 0.1 mol L^-1, [B] = 0.2 mol L^-1 అయితే ఆరంభ రేటును లెక్కించండి. [A] 0.06 mol L^-1కు తగ్గినప్పుడు చర్య రేటును లెక్కించండి.
సాధన:
i) Case I :
రేటు = k [A] [B]²
= [2.0 × 10^-6 mol^-2 L^-2 s^-1] × (0.1 mol L^-1) × (0.2 mol L^-1)²
= 8.0 × 10^-9 mol L^-1 s^-1.

ii) Case II :
A యొక్క గాఢత సమయం ‘t’ వద్ద = 0.06 mol/ L^-1
చర్య జరుపబడిన A మొత్తం = (0.1 – 0.06) = 0.04 mol/ L^-1
చర్య జరుపబడిన ‘B’ మొత్తం = \(\frac{1}{2}\) × 0.04 mol/ L^-1 = 0.02 mol/ L^-1
B యొక్క గాఢత సమయం ‘t’ వద్ద = [0.2 – 0.02] mol L^-1 = 0.18 mol/ L^-1
రేటు = k [A] [B]²
= [2.0 × 10^-6 mol^-2 L²s^-1] × [0.06 mol L^-1] × (0.18 mol L^-1)²
= 3.89 × 10^-9 mol L^-1 s^-1.

ప్రశ్న 71.
ప్లాటినమ్ ఉపరితలంపై NH₃ వియోగ చర్య, శూన్య క్రమాంక చర్య. k = 2.5 × 10^-4 mol^-1Ls^-1 అయితే N₂, H₂ లు ఏర్పడే రేట్లను లెక్కించండి.
సాధన:
సున్నా క్రమాంక చర్యకు

ప్రశ్న 72.
డై మిథైల్ ఈథర్ వియోగ చర్యకు రేటు సమీకరణాన్ని పాక్షిక పీడనాలలో కింది విధంగా రాస్తారు. రేటు = k (pCH₃ O CH₃)^3/2. పీడనాన్ని బార్లలోను, కాలాన్ని నిమిషాలలోను వ్యక్తం చేస్తే రేటు, రేటు స్థిరాంకం యూనిట్లను తెలపండి.
సాధన:
రేటు ప్రమాణం = bar min^-1

ప్రశ్న 73.
ఒక క్రియాజన్యం పరంగా, ఒక చర్య, ద్వితీయ క్రమాంక చర్యగా ఉంది. క్రియాజనకం గాఢతను కింది విధంగా మార్చినప్పుడు దీని రేటు ఎలా మారుతుంది? ఎ) రెండు రెట్లు బి) సగానికి
సాధన:
A → క్రియాజన్యాలు ·
రేటు = k[A]² = ka²

ఎ) A గాఢత రెండు రెట్లు పెంచినపుడు
[A] = 2a
రేట = k[2a]² = 4ka²
చర్య రేటు నాలుగు రెట్లు అగును.

బి) A యొక్క గాఢత సగానికి తగ్గించినపుడు \(\frac{1}{2}\)[A] = \(\frac{1}{2}\) a
రేటు = k(\(\frac{1}{4}\))² = \(\frac{1}{4}\) ka²
చర్య రేటు \(\frac{1}{4}\) వంతు అగును.

ప్రశ్న 74.
ఒక చర్య A లో ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా, B లో ద్వితీయ క్రమాంక చర్యగా ఉంది.
ఎ) దీనికి అవకలన రేటు సమీకరణం రాయండి.
బి) B గాఢతను 3 రెట్లు చేస్తే, రేటు ఎలా మారుతుంది ?
సి) A, B రెండింటి గాఢతలను రెండు రెట్లు చేస్తే రేటు ఎలా మారుతుంది ?
సాధన:
ఎ) రేటు = k [A] [B]²
బి) రేటు = k [A] [3B]² = 9k[A] [B]² చర్యరేటు 9 రెట్లు అగును.
సి) రేటు = k [2A] [2B]² = 8k [A] [B]² చర్యరేటు 8 రెట్లు అగును.

ప్రశ్న 75.
A, B ల మధ్య జరిగే చర్యకు కింద ఇచ్చిన విధంగా A, B ల ఆరంభ గాఢతల పరంగా చర్య ఆరంభ రేటు (r₀)ను నిర్ణయించారు.

చర్య క్రమాంకాలను A పరంగా, B రాయండి.
సాధన:
రేటు నియమం నిర్వచనం ప్రకారం
రేటు = k [A]^x [B]^y
(రేటు)₁ = k[0.20]^x [0.30]^y = 5.07 × 10^-5 ——— (i)
(రేటు)₂ = k[0.20]^x [0.10]^y = 5.07 × 10^-5 ——— (ii)
(రేటు)₃ = k[0.40]^x [0.05]^y = 1.43 × 10^-4 ——— (iii)
సమీకరణం (i) ని (ii) తో భాగించగా

∴ పరంగా చర్యాక్రమాంకం A = 1.5
పరంగా చర్యాక్రమాంకం B = 0.

ప్రశ్న 76.
2A + B → C + D చర్య గతికశాస్త్ర అధ్యయనంలో కింది ఫలితాలు లభించాయి.

చర్యకు రేటు నియమాన్ని, రేటు స్థిరాంకాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన:
రేటు నియమ
రేటు = k [A]^x [B]^y
[రేటు]₁ = 6.0 × 10^-3 = k (0.1)^x (0.1)^y ——— (i)
[రేటు]₂ = 7.2 × 10^-2 = k (0.3)^x (0.2)^y ——— (ii)
[రేటు]₃ = 2.88 × 10^-1 = k (0.3)^x (0.4)^y ——— (iii)
[రేటు]₄ = 2.40 × 10^-2 = k (0.4)^x (0.1)^y ——— (iv)

∴ రేటు నియమ సమీకరణం రేటు = k [A] [B]²
ప్రయోగం II నుండి విలవలు తీసుకొని D రేటు ఏర్పాటును A,B విలువలు ప్రతిక్షేపించి రేటు స్థిరాంకం కనుగొనవచ్చు.
రేటు – = k[A] [B]²

ప్రశ్న 77.
ప్రథమ క్రమాంక చర్య రేటు స్థిరాంకం 60 s^-1. క్రియాజనకం ఆరంభ గాఢత 1/16 వంతుగా మారడానికి చర్యకు ఎంత కాలం పడుతుంది?
సాధన:
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు

ప్రశ్న 78.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు 99% చర్య పూర్తికావడానికి పట్టే చర్యా కాలం, 90% చర్య పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలానికి రెండు రెట్లు అని రుజువు చేయండి.
సాధన:
సందర్భం I :
a = 100; (a – x) = (100 – 99) = 1
99% చర్య పూర్తి అగుటకు

99% చర్య పూర్తి అగుటకు పట్టు సమయం 90% చర్య పూర్తి అగుటకు పట్టు సమయంనకు రెండు రెట్లు ఉండును.

ప్రశ్న 79.
543 K వద్ద ఎజోఐసోప్రోపేన్, హెక్సేన్ N₂ గా విఘటనం చెందే చర్యలో కింది ఫలితాలు లభించాయి.

రేటు స్థిరాంకం లెక్కించండి.
సాధన:
[CH₃CHN]_(వా) → N_2(వా) + C₆H_14(వా)

‘t’ సమయం తరువాత మొత్తం పీడనం
[p_t] = [p_i − p] + p + p = p_i +p
లేదా p = p_t – p_i
a = p_i [a − x] = p_i – p
[a – x] = p_i – [p_t – p_i]
[a – x] = 2p_i – p_t
వియోగ చర్య వాయుస్థితిలో మరియు రేటు స్థిరాంకం k ఈక్రింది విధంగా లెక్కించవచ్చు.

ప్రశ్న 80.
స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద SO₂Cl₂ ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా ఉష్ట్రీయ వియోగం చెందినప్పుడు కింది ఫలితాలు లభించాయి.
SO₂Cl₂(వా) → SO₂(వా) + Cl₂(వా)

ఆరంభ పీడనం 0.65 అట్మా అయినప్పుడు చర్య రేటు లెక్కించండి.
సాధన:
SO₂Cl₂(వా) → SO₂(వా) + Cl₂(వా)

‘t’ సమయం తరువాత మొత్తం పీడనం

మొత్తం పీడనం 0.65 atm అయినపుడు చర్యరేటు లెక్కించుట
P_SO2Cl2 = 0.5 – (0.65 – 0.50) = (1 – 0.65) = 0.35atm
k = 2.23 × 10^-3 s^-1
రేటు = k × P_SO2Cl2 = (2.23 × 10^-3 s^-1) × (0.35 atm)
రేటు = 7.8 × 10^-4 atm s^-1.

ప్రశ్న 81.
546 K వద్ద హైడ్రోకార్బన్ల వియోగ చర్య రేటు స్థిరాంకం 2.418 × 10^-5 s^-1. ఉత్తేజిత శక్తి 179.9 kJ/mol మోల్. పూర్వ ఘాతాంక కారణాంశం P విలువ ఎంత?
సాధన:
అర్హీనియస్ సమీకరణం ప్రకారం
log k = log A – \(\frac{E_a}{2.303RT}\)
k = 2.418 × 10^-5 s^-1
E_a = 179.9 KJ mol^-1 లేదా 179900 J mol^-1
R = 8.314 JK^-1 mol^-1
T = 546 K
log A = log k + \(\frac{E_a}{2.303RT}\)

ప్రశ్న 82.
k = 2.0 × 10^-2 s^-1 గల A → క్రియాజన్యాలు చర్యలో A గాఢత 1.0 mol^-1 అయితే 100 సెకన్ల తరువాత ఎంత A మిగులుతుంది.
సాధన:
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు

ప్రశ్న 83.
t_½ = 3 గంటలు ఉన్న ప్రథమ క్రమాంకాన్ని ప్రదర్శించే గ్లూకోజ్, ఫ్రక్టోజ్ ఆమ్ల సమక్షంలో వియోగం చెందే సుక్రోజ్ చర్యకు సంబంధించి 8 గంటల తరువాత ఎంత భాగం సుక్రోజ్ వియోగం చెందకుండా మిగిలి ఉంటుంది?
సాధన:

8 గంటల తరువాత మిగులు సుక్రోజ్ 0.1576 M

ప్రశ్న 84.
హైడ్రోకార్బన్ వియోగం కింది సమీకరణాన్ని ప్రదర్శించింది. K = (4.5 × 10¹¹ s^-1) e^-28000K/T. E_a ను లెక్కించండి.
సాధన:
అర్హీనియస్ సమీకరణం
k = Ae^-E_a/RT ———— (i)
ఇవ్వబడిన దాని నుండి
k = (4.5 × 10 s^-1) e^-28000 k/T ———— (ii)
రెండు సమీకరణాలను పోల్చగా

ప్రశ్న 85.
H₂O₂ ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా వియోగం చెందే చర్యకు రేటు స్థిరాంకాన్ని కింది విధంగా రాస్తాం. log k = 14.34 – 1.25 × 10⁴ K/T. ఈ చర్యకు E ను లెక్కించండి. ఏ’ ఉష్ణోగ్రత వద్ద దీని ఆర్ధాయువు కాలం విలువ 256 నిమిషాలుగా ఉంటుంది?
సాధన:
a) ఉత్తేజిత శక్తి లెక్కించుట
అర్హీనియస్ సమీకరణం k = Ae^-E_a/RT

ప్రశ్న 86.
A క్రియాజన్యాలుగా మారే ఒక చర్య k విలువ 10°C వద్ద 4.5 × 10³ s^-1. దీని ఉత్తేజిత శక్తి 60 kJ mol^-1 ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద దీని k విలువ 1.5 × 10⁴ s^-1 గా ఉంటుంది?
సాధన:
అర్హీనియస్ సమీకరణం ప్రకారం

T₂ = 297.19 K = (297.19 – 273.0) = 24.19°C
ఉష్ణోగ్రత = 24.19°C

ప్రశ్న 87.
298 K వద్ద 10% చర్య పూర్తి కావడానికి ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు పట్టే చర్యా కాలం అదే చర్య 308 K వద్ద 25% పూర్తికావడానికి పట్టే కాలానికి సమానంగా ఉంది A విలువ 4 × 10¹⁰ s^-1, 318 K వద్ద k విలువను లెక్కించండి. E_a ను కూడా లెక్కించండి.
సాధన:
ఉత్తేజిత శక్తి (E) లెక్కించుట
ప్రథమ క్రమాంక చర్య

ప్రశ్న 88.
ఒక చర్య రేటు ఉష్ణోగ్రతను 293 K నుంచి 313 Kకు మార్చినప్పుడు 4 రెట్లు అయింది. ఉత్తేజిత శక్తి ఉష్ణోగ్రతతో మారదు అని నిర్ధారించుకొని E్న విలువను లెక్కించండి.
సాధన:
అర్హీనియస్ సమీకరణం నుండి

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
భిన్న చర్యాకాలాల వద్ద కింద తీసుకొన్న C₄H₉Cl (బ్యు టైల్ క్లో రైడ్) గాఢతల ఆధారంగా
C₄H₉Cl + H₂O → C₄H₉OH + HCl
చర్య సగటు వేగాన్ని భిన్న చర్యాకాల అవధుల వద్ద లెక్కించండి.
సాధన:

భిన్న చర్యాకాల అవధులలో గాఢతల మార్పును, (∆[R]) నిర్ణయించి దీనిని At తో భాగించి సగటు వేగాన్ని నిర్ణయిస్తారు

ప్రశ్న 2.
318K వద్ద CCl₄ లో కరిగించిన N₂O₅ వియోగాన్ని, ద్రావణంలో N₂O₅ గాఢత మార్పు ద్వారా పరిశీలించడం జరిగింది. ఆరంభంలో N₂O₅ గాఢత 2.33 mol L^-1, 184 నిమిషాల చర్యా కాలం తరువాత అది 2.08 mol L^-1 కు తగ్గింది. చర్య కింది సమీకరణం ద్వారా జరుగుతుంది.
2 N₂O₅ (వా) → 4 NO₂ (వా) + O₂ (వా)
కాబట్టి ఈ చర్య రేటును, గంటలు, నిమిషాలు, సెకన్ల పరంగా లెక్కించండి. ఈ వ్యవధులలో NO₂ ఏర్పడే చర్య రేటు ఎంత?
సాధన:

ప్రశ్న 3.
రేటు సమాసాలు కింది విధంగా గల చర్యల మొత్తం చర్యా క్రమాంకాలను లెక్కించండి.
ఎ) రేటు = k [A]^½ [B]^3/2
బి) రేటు = k [A]^3/2 [B]^-1
సాధన:
ఎ) రేటు = k [A]^x [B]^y
చర్యాక్రమాంకం = x + y
కాబట్టి చర్యా క్రమాంకం 1/2 + 3/2 = 2, చర్యా క్రమాంకం “రెండు”

బి) చర్యా క్రమాంకం 3/2 + (− 1) = 1/2, అంటే చర్యా క్రమాంకం విలువ 1/2 అర్ధ క్రమాంక చర్య.

ప్రశ్న 4.
కింద ఇచ్చిన రేటు స్థిరాంకం విలువల నుంచి చర్యల చర్యా క్రమాంకాలను తెలపండి.
i) k = 2.3 × 10^-5 L mol^-1 s^-1
ii) k = 3 × 10^-4 s^-1
సాధన:
i) ద్వితీయ క్రమాంక చర్యల చర్యరేటు స్థిరాంకం యూనిట్లు L mol^-1 s^-1 కాబట్టి k = 2.3 × 10^-5 L mol^-1 s^-1 ద్వితీయ క్రమాంక చర్యను తెలుపుతుంది.
ii) ప్రథమ క్రమాంక చర్యల చర్యరేటు స్థిరాంకం యూనిట్లు s^-1 కాబట్టి
k = 3 × 10^-4 + s^-1 ప్రథమ క్రమాంక చర్యను సూచిస్తుంది.

ప్రశ్న 5.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యలో N₂O₅(వా) → 2 NO₂(వా) + 1/2 O₂(వా)
N₂O₅ ఆరంభ గాఢత 318 K వద్ద 1.24 × 10^-2 mol L^-1 60 నిమిషాల చర్యాకాలం తరువాత N₂O₅ గాఢత 0.20 × 10^-2 mol L^-1. 318 K వద్ద రేటు స్థిరాంకాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు

ప్రశ్న 6.
స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా N2O (వా).” ఉష్ట్రీయ వియోగం చెందినప్పుడు కింది ఫలితాలు లభించాయి:
2N₂O₅(వా) → 2N₂O₄ (వా) + O₂ (వా)

రేటు స్థిరాంకం విలువను లెక్కించండి.
సాధన:
N₂O₅(వా) పీడనం 2x పరిమాణంలో తగ్గింది అనుకొందాం. 2. మోల్ల N₂O₅ వినియోగం చెంది 2 మోల్ల N₂O₄(వా), -1 మోల్ O₂ (వా) ఇస్తుంది. కాబట్టి N₂2O₄(వా) పీడనం 2x atm పెరుగుతుంది. O₂ (వా) పీడనం 1 atm పెరుగుతుంది.

ప్రశ్న 7.
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు రేటు స్థిరాంకం k = 5.5 × 10^-4 s^-1. చర్య అర్ధాయువు కాలం నిర్ణయించండి.
సాధన:
ప్రథమ క్రమాంక చర్య అర్థాయువు

ప్రశ్న 8.
ప్రథమ క్రమాంక చర్య 99.9% పూర్తి కావడానికి పట్టే కాలం అర్ధాయువు కాలానికి (t1/2) పదిరెట్లు అని చూపండి.
సాధన:
చర్య. 99.9% పూర్తి అయినప్పుడు [R]_n = [R]₀ – 0.999[R]₀

ప్రశ్న 9.
మిథైల్ ఎసిటేట్ జలవిశ్లేషణ చర్యను, చర్యలో వెలువడిన ఎసిటిక్ ఆమ్లాన్ని సోడియమ్ హైడ్రాక్సైడ్ ద్రావణంతో టైట్రేట్ చేయడం ద్వారా పరిశీలించడం జరిగింది. ఎస్టర్ గాఢతను భిన్న కాలాల వద్ద కింది పట్టికలో ఇవ్వడం జరిగింది.

చర్యాకాలంలో నీటి గాఢత స్థిరంగా (55 mol L^-1) ఉంది. ఈ చర్య మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా ఉంది అని చూపండి. కింది సమీకరణంలో k’ విలువ లెక్కించండి.
రేటు = k’ [CH₃ COOCH₃][H₂O]
సాధన:
మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యలలో [H₂O]స్థిరంగా ఉండటం కారణంగా ఎస్టర్ పరంగా చర్య క్రమాంకం ఒకటిగా గల చర్యగా ఉంటుంది. మిథ్యా ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు రేటు స్థిరాంకం k విలువను కింది సమీకరణం తెలుపుతుంది.

k’ [H₂O] స్థిరంగా ఉండి, 2.004 × 10^-3 min^-1 కు సమానంగా ఉంది అనే విషయం తెలుస్తోంది. కాబట్టి ఇది మిథ్యా
ప్రథమ క్రమాంక చర్య అని కింది వాటి ద్వారా k¹ ను నిర్ణయించగలుగుతాం.
k’ [H₂O] = 2.004 × 10^-3 min^-1
k’ [55 mol L^-1] = 2.004 × 10^-3 min^-1
k’ = 3.64 × 10^-5mol^-1 L min^-1

ప్రశ్న 10.
500 K, 700 K వద్ద ఒక చర్య రేటు స్థిరాంకాల విలువలు వరసగా 0.02s^-1 0.07s^-1. E_a, A విలువలను లెక్కించండి.
సాధన:

ప్రశ్న 11.
కింది చర్య సూచించిన ఇథైల్ అయొడైడ్ విఘటనానికి ప్రథమ క్రమాంక చర్యరేటు స్థిరాంకం 600K వద్ద 1.60 × 10^-5 s^-1 C₂H₅I(వా) – → C₂H₄(వా) + HI(వా) ఈ చర్య ఉత్తేజితశక్తి 209 kJ/mol. 700K వద్ద రేటు స్థిరాంకాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
R → P చర్యలో 25 నిమిషాలలో క్రియాజనకం గాఢత 0.03 M నుంచి 0.02 M కు మారింది. కాలం ప్రమాణాలను(యూనిట్లు) నిమిషాలు, సెకన్లలో ఉపయోగించి చర్య సగటు వేగాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:
R→ P చర్య

ప్రశ్న 2.
2A → క్రియాజన్యాలు; ఈ చర్యలో A గాఢత 0.5 mol L^-1 నుంచి 0.4 mol L^-1 కు 10 నిమిషాలలో తగ్గింది. ఈ చర్య సగటు వేగాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:

ప్రశ్న 3.
A+ B → క్రియాజన్యాలు; ఈ చర్యకు రేటు సమీకరణం r = k[A]^½ [B]² గా కనుక్కొన్నారు. దీని చర్యాక్రమాంకం ఎంత?
సాధన:
చర్య క్రమాంకం = \(\frac{1}{2}\) + 2 = \(\frac{5}{2}\)

ప్రశ్న 4.
X అణువులు Y గా మారే ప్రక్రియ చర్య క్రమాంకం రెండుకి సంబంధించిన గతిక శాస్త్రాన్ని ప్రదర్శించింది. X గాఢతను 3 రెట్లు చేసినట్లైతే అది. Y ఏర్పడే రేటును ఏ విధంగా ప్రభావితం చేస్తుంది?
సాధన:
X → Y చర్య
చర్య రేటు (r) = k[X]² ————- (i)
X గాఢత 3 రేట్లు పెంచగా
చర్య రేటు (r’) = k[3X]² = k × [9X]² ————- (ii)
\(\frac{\mathrm{r}^{\prime}}{\mathrm{r}}=\frac{\mathrm{k} \times[9 \mathrm{X}]^2}{\mathrm{k} \times[\mathrm{X}]^2}\) = 9
y ఏర్పడే రేటు 9 రెట్లు పెరుగును.

ప్రశ్న 5.
ప్రథమ క్రమాంక చర్య రేటు స్థిరాంకం 1.15 × 10^-3 s^-1. 5 g క్రియాజనకం 3 g క్రియాజనకంగా మారడానికి
ఎంతకాలం పడుతుంది ?
సాధన:
రేటు స్థిరాంకం [k] = 1.15 × 10^-3 s^-1
ఆరంభ భారం [R]₀ = 5గ్రా; అంతిమ భారం [R] = 3గ్రా

ప్రశ్న 6.
SO₂Cl₂ ఆరంభ పరిమాణం సగం విలువకు చేరుకోవడానికి అది 60 నిమిషాల కాలం వియోగం చెందవలసి ఉంది. వియోగం ప్రథమ క్రమాంక చర్యగా ఉంది. చర్య రేటు స్థిరాంకాన్ని లెక్కించండి.
జవాబు:
ప్రథమ క్రమాంక చర్యకు

ప్రశ్న 7.
రేటు స్థిరాంకంపై ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం ఏమిటి?
జవాబు:

• ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే చాలా రసాయన చర్యలు త్వరణం చెందుతాయి.
• ఒక రసాయన చర్య ఉష్ణోగ్రత 10°C పెంచినట్లైతే దాని రేటు స్థిరాంకం విలువ రెండు రెట్లు అవుతుంది.
  అర్హీనియస్ సమీకరణం k = A.e^-Ea/RT

ప్రశ్న 8.
పరమ ఉష్ణోగ్రత 298 Kను 10 K మేరకు పెంచితే చర్యరేటు రెండు రెట్లు అయ్యింది. E్నను లెక్కించండి.
సాధన:
E_a = ? k₂ = 2k₁; T₁ = 298 K; T₂ = 308 K

ప్రశ్న 9.
2HI(g) → H₂ + I₂(g) చర్యకు 581 K వద్ద ఉత్తేజిత శక్తి 209.5 kJ/mol^-1 ఉత్తేజిత శక్తికి సమానమైన లేదా ఎక్కువగా ఉన్న శక్తి గల చర్యాణువుల భాగాన్ని తెలిపే భిన్నాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:

x = n/N = e^-E_a/RT

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 2nd Lesson తరుగుదల Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 2nd Lesson తరుగుదల

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
తరుగుదలను నిర్వచించి, తరుగుదలకు గల ప్రధాన కారణాలను వివరించండి.
జవాబు:
తరుగుదల నిర్వచనాలు :
“ఒక కాలములో ఏదో కారణము వలన ఒక ఆస్తి ఫలోత్పాదక శక్తి ఎంత వ్యయమైదని తెలిపే కొలతను తరుగుదల అంటారు.

స్పైసర్ అండి పెగ్గర్ “ఒక ఆస్తి యొక్క నాణ్యత, పరిమాణము లేదా విలువలో వచ్చే శాశ్వతమైన, అవిచ్ఛిన్నమైన తగ్గుదలే తరుగుదల”. – పికిల్సీ “ఉపయోగించడం వలన గాని, కాలము గతించడం వలన గాని లేదా రెండింటి వలన గాని ఆస్తి సహజ విలువలో జరిగే తగ్గింపే తరుగుదల”. – ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ కాస్ట్ అండ్ మేనేజిమెంటు అకౌంటింగ్ తరుగుదలకు గల కారణాలు: తరుగుదల ఏర్పడటానికి ఈ క్రింది వాటిని ప్రధాన కారణాలుగా చెప్పవచ్చును.

1) అరుగులు, తరుగులు : స్థిరాస్తులను వస్తువుల ఉత్పత్తి కోసం ఉపయోగించడం వలన ఆస్తులు తరుగుతూ, తరుగుతూ చివరకు పనికి రాకుండా పోతాయి. ఉదా : యంత్రాలు, భవనాలు మోటారు వాహనాలు మొదలైనవి. యంత్రము కొన్నప్పటి విలువకు, కొంత కాలం వాడిన తర్వాత ఉన్న విలువకు గల తేడాను తరుగుదల అంటారు.

2) భౌతిక శక్తులు : కొన్ని ఆస్తులను ఉపయోగించినా, ఉపయోగించకపోయినా వాతావరణము, గాలులు, వర్షాలు తదితర భౌతిక శక్తుల ప్రభావముతో ఆయా ఆస్తుల విలువలు తగ్గిపోతాయి.

3) కాల గమనము : వ్యాపార అవసరాల నిమిత్తము కొన్ని ఆస్తులను కొంటారు. మరికొన్ని ఆస్తులను కౌలుకు తీసుకోవడం జరుగుతుంది. నిర్ణీత కాల పరిమితితో ఈ ఆస్తులపై హక్కులను కలిగి ఉంటారు. ఉదా: కౌలుదారీ ఆస్తులు, కాపీరైట్లు, పేటెంట్లు మొదలైనవి. కాలపరిమితి పూర్తికాగానే ఈ ఆస్తులు అదృశ్యమై, వాటి విలువ లేకుండా
పోతుంది.

4) లుప్తత : సాంకేతిక మార్పుల వలన తక్కువ ఖర్చుతో, నాణ్యతగల వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే నూతన యంత్రాలను కనుగొన్నప్పుడు పాతయంత్రాలు తమ విలువను కోల్పోతాయి. నూతన పద్ధతులు, నూతన యంత్రాల వలన పాత ఆస్తులు నిరుపయోగమైతే దానివి లుప్తతగా పేర్కొంటారు. లుప్తతను కూడా తరుగుదలగా భావిస్తారు.

5) ప్రమాదాలు : ఏదైనా ఒక ఆస్తి అనుకోకుండా ప్రమాదానికి గురైతే ఆ ఆస్తి విలువను కోల్పోతుంది. వరదలు, భూకంపాలు, అగ్ని ప్రమాదాలు మొదలైనవి సంభవించవచ్చు. ప్రమాదాల వలన ఆస్తి విలువ శాశ్వతముగా తగ్గిపోతుంది.

6) ఉద్గ్రహణ : గనులు, క్వారీలు, నూనె బావులు మొదలైన వాటిని నిరవధికముగా ఉపయోగించడం వలన అవి ఉద్గ్రహణ చెందుతాయి. ఈ ఆస్తుల విషయములో భూగర్భ సంపద, ఖనిజాలను వెలికి తీసిన కొద్ది ప్రకృతి వనరులు తగ్గిపోవటం లేదా హరించుకొని పోవడం జరుగుతుంది.

ప్రశ్న 2.
తరుగుదలను నిర్వచించి, తరుగుదల ఏర్పాటు యొక్క ఆవశ్యకతను తెలపండి.
జవాబు:
తరుగుదల ఈ క్రింది విధాలుగా నిర్వచించవచ్చును.
“ఒక కాలములో ఏదో ఒక కారణము వలన ఒక ఆస్తి ఫలోత్పాదక శక్తి ఎంత వ్యయమైనదో తెలిపే కొలతను తరుగుదల” అంటారు. “ఒక ఆస్తి యొక్క నాణ్యత, పరిమాణము లేదా విలువలో వచ్చే శాశ్వతమైన, అవిచ్ఛిన్నమైన తగ్గింపే తరుగుదల”. “ఉపయోగించడం వలన గాని, కాలము గతించడం వలన గాని లేదా రెండింటి వలన గాని ఆస్తి సహజ విలువలో తగ్గింపే తరుగుదల”.

తరుగుదల ఏర్పాటు ఆవశ్యకత : ఈ క్రింది లక్ష్యాల సాధన కోసము వ్యాపార సంస్థలు తమ స్థిరాస్తులపై తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తాయి.
1) వాస్తవమైన లాభాన్ని లేదా నష్టాన్ని కనుక్కోవడానికి : వ్యాపార సంస్థలు ఆదాయమును ఆర్జించినప్పటికీ వివిధ రకాలైన రాబడి వ్యయాలను చెల్లిస్తారు. ఉదా : జీతాలు, పోస్టేజి, స్టేషనరీ మొదలైనవి. ఈ వ్యయాలతోపాటు తరుగుదులను కూడా రాబడి వ్యయంగా భావించి లాభనష్టాల ఖాతాలో చూపినపుడు మాత్రమే వాస్తవమైన లాభాన్ని లేదా నష్టాన్ని కనుక్కోవడం సాధ్యమవుతుంది.

2) వాస్తవమైన ఆర్థిక స్థితిని చూపించడానికి : ఆస్తుల విలువ నుంచి తరుగుదల తీసివేయకపోతే, ఆస్థి అప్పుల పట్టి వ్యాపార సంస్థ యొక్క వాస్తవమైన మరియు ఖచ్చితమైన స్థితిని చూపించదు. అందువలన తరుగుదలను ఏర్పాటు చేసి ఆస్తి – అప్పుల పట్టికలో ఆస్తుల విలువ నుంచి తీసివేసి చూపించాలి. ఈ విధముగా చేసినపుడు మాత్రమే ఆస్తి అప్పుల పట్టిక సంస్థ యొక్క వాస్తవమైన ఆర్థిక పరిస్థితి చూపుతుంది.

3) ఆస్తులను పునఃస్థాపించడానికి నిధులను సమకూర్చుకోవడానికి : వ్యాపార సంస్థలు ప్రతి సంవత్సరం లాభాల నుంచి కొంత భాగాన్ని తరుగుదల ఏర్పాటు చేసి, తగిన నిధులు సమకూరిన తర్వాత జీవిత కాలం ముగిసిన పాత ఆస్తులను మార్చి నూతన ఆస్తులను కొనుగోలు చేస్తాయి.

4) సరైన ఉత్పత్తి వ్యయాన్ని లెక్కించుటకు : సంస్థ యొక్క వివిధ వస్తువుల ఉత్పత్తి వ్యయాలు లెక్కించడానికి ఆయా ఆస్తుల యొక్క తరుగుదలను లెక్కించి, పుస్తకాలలో నమోదు చేయాలి. తరుగుదలను లెక్కించని యడల వ్యయ పుస్తకాలు, సరైన ఉత్పత్తి వ్యయాలను చూపవు. తరుగుదల ఉత్పత్తి వ్యయంలో భాగం కాబట్టి సరైన ఉత్పత్తి వ్యయాన్ని లెక్కించడానికి, ఆస్తులపై తరుగుదల ఏర్పాటు తప్పనిసరి.

5) చట్ట నిబంధనల నిమిత్తము : భారతీయ కంపెనీల చట్టం 1956 ప్రకారం ప్రతి కంపెనీ స్థిరాస్తులపై తరుగుదలను తప్పని సరిగా ఏర్పాటు చేయాలి. తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయకుండా తమ వాటాదారులకు డివిడెంటును పంచరాదు.

ప్రశ్న 3.
సరళరేఖా పద్ధతి యొక్క అర్థము, ప్రయోజనాలు, లోపాలు వివరించండి.
జవాబు:
తరుగుదల పద్ధతులలో సరళరేఖా పద్ధతి చాలా సులభమైనది మరియు ఎక్కువ వాడుకలో ఉన్నది. దీనిని స్థిర వాయిదాల పద్ధతి సమాన వాయిదాల పద్ధతి, అసలు ఖరీదు మీద స్థిరశాతం పద్ధతి అని పేర్లతో పిలుస్తారు. ఈ పద్ధతిలో ప్రతి సంవత్సరము ఆస్తి యొక్క అసలు ఖరీదు మీద ఒక స్థిరమైన శాతాన్ని తరుగుదలగా లెక్కగడతారు. అందువలన వార్షిక తరుగుదల మొత్తము ప్రతి సంవత్సరము సమానముగా ఉంటుంది.

వార్షిక తరుగుదల మొత్తాన్ని మరియు తరుగుదల రేటు ఈ క్రింది సూత్రాల ద్వారా కనుగొనవచ్చును.

ప్రయోజనాలు : సరళ రేఖా పద్ధతి వలన ఈ క్రింది ప్రయోజనాలు లభిస్తాయి.

1. ఈ పద్ధతి సులభమైనది. అర్థము చేసుకొనుట తేలిక.
2. వార్షిక తరుగుదలను సులువుగా లెక్కించవచ్చు.
3. ఆస్తి జీవిత కాలము పిదప, ఆస్తి యొక్క పుస్తకము విలువ సున్నాకు లేదా దాని అవశేషపు విలువకు సమానమవుతుంది.
4. జీవిత కాలాన్ని ఖచ్చితముగా అంచనా వేయగలిగిన ఆస్తులకు ఇది అనువైనది.
5. ప్రతి సంవత్సరం తరుగుదల మొత్తము, ఆస్తి జీవిత కాలమంతా స్థిరముగా ఉంటుంది.

లోపాలు : సరళ రేఖా పద్ధతిలో ఈ క్రింది లోపాలున్నాయి.

1. ఈ పద్ధతిలో తరుగు మొత్తము ఆస్తి జీవిత కాలము సమానముగా ఉంటుంది. కాని వాస్తవానికి తరుగుదల మరియు మరమ్మతుల ఖర్చు ఆస్తి ఏర్పాటు అయిన మొదటి సంవత్సరాలలో తక్కువగా ఉండి చివరి సంవత్సరాలలో ఎక్కువగా ఉంటుంది.
2. వివిధ ఆస్తులను సంవత్సరం మధ్యలో కొన్నప్పుడు తరుగుదలను లెక్కించడం కొంత కష్టము.
3. ఈ పద్ధతికి ఆదాయపు పన్ను చట్టం, 1961 గుర్తింపు లేదు.
4. ఈ పద్ధతిలో ఆస్తి మీద పెట్టిన పెట్టుబడిపై వడ్డీ లెక్కించరు.
5. ఆస్తి యొక్క జీవిత కాలం ఖచ్చితముగా అంచనా వేయడం కష్టము.

ప్రశ్న 4.
తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి యొక్క అర్థము, ప్రయోజనాలు, లోపాలు వివరించండి.
జవాబు:
ఈ పద్ధతిలో ప్రతి సంవత్సరము ఆస్తి యొక్క పుస్తకపు విలువ మీద ఒక స్థిరమైన శాతాన్ని తరుగుదలగా రద్దు చేస్తారు. తరుగుదలను రద్దు చేయడం ద్వారా పుస్తక విలువ తగ్గుతున్నందున ఈ పద్ధతిని తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి అంటారు. ఈ పద్ధతిలో తరుగుదల శాతము మాత్రము అన్ని సంవత్సరాలకు స్థిరముగా ఉంటుంది. కాని తగ్గుతున్న ఆస్తి విలువ మీద తరుగుదలను లెక్కించడం వలన తరుగు మొత్తాలు స్థిరముగా ఉండక ప్రతి యేటా తగ్గుతాయి.

స్థిరాస్తులు తగ్గుతున్న నిల్వ మీద తరుగుదల లెక్కించబడుతుంది. కాబట్టి ఈ పద్ధతిలో తరుగుదల ప్రారంభ సంవత్సరాలలో ఎక్కువగాను, చివరి సంవత్సరాలలో తక్కువగాను ఉంటుంది.

ప్రయోజనాలు : తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి వలన ఈ క్రింది ప్రయోజనాలు లభిస్తాయి.
1) ఆస్తుల యొక్క తరుగుదల మరియు మరమ్మతుల ఖర్చు వివిధ సంవత్సరాలకు స్థిరముగా ఉంటుంది. కాబట్టి ఈ పద్ధతి చాలా ప్రయోజనమైనది. కారణము ఆస్తి యొక్క ప్రారంభ సంవత్సరాలలో తరుగుదల ఎక్కువగా, మరమ్మతులు తక్కువగా ఉంటాయి. క్రమక్రమముగా మరమ్మతులు పెరుగుతున్నప్పటికీ తగ్గడం వలన సంస్థ యొక్క ఆర్థిక లావాదేవీలకు ఎలాంటి ఇబ్బంది ఉండదు.

2) ఆస్తుల పాతబడుతున్న కొద్దీ ఆస్తి విలువ తగ్గుతూ ఉంటుంది. అదే విధముగా తరుగుదల మొత్తము తగ్గుతూ ఉంటుంది.

3) ఈ పద్ధతి ఆదాయపు పన్ను చట్టం, 1961 ఆమోదించినది.

4) ఏ ఆస్తుల యొక్క లుప్తత ఎక్కువగా ఉంటుందో, వాటికి ఈ పద్ధతి ప్రయోజనకరముగా ఉంటుంది.

5) ఎక్కువ జీవిత కాలము గల ఆస్తులను రద్దు చేయడానికి ఈ పద్ధతి అనువైనది.

లోపాలు : తగ్గుతున్న నిల్వల పద్దతిలో ఈ క్రింది లోపాలున్నవి.

1. తరుగుదల రేటును కనుక్కోవడం కష్టము.
2. ఈ పద్ధతిలో ఆస్తి విలువ సున్నాకు తేవడం కష్టము.
3. ఆస్తిపై పెట్టిన పెట్టుబడిపై వడ్డీని ఈ పద్దతి పరిగణనలోకి తీసుకోడం.
4. ఆస్తి జీవిత కాలము ముగిసిన తర్వాత, కొత్త ఆస్తుల స్థాపనకు అవకాశము లేదు.

ప్రశ్న 5.
సరళ రేఖా పద్ధతి, తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతుల మధ్య వ్యత్యాసాలేమిటి ?
జవాబు:
సరళ రేఖా పద్ధతి, తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతుల మధ్య గల వ్యత్యాసాము.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
తరుగుదల అనగానేమి ?
జవాబు:
డిప్రీసియేషన్ అనే పదము డిగ్రీటియం అనే లాటిన్ పదము నుంచి ఉద్భవించినది. డి అంటే తగ్గుట / తరుగుదల మరియు ప్రీటియం అంటే ధర / విలువ అని అర్థము. దీని అర్థము స్థిరాస్తి విలువలో క్షీణత, తగ్గుదల లేదా తరుగుదల. స్థిరాస్తుల విలువ ఉపయోగించడం వలన, కాలగమనం వలన, లుప్తత లేదా ఏ ఇతర కారణం వలన తగ్గినట్లయితే దానిని తరుగుదల అంటారు.

ప్రశ్న 2.
తరుగుదలకు గల కారణాలు ఏమిటి ?
జవాబు:
తరుగుదల ఏర్పడటానికి ఈ క్రింది కారణాలను చెప్పవచ్చును.

1. ఆస్తులలో అరుగులు, తరుగులు ఏర్పడుట వలన.
2. వాతావరణము, వర్షాలు మరియు భౌతిక శక్తుల ప్రభావము.
3. కాలగమనము వలన
4. లుప్తత
5. ప్రమాదాలు సంభవించడం
6. ఉద్గ్రహణ లేదా ఖనిజాలను గనుల వెలికి తీయడం

ప్రశ్న 3.
లుప్తత అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
సాంకేతిక మార్పుల వలన తక్కువ ఖర్చుతో నాణ్యత గల వస్తువులను ఉత్పత్తి చేయగల నూతన యంత్రాలను కనుగొన్నప్పుడు పాత యంత్రాలు తమ విలువను కోల్పోతాయి. నూతన పద్ధతులు, నూతన యంత్రాల వలన పాత | ఆస్తులు నిరుపయోగమైతే, దానిని లుప్తతగా పేర్కొంటారు. లుప్తత కూడా తరుగుదలగా భావిస్తారు.

ప్రశ్న 4.
హరింపు (Depletion) అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
గనులు, క్వారీలు, నూనే బావులు మొదలైన వాటిని నిరవధికముగా ఉపయోగించడం వలన అవి ఉద్గ్రహణ చెందుతాయి. ఈ ఆస్తుల విషయములో భూగర్భ సంపద, ఖనిజాలను వెలికి తీసేకొలదీ ప్రకృతి వనరులు తగ్గిపోవడం
లేదా హరించుకుపోవడం జరుగుతుంది.

ప్రశ్న 5.
తరుగుదలను లెక్కించే పద్ధతులను తెలుపుము.
జవాబు:
తరుగుదల ఈ క్రింది పద్ధతుల ద్వారా లెక్కించవచ్చును.

1. సరళరేఖా పద్ధతి.
2. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి.
3. వార్షిక పద్ధతి.
4. తరుగుదల నిధి పద్ధతి.
5. భీమా పాలసీ పద్ధతి.
6. పునర్మూల్యాంకన పద్దతి.
7. తగ్గింపు పద్ధతి.
8. గంటకు యంత్రం ఖర్చు రేటు పద్ధతి.

ప్రశ్న 6.
సరళ రేఖా పద్ధతిని గురించి వ్రాయుము.
జవాబు:
తరుగుదల పద్ధతులలో సరళ రేఖా పద్ధతి సులభమైనది మరియు ఎక్కువగా వాడుకలో ఉన్నది. దీనిని స్థిరవాయిదాల పద్ధతి, సమాన వాయిదాల పద్ధతి లేదా అసలు ఖరీదు మీద స్థిర శాతం పద్ధతి అని కూడా అంటారు. ఈ పద్ధతిలో ప్రతి సంవత్సరము ఆస్తి యొక్క అసలు ఖరీదు ఒక స్థిరమైన శాతాన్ని తరుగుదలగా లెక్కగడతారు. అందువలన వార్షిక తరుగుదల మొత్తము ప్రతి సంవత్సరము సమానముగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 7.
తగ్గుతున్న నిల్వల పద్దతిని గురించి వ్రాయుము.
జవాబు:
ఈ పద్ధతిలో ప్రతి సంవత్సరము ఆస్తి యొక్క పుస్తక విలువ మీద ఒక స్థిరమైన శాతాన్ని తరుగుదలగా రద్దు చేస్తారు. తరుగుదలను రద్దు చేయడం ద్వారా దాని పుస్తక విలువ తగ్గుతున్నందున ఈ పద్ధతిని ‘తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి’ అంటారు. ఈ పద్ధతిలో తరుగుదల శాతము మాత్రము అన్ని సంవత్సరాలకు స్థిరముగా ఉంటుంది. కాని తగ్గుతున్న ఆస్తి పుస్తక విలువ మీద తరుగుదలను లెక్కిస్తున్నందువలన, తరుగుదల మొత్తాలు స్థిరముగా ఉండక తగ్గుతూ ఉంటాయి.

TEXTUAL PROBLEMS

ప్రశ్న 1.
ప్రవీణ్ ట్రేడర్స్వరు 80,000 లకు ఒక యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేశారు. ఆ యంత్రం యొక్క అంచనా వేసిన జీవితకాలం 10 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ 10,000. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం వార్షిక తరుగుదలను లెక్కించండి.
సాధన.

ప్రశ్న 2.
ఒక యంత్రం యొక్క కొన్న ఖరీదు 40,000. ఆ యంత్రం యొక్క జీవితకాలం 9 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ 4,000 గా అంచనా వేయడమైనది. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం వార్షిక తరుగుదల మరియు తరుగుదల రేటును కనుక్కోండి.
సాధన.

ప్రశ్న 3.
ఒక ట్రక్కు యొక్క కొన్న ఖరీదు 50,000. ఆ ట్రక్కు యొక్క జీవిత కాలం 10 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ 5,000 గా అంచనా వేయడమైనది. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం వార్షిక తరుగుదల మరియు తరుగుదల రేటును లెక్కించండి.
సాధన.

ప్రశ్న 4.
ఏప్రిల్ 1, 2010 తేదీన ఆనంద్ ట్రేడర్స్ వారు 2,60,000 లకు ఒక యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేసి, స్థాపన ఖర్చుల కింద 40,000 చెల్లించారు. ఆ యంత్రం యొక్క జీవితకాలం 10 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ 20,000 గా అంచనా వేయడమైనది. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31 తో ముగిస్తారు. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం ఆనంద్ ట్రేడర్స్ పుస్తకాలలో మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాసి, యంత్రం ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 5.
జూలై 1, 2011 తేదీన నీహారిక & కో వారు 2,16,000 లకు ఒక ప్రింటింగ్ యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేసి, దాని స్థాపన ఖర్చుల కింద 24,000 చెల్లించారు. ఆ ప్రింటింగ్ యంత్రం యొక్క జీవితకాలం 12 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ 7 24,000 గా అంచనా వేయడమైనది. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31 తో ముగిస్తారు.
సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ప్రింటింగ్ యంత్రం ఖాతాను, మరియు తరుగుదల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 6.
జనవరి 1, 2011 తేదిన మదన్ & కంపెనీ గౌ 80,000 లకు యంత్రాలను కొనుగోలు చేసి, స్థాపన ఖర్చుల కింద కే 4,000 చెల్లించారు. యంత్రాల యొక్క అంచనా వేసిన జీవితకాలం 10 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ 4,000 సంస్థ పుస్తుకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు.
సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం వార్షిక తరుగుదలను లెక్కించి, మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రాల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 7.
జనవరి 1, 2011 తేదిన రాఘవేంద్ర ట్రేడర్స్ వారు 60,000 లకు ఫర్నీచర్ను కొనుగోలు చేశారు. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయాలి. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. మొదటి నాలుగు సంవత్సరాలకు అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాసి ఫర్నిచర్ ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.
చిట్టా పద్దులు

Note : పై రెండు చిట్టా పద్దులను 2012 మరియు 2013, 2014 సంవత్సరాలకు వ్రాయవలెను.

ప్రశ్న 8.
అక్టోబరు 1, 2011 తేదీన జగన్నాధం & సన్స్వారు 90,000లకు ఒక యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేసి, దాని స్థాపనకు ? 10,000 ఖర్చు చేశారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31తో ముగిస్తారు. ప్రతి సంవత్సరం ఆస్తి అసలు ఖరీదు మీద 10% చొప్పున తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రం ఖాతాను, తరుగుదల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 9.
వేణు గోపాల్ ట్రేడర్స్ లిమిటెడ్ జూలై 1, 2010 తేదీన 50,000 లకు యంత్రాలను కొనుగోలు చేసి, స్థాపనకు R 2,000 ఖర్చు చేసింది. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయాలి. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రాల ఖాతాను చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 10.
జనవరి 1, 2011 తేదీన సుమ కౌ 80,000 లకు ఫర్నిచర్ను కొనుగోలు చేసింది. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయాలి. డిసెంబర్ 31, 2013 తేదీన ఆ ఫర్నిచర్ను R 40,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ పుస్తకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారని భావిస్తూ ఫర్నీచర్ ఖాతాను చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 11.
సునీత ట్రేడర్స్ వారు జనవరి 1,2011 తేదిన ఒక పాత యంత్రాన్ని 72,000 లకు కొనుగోలు చేసి వెంటనే కౌ 8,000 మరమ్మత్తుల కోసం ఖర్చు చేసి ఆ యంత్రాన్ని స్థాపించారు. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. జూన్ 30, 2013 తేదీన ఆ యంత్రాన్ని ఔ 50,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ పుస్తకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారని భావిస్తూ యంత్రం ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 12.
జనవరి 1, 2011 తేదిన రణదీర్ & కో కౌ 60,000 లకు ఒక యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేసింది. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను లెక్కిస్తున్నారు. ఏప్రిల్ 1, 2013 తేదిన కంపెనీ ఆ యంత్రాన్ని 36,000 లకు అమ్మివేసింది. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ పుస్తకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారని భావిస్తూ యంత్రం ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 13.
జనవరి 1, 2011, తేదిన శివ ట్రేడర్స్ వారు ఒక పాత యంత్రాన్ని 40,000 లకు కొనుగోలు చేసిన, వెంటనే ఔ 5,000 మరమత్తుల కోసం ఖర్చు చేసి ఆ యంత్రాన్ని స్థాపించారు. ఆ యంత్రం యొక్క జీవితకాలం 10 సంవత్సరాలు మరియు తుక్కు విలువ 2,500 గా అంచనా వేయడమైనది. డిసెంబర్ 31, 2013 తేదిన ఆ యంత్రాన్ని 25,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31 తో ముగిస్తారని భావిస్తూ యంత్రం ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 14.
మనోజ్ & కంపెనీ ఏప్రిల్ 1, 2011 తేదిన ఒక పాత యంత్రాన్ని 18,000 లకు కొనుగోలు చేసి, వెంటనే 2,000 మరమ్మత్తుల కోసం ఖర్చు చేసి ఆ యంత్రాన్ని స్థాపన చేసింది. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయడం జరుగుతుంది. జూన్ 30,2013 తేదిన ఆ యంత్రాన్ని 13,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ పుస్తకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారని భావిస్తూ యంత్రం ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 15.
జనవరి 1,2011 తేదిన రమేష్ & కో వారు 3,00,000 లకు యంత్రాలను కొనుగోలు చేశారు. సెప్టెంబర్ 1,2011 తేదిన 4,20,000 లకు మరొక యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేశారు. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రాల ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 16.
ఆంధ్రా సుగర్స్ లిమిటెడ్ జనవరి 1, 2011 తేదిన ఒక ప్లాంటును 1,00,000 లకు కొనుగోలు చేసింది. అదే సంవత్సరం జూలై 1వ తేదిన ఆదనపు ప్లాంటును 50,000 లకు కొనుగోలు చేసింది. జనవరి 1,2011 తేదిన కొన్న ప్లాంటు పనికి రాకుండా పోయినందున, దానిని అక్టోబర్ 1, 2013 తేదిన ఔ 60,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. అదేరోజున కొత్తప్లాంటును గౌ 1,25,000 లకు కొనుగోలు చేసింది. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయడం జరుగుతుంది. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ ఖాతా పుస్తుకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారని భావిస్తూ మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ప్లాంటు ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.



ప్లాంటు అమ్మకములో నష్టమును లెక్కించుట :

ప్రశ్న 17.
జూలై 1,2010 తేదిన గంగా & కో ఒక పాత యంత్రాన్ని కే 40,000 లకు కొనుగోలు చేసిన, వెంటనే ఔ 6,000 మర్మత్తుల కోసం ఖర్చు చేసింది. జనవరి 1, 2011 తేదిన కొత్త యంత్రాన్ని 7 24,000 లకు కొనుగోలు చేసింది. జనవరి 1,2011 తేదిన కొన్న యంత్రాన్ని జూన్ 30, 2012 తేదిన ఔ 16,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. అదేరోజున మరొక యంత్రాన్ని 30,000 లకు కొని స్థాపించడం జరిగింది. కంపెనీ ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31న అసలు ఖరీదు మీద 10% చొప్పున తరుగుదలను రద్దు చేస్తుంది. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రాల ఖాతాను చూపండి.
సాధన.


యంత్రం అమ్మకములో నష్టమును లెక్కించుట :

ప్రశ్న 18.
జనవరి 1,2011 తేదిన రామా ట్రాన్స్పోర్ట్ కంపెనీ 6 ట్రక్కులను ఒక్కొక్కటి 5,00,000 చొప్పున కొనుగోలు చేసింది. కంపెనీ ప్రతి సంవత్సరం ఆస్తి అసలు ఖరీదు మీద 10% చొప్పున తరుగుదలను రద్దుచేస్తుంది. జూలై 1,2013 తేదిన జరిగిన రోడ్డు ప్రమాదంలో ఒక ట్రక్కు పూర్తిగా ధ్వంసం అయింది. పూర్తి పరిష్కారంగా భీమా కంపెనీ నుంచి 2,50,000 ల క్లెయిమ్ వచ్చింది. సంస్థ ఖాతా పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ట్రక్కుల ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ట్రక్కు ధ్వంసం అయినప్పుడు నష్టమును లెక్కించుట :

తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి

ప్రశ్న 19.
కుశల్ టెక్స్టైల్స్ వారు ఏప్రిల్ 1, 2011 తేదిన 4,00,000 లకు యంత్రాలను కొనుగోలు చేసిన, స్థాపన కోసం 20,000 ఖర్చు చేశారు. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి ప్రకారం 10% చొప్పున తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31తో ముగిస్తారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాసి, యంత్రాల ఖాతాను మరియు తరుగుదల ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.


చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 20.
జూలై 1, 2010 తేదిన ప్రదీప్ & కో 50,000 లకు యంత్రాలను కొనగోలు చేసింది. తగ్గుతున్న నిల్వలు పద్దతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయడం జరుగుతుంది. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ పుస్తకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారని భావిస్తూ మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రాల ఖాతాను చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 21.
జనవరి 1, 2012 తేదిన శివ & కో కౌ 34,000 లకు పాతయంతాలను కొనుగోలు చేసి, వెంటనే ఔ 6,000 మరమ్మత్తుల కోసం ఖర్చు చేసి ఆ యంత్రాలను స్థాపన చేసింది. డిసెంబర్ 31, 2014 తేదిన ఆ యంతాలను 26,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్దతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయడమైనది. యంత్రాల ఖాతాను చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 22.
గీతా ట్రేడర్స్ వారు జనవరి 1,2011 తేదిన కౌ 3,00,000 లకు ఒక ప్రింటింగ్ యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేశారు. జూలై 1, 2013 తేదిన ఆ ప్రింటింగ్ యంత్రాన్ని 1,30,000 లకు అమ్మి వేశారు. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి ప్రకారం 10% చొప్పున తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ పుస్తకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. ప్రింటింగ్ యంత్రం ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 23.
స్రవంతి ఎంటర్ప్రైజెస్ వారు జూలై 1,2011 తేదిన 40,000 లకు ఒక యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేసి, దాని స్థాపన కోసం కౌ 5,000 ఖర్చు చేశారు. జనవరి 1,2013 తేదిన మరొక యంత్రాన్ని 35,000 లకు కొనుగోలు చేశారు. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి ప్రకారం 20% చొప్పున తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ పుస్తకాలను మార్చి 31తో ముగిస్తారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రాల ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 24.
జనవరి 1, 2012 తేదిన స్వాతి & కో కౌ 3,00,000 లకు ఒక ప్లాంటును కొనుగోలు చేసింది.
అక్టోబరు 1,2012 తేదిన మరొక ప్లాంటును కౌ 1,00,000 లకు కొనుగోలు చేసింది. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి ప్రకారం 10% చొప్పున తరుగుదలను లెక్కించాలి. అక్టోబరు 1, 2013 తేదిన మొదటి ప్లాంటును కౌ 2,20,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. ప్రతి సంవత్సరం సంస్థ ఖాతా పుస్తకాలను డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారని భావిస్తూ మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ప్లాంటు ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.


యంత్రం అమ్మకములో నష్టమును లెక్కించుట :

TEXTUAL EXAMPLES

సరళరేఖా పద్దతి

ప్రశ్న 1.
ఒక ఆస్తి యొక్క కొన్న ఖరీదు 40,000. ఆ ఆస్తి యొక్క జీవితకాలం 10 సంవత్సరాలుగా అంచనా వేయబడింది. ఆస్తి యొక్క అవశేషపు విలువ 4,000. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం వార్షిక తరుగుదలను మరియు తరుగుదల రేటును కనుక్కోండి.
సాధన.

ప్రశ్న 2.
జనవరి 1,2010 తేదిన రాధ & కంపెనీ 45,000 లకు యంత్రాలను కొనగోలు చేసింది. ఆ యంత్రాల యొక్క అంచనా వేసిన జీవిత కాలం 8 సంవత్సరాలు మరియు అంచనా వేసిన అవశేషపు విలువ ఔ 5,000. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం మూడు సంవత్సరాలకు చిట్టా పద్దులు రాసి, యంత్రాల ఖాతాను, తరుగుదల ఖాతాను చూపండి.
సాధన.

రాధ & కంపెనీ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 3.
జనవరి 1, 2011 తేదిన వాసవి & కో వారు 80,000 లకు యంత్రాలను కొనుగోలు చేశారు. ప్రతి సంవత్సరం యంత్రాల అసలు ఖరీదు మీద 10% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేయడం జరుగుతుంది. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. యంత్రాల ఖాతాను మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు తయారు చేయండి.
సాధన.
వార్షిక తరుగుదల = ఆస్తి అసలు ఖరీదు × తరుగుదల రేటు/100
= 80,000 × 10/100
= 8,000

ప్రశ్న 4.
జనవరి 1, 2010 తేదిన నారాయణ & బ్రదర్స్ వారు ఒక ప్లాంటును 2,00,000లకు కొనుగోలు చేసి, స్థాపన ఖర్చుల కింది 50,000 చెల్లించారు. ప్లాంటు యొక్క అంచనా వేసిన జీవిత కాలం 10 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ గౌ 20,000. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ప్లాంటు ఖాతాను, తరుగుదల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.
ప్లాంటు అసలు ఖరీదు = కొనుగోలు ధర + స్థాపన ఖర్చులు
= 2,00,000 + 50,000 = ₹ 2,50,000

వార్షిక తరుగుదల = 23,000

ప్రశ్న 5.
జూలై 1,2011 తేదిన రామారావు & సన్స్ వారు ఒక యంత్రాన్ని 1,40,000లకు కొనుగోలు చేసి, స్థాపన ఖర్చుల కింద 10,000 చెల్లించారు. ప్రతి సంవత్సరం ఆస్తి అసలు ఖరీదు మీద 10% చొప్పున తరుగుదలను ఏర్పాటుచేస్తున్నారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు.
మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రం ఖాతాను, తరుగుదల ఖాతను తయారు చేయండి.
సాధన.
1. యంత్రం అసలు ఖరీదు కొనుగోలు ధర + స్థాపన ఖర్చులు = 1,40,000 + 10,000 = 1,50,000

2. వార్షిక తరుగుదల = యంత్రం అసలు ఖరీదు x తరుగుదల రేటు/100
= 1,50,000 x 10/100
= 15,000

3. 2011 సంవత్సరంనకు తరుగుదల = యంత్రంను జూలై 1, 2011 తేదిన కొనుగోలు చేసిన, ఉపయోగించి నందున 6 నెలలకు మాత్రమే తరుగుదలను లెక్కించాలి.
= 15,000 x 6/12
= 7,500

ప్రశ్న 6.
జనవరి 1, 2010 తేదీన సాహితి & కో వారు ఒక పాత యంత్రాన్ని 80,000 లకు కొనుగోలు చేసి, వెంటనే కౌ 4,000 రవాణాకు 40,000 మరమ్మత్తులకు 2,000 స్థాపన ఖర్చులకు చెల్లించారు. ఆ యంత్రం యొక్క జీవితకాలం 10 సంవత్సరాలు మరియు దాని అవశేషపు విలువ (తుక్కు విలువ) కౌ 5,000 గా అంచనా వేయడమైనది. డిసెంబర్ 31, 2012 తేదీన యంత్రాన్ని * 50,000లకు అమ్మివేశారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. సరళరేఖా పద్ధతి ప్రకారం యంత్రం ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

వివరణ :
1. యంత్రం అసలు ఖరీదు = కొన్నధర + స్థాపన, రవాణా, మరమ్మత్తుల ఖర్చులు
= * 80,000 + (2,000 4,000 + 4,000)
= 80,000 + 10,000 = 90,000

3. యంత్రం అమ్మకంపై లాభం/నష్టం లెక్కించడం

ప్రశ్న 7.
జనవరి 1, 2011 తేదిన నాగరాజు & కో వారు ఒక పాత యంత్రాన్ని 45,000లకు కొనుగోలు చేసి, వెంటనే 3 5,000 మరమ్మత్తుల కోసం ఖర్చు చేసి, ఆ యంత్రాన్ని స్థాపించారు. సరళ రేఖా పద్ధతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% తరుగుదలను ఏర్పాటుచేస్తున్నారు. జూలై 1, 2014 తేదిన యంత్రాన్ని కౌ 30,000లకు అమ్మివేశారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు.
సాధన.


వివరణ :
1. యంత్రం అమ్మకంపై లాభం/నష్టం లెక్కించడం

2. 2014 సంవత్సరానికి తరుగుదల = యంత్రాన్ని జూలై 1,2014 తేది వరకు ఉపయోగించినందువల్ల 6 నెలలకు మాత్రమే తరుగుదలను లెక్కించాలి.
5,000 × 6/12 = 2,500

ప్రశ్న 8.
జనవరి 1,2010 తేదిన భవాని ట్రేడర్స్ వారు ఒక యంత్రాన్ని 50,000 లకు కొనుగోలు చేశారు. జనవరి 1, 2011 తేదిన మరొక యంత్రాన్ని 60,000 లకు కొనుగోలు చేసి, జూలై 1,2011 తేది నుంచి ఆ యంత్రాన్ని ఉపయోగించారు. సరళరేఖా పద్దతి ప్రకారం సంవత్సరానికి 10% . తరుగుదలను ఏర్పాటుచేస్తున్నారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు.
మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రం ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.


వివరణ :
1. యంత్రాలపై వార్షిక తరుగుదలను కింది విధంగా లెక్కించాలి.
మొదటి యంత్రానికి వార్షిక తరుగుదల
= 50,000 × 10/100
= 5,000
రెండవ యంత్రానికి వార్షిక తరుగుదల = 60,000 × 10/100
= * 6,000

2. రెండవ యంత్రాన్ని జనవరి 1,2011 తేదిన కొనుగోలు చేసినప్పటికి, దానిని జూలై 1, 2011 తేది నుంచి ఉపయోగించినందున, ఆ యంత్రంపై తరుగుదలను 6 నెలలకు (జూలై 1 నుంచి డిసెంబర్ 31 వరకు) లెక్కించడమైనది.
2011 సంవత్సరానికి రెండవ యంత్రం తరుగుదల (6 నెలలకు) 60,000 x 6/12 = 3,000

ప్రశ్న 9.
జూలై 1, 2011 తేదీన అనుపమ ట్రేడర్స్ వారు ఒక యంత్రాన్ని 780,000లకు కొనుగోలు చేసింది. ఏప్రిల్ 1, 2012 తేదీన సంస్థ మరొక యంత్రాన్ని 40,000 లకు కొనుగోలు చేసింది. ఏప్రిల్ 1,2012 తేదిన కొన్న యంత్రాన్ని మార్చి 31,2014 తేదినాడు 29,000 లకు అమ్మడం జరిగింది. సంస్థ ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31తో ముగిస్తారు.
మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు యంత్రాల ఖాతాను చూపండి.
సాధన.


వివరణ :
1. యంత్రం అమ్మకంపై లాభం/నష్టం లెక్కించండం

ప్రశ్న 10.
ఏప్రిల్ 1,2011 తేదీన రాజేష్ ట్రాన్స్పోర్ట్ కంపెనీ 4 ట్రక్కులను ఒక్కొక్కటి 6,00,000ల చొప్పున కొనుగోలు చేసింది. కంపెనీ ప్రతి సంవత్సరం ఆస్తి ఆసలు ఖరీదు మీద 10% చొప్పున తరుగుదలను రద్దుచేస్తూ జూలై 1,2013 తేదిన జరిగిన రోడ్డు ప్రమాదంలో ఒక ట్రక్కు పూర్తిగా ధ్వంసం అయింది. పూర్తి పరిష్కారంగా కంపెనీ నుంచి 3,00,000ల క్లెయిమ్ వచ్చింది. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు.
మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ట్రక్కుల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

వివరణ :
1. ప్రమాదంలో ధ్వంసం అయిన ట్రక్కుపై లాభం / నష్టం కనుక్కోవడం

తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి :

ప్రశ్న 11.
జనవరి 1, 2011 తేదిన నాగార్జున & కో కౌ 70,000లకు ప్లాంటు & యంత్రాలు కొనుగోలు చేసి, స్థాపన ఖర్చుల కింద 10,000 చెల్లించినది. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి ప్రకారం 10% చొప్పున తరుగుదలను ఏర్పాటుచేయాలి. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాసి, ప్లాంటు & యంత్రాల ఖాతాను మరియు తరుగుదల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.
నాగార్జున & కో పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు




వివరణ :
1. తరుగుదల మొత్తాన్ని లెక్కించడం

ప్రశ్న 12.
ఏప్రిల్ 1, 2011 తేదీన సుజాత ఎంటర్ ప్రైజెస్ వారు 4,00,000 లకు యంత్రాలను కొనుగోలు చేశారు. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్దతి ప్రకారం 10% చొప్పున తరుగుదలను లెక్కిస్తారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబరు 31తో ముగిస్తారు.
సాధన.

వివరణ :

ప్రశ్న 13.
జూలై 1, 2011 తేదిన కిరణ్ ఎంటర్ ప్రైజెస్ వారు 80,000లకు ఒక ప్రింటింగ్ యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేసి, రవాణా మరియు స్థాపన ఖర్చుల కింద 10,000 చెల్లించారు. జనవరి 1, 2013 తేదిన మరొక యంత్రాన్ని 3 70,000 లకు కొనుగోలు చేశారు. తుగ్గతున్న నిల్వల పద్ధతి ప్రకారం 20% చొప్పున తరుగుదలను లెక్కించాలి. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31తో ముగిస్తారు. మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ప్రింటింగ్ యంత్రాల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.

వివరణ :
1. తరుగుదల మొత్తాన్ని లెక్కించడం

ప్రశ్న 14.
జూలై1, 2010 తేదిన వెంకటేష్ & కో వారు 40,000లకు ఒక యంత్రాన్ని కొనుగోలు చేశారు. జూన్ 30, 2013 తేదిన ఆ యంత్రాన్ని 26,000లకు అమ్మడం జరిగింది. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు.
సాధన.

వివరణ :
యంత్రం అమ్మకంపై లాభం / లెక్కించడం.

ప్రశ్న 15.
జనవరి 1, 2011 తేదిన భార్గవ ట్రేడర్స్ వారు 40,000 లకు యంత్రాలను కొనుగోలు చేశారు. అదే సంవత్సరం జూలై 1వ తేదీన సంస్థ 20,000 లకు అదనపు యంత్రాలను కొనుగోలు చేసింది. జనవరి 1, 2011 తేదిన కొన్న యంత్రాలు పనికిరాకుండా పోయినందున, వాటిని జూలై 1, 2013 తేదిన 32,000 లకు అమ్మకం జరిగింది. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31తో ముగిస్తారు.
సాధన.

వివరణ :
1. యంత్రాల అమ్మకంపై లాభం/నష్టం లెక్కించడం

ప్రశ్న 16.
జనవరి 1, తేదిన మంజుల & కో వారు 30,000 లకు ఒక ప్లాంటును కొనుగోలు చేశారు. జనవరి 1, 2011 తేదిన 28,000 లకు మరొక ప్లాంటును కొనుగోలు చేసి, స్థాపన ఖర్చుల కింద ఔ 2,000 చెల్లించారు. సంస్థ పుస్తకాలను ప్రతి సంవత్సరం డిసెంబర్ 31 ముగిస్తారు. తగ్గుతున్న నిల్వల పద్ధతి ప్రకారం మొదటి ప్లాంటుపైన 10% చొప్పున తరుగుదలను, రెండవ ప్లాంటుపై 15% తరుగుదలను ఏర్పాటు చేస్తూ మొదటి మూడు సంవత్సరాలకు ప్లాంటు ఖాతాను చూపండి.
సాధన.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 1st Lesson వినిమయ బిల్లులు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 1st Lesson వినిమయ బిల్లులు

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
వినిమయ బిల్లును నిర్వచించండి. బిల్లు యొక్క ముఖ్య లక్షణాలను వివరించండి.
జవాబు:
భారత అన్యాక్రాంత యోగ్యతా పత్రాల చట్టం 1881లో సెక్షన్ 5 వినిమయ బిల్లును క్రింది విధముగా నిర్వచించినది.

“నిర్ణీతమైన వ్యక్తికి గాని లేదా అతని అనుమతి పొందిన వారికి గానీ లేదా పత్రాన్ని తెచ్చిన వ్యక్తికి గాని నిశ్చితమైన సొమ్ము చెల్లించవలసినదిగా లిఖితపూర్వకముగా ఆదేశిస్తూ, ఆదేశించే వ్యక్తి సంతకము చేసిన బేషరతు ఉత్తర్వు పత్రమే బిల్లు”.

వినిమయ బిల్లు లక్షణాలు :

1. బిల్లు లిఖితపూర్వకముగా ఉండాలి.
2.  ఋణగ్రస్తునిపై ఋణదాత రాసిన ఉత్తర్వులై ఉండాలి.
3. బిల్లులో ఉన్న ఉత్తర్వు షరతులతో కూడినది కాకుండా బేషరతుగా ఉండాలి.
4. బిల్లు మొత్తము నిర్దిష్టముగా ఉండాలి. ఈ మొత్తాన్ని అంకెలలోనూ, అక్షరాలలోనూ వ్రాయాలి.
5. బిల్లు వ్రాసిన తేదీని, బిల్లు యొక్క కాల పరిమితిని స్పష్టముగా బిల్లులో వ్రాయాలి.
6. బిల్లుపై బిల్లును తయారుచేసిన బిల్లుకర్త సంతకం ఉండాలి.
7. బిల్లును అంగీకరిస్తూ స్వీకర్త సంతకము చేసి స్వీకృతిని తెలుపవలెను.
8. నిర్దిష్టమైన వ్యక్తికి గాని లేదా అతని అనుమతి పొందినవానికి గాని లేదా పత్రాన్ని తెచ్చిన వ్యక్తి బిల్లు పైకాన్ని చెల్లించవచ్చు.
9. డిమాండు బిల్లు అయితే కోరిన వెంటనే, కాల పరిమితి గల బిల్లు అయితే నిర్ణీత కాలం తరువాత చెల్లించ వచ్చును.
10. స్టాంపు చట్టం ప్రకారం బిల్లు డబ్బుకు సరిపడే స్టాంపులు అంటించాలి.

ప్రశ్న 2.
వినిమయ బిల్లుల ప్రయోజనాలను తెలపండి.
జవాబు:
వినిమయ బిల్లుల యొక్క ప్రయోజనాలు :

1. బిల్లు అరువు కొనుగోళ్ళకు, అమ్మకాలకు సహకరిస్తుంది.
2. బిల్లు చట్టం ప్రకారం విలువైన పత్రము. స్వీకర్త నుండి గడువు తేదీన బిల్లు మొత్తం రాకపోతే బిల్లుకర్త కోర్టు ద్వారా సులభముగా ఆ మొత్తాన్ని రాబట్టుకోవచ్చును.
3. బిల్లును గడువు తేదీ కంటే ముందుగా బ్యాంకులో డిస్కౌంటు చేసుకొని, బిల్లు మొత్తమును పొందవచ్చును. బిల్లును ఆర్థికపరమైన ఆధారముగా చెప్పవచ్చు.
4. బిల్లు లిఖితపూర్వకముగా ఉండటమే కాక ఋణగ్రస్తుని సంతకము ఉండటం వలన బాకీ విషయం న్యాయస్థానములో ఋజువు చేయడం సులభము.
5. బిల్లు అన్యాక్రాంత యోగ్యతా పత్రము కాబట్టి బిల్లుకర్త తన ఋణ పరిష్కారము కోసం మరొకరికి బదలాయించవచ్చు.
6. సర్దుబాటు బిల్లుల వలన వర్తకులు మార్కెట్లో తక్కువ రేటుకు డబ్బును పొందగలరు.

ప్రశ్న 3.
వివిధ రకాలైన బిల్లులను గురించి వివరించండి.
జవాబు:
బిల్లులను దిగువ విధముగా వర్గీకరించవచ్చును.

1. కాల పరిమితి, డిమాండు బిల్లులు
2. వర్తకపు, సర్దుబాటు బిల్లులు
3. స్వదేశీ, విదేశీ బిల్లులు

1) కాల పరిమితి, డిమాండు బిల్లులు : కాల పరిమితి అంటే బిల్లు గడువు తీరిన తరువాత బిల్లుపై సొమ్ము చెల్లించవలసి ఉంటే వాటిని కాల పరిమితి గల బిల్లులు అంటారు. ఈ బిల్లులకు స్వీకర్త అంగీకారం తప్పనిసరి. బిల్లు కాల పరిమితి అదనముగా 3 రోజులు అనుగ్రహ దినాలు కలుపుకొని గడువు తేదీని నిర్ణయిస్తారు. బిల్లు మొత్తాన్ని బిల్లు కర్త కోరిన వెంటనే స్వీకర్త చెల్లించే బిల్లును డిమాండు బిల్లులు అంటారు. ఈ బిల్లులకు స్వీకర్త అంగీకారము అవసరము లేదు మరియు అనుగ్రహ దినాలు వర్తించవు.

2) వర్తకపు, సర్దుబాటు బిల్లులు: వ్యాపార బాకీలను పరిష్కరించడం కోసం బిల్లులను వ్రాస్తే వాటిని వర్తకపు బిల్లులు అంటారు. ఉదాహరణకు x, y కి 10,000 ల సరుకు అమ్మి, ఆ మొత్తానికి బిల్లు వ్రాస్తాడు. y స్వీకృతిని తెలియజేసిన తర్వాత గడువు తేదీన y బిల్లుపై మొత్తాన్ని చెల్లించడం జరుగుతుంది.

వ్యాపార బాకీలను పరిష్కరించడం కోసం కాకుండా, ఒకరి అవసరాలను మరొకరు తీర్చడానికి ఒకరిపై మరొకరు ఎటువంటి ప్రతిఫలాపేక్ష లేకుండా వ్రాసుకున్న బిల్లును సర్దుబాటు బిల్లులు అంటారు. డబ్బు పరస్పరము సర్దుబాటు కోసం ఒకరిపై మరొకరు బిల్లులను వ్రాస్తారు. తరువాత బ్యాంకులో డిస్కౌంటు చేసి, ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చుకుంటారు.

3) స్వదేశీ, విదేశీ బిల్లులు : బిల్లు కర్త, బిల్లు స్వీకర్త స్వదేశీయులై ఉండి బిల్లు చెల్లింపు స్వదేశములో జరిగే విధముగా బిల్లులను వ్రాసుకుంటే వాటిని స్వదేశీ బిల్లులు అంటారు. స్వీకర్త విదేశములో ఉండి, స్వీకృతి తెలియజేసినా, బిల్లు చెల్లింపు స్వదేశములో జరిగితే దానిని కూడా స్వదేశీ బిల్లుగానే పరిగణిస్తారు.

బిల్లుకర్త, బిల్లు స్వీకర్తలలో ఎవరైనా విదేశములో నివసిస్తూ, బిల్లు చెల్లింపు విదేశములో జరిగితే దానిని విదేశీ బిల్లు అంటారు. విదేశీ బిల్లులను మూడు సెట్లుగా తయారుచేసి, విడివిడిగా మూడు పోస్టులలో స్వీకర్తకు పంపుతారు. ఏదైనా ఒక సెట్ త్వరగా చేరాలనే లక్ష్యముతో మూడు సెట్లను పంపినప్పటికి స్వీకర్త ఒక సెట్పైన సంతకము చేస్తాడు.

ప్రశ్న 4.
వినిమయ బిల్లు, ప్రామిసరీ నోట్ల మధ్య వ్యత్యాసములు తెలపండి.
జవాబు:
వినిమయ బిల్లుకు, ప్రామిసరీ నోటుకు క్రింది తేడాలున్నవి.

వినిమయ బిల్లు

1. బిల్లును ఋణదాత తయారుచేస్తాడు.
2. బిల్లులో బేషరతులతో కూడిన ఉత్తర్వు ఉంటుంది.
3. బిల్లులో బిల్లుకర్త, బిల్లు స్వీకర్త, బిల్లు గ్రహీత అనే మూడు పార్టీలుంటాయి.
4. బిల్లుకు బిల్లు స్వీకర్త స్వీకృతి అవసరం.
5. బిల్లు కర్త మరియు బిల్లు గ్రహీత ఒకరే కావచ్చు.
6. బిల్లు అనాదరణ జరిగితే ధృవీకరణ, ఆక్షేప సూచన తప్పనిసరి.

ప్రామిసరీ నోటు

1. ప్రామిసరీ నోటును ఋణగ్రస్తుడు తయారుచేస్తాడు.
2. నోటులో బేషరతుతో కూడిన వాగ్దానము ఉంటుంది.
3. నోటులో నోటుకర్త (ఋణగ్రస్తుడు) గ్రహీత (ఋణదాత) అనే రెండు పార్టీలు ఉంటాయి.
4. నోటుకు స్వీకృతి అవసరము లేదు.
5. నోటు రాసిన వ్యక్తి గ్రహీత అయ్యే అవకాశము ఉండదు.
6. నోటు అనాదరణ చెందితే ధృవీకరణ, ఆక్షేప సూచన అవసరం లేదు.

ప్రశ్న 5.
వినిమయ బిల్లు, చెక్కుల మధ్య వ్యత్యాసాలను వివరించండి.
జవాబు:
భారత అన్యాక్రాంత యోగ్యతా పత్రాల చట్టం 1881 సెక్షన్ 6 ప్రకారం “ఒక నిర్దేశిత బ్యాంకుపై నిర్దేశించిన మొత్తాన్ని కోరిన వెంటనే చెల్లింపు చేయవలసినదిగా ఆదేశిస్తూ రాసే బిల్లు పత్రమే చెక్కు”.
చెక్కు కూడా బిల్లు మాదిరి లక్షణాలు కలిగి ఉండి, దిగువ పేర్కొన్న అదనపు లక్షణాలను కలిగి ఉంటుంది.

1. చెక్కును విధిగా నిర్దేశిత బ్యాంకు మీదనే వ్రాయాలి.
2. చెక్కును దాఖలు చేసిన వెంటనే బ్యాంకు విధిగా చెల్లింపు చేయాలి.

వినిమయ బిల్లు, చెక్కుకు మధ్య గల వ్యత్యాసాలు :

వినిమయ బిల్లు

1. బిల్లుకు స్వీకృతి అవసరము.
2. బిల్లుకు స్టాంపు చట్టము ప్రకారం అవసరమైన స్టాంపులు అతికించాలి.
3. బిల్లులకు క్రాసింగ్ ఉండదు.
4. బిల్లు సొమ్ము చెల్లించడానికి గడువుతేదీ ఉంటుంది.
5. కాల పరిమితి గల బిల్లులపై 3 అనుగ్రహ దినాలు ఉంటాయి.
6. బిల్లుపై స్వీకృతి తెలిపిన తర్వాత దానిని ఉపసంహరించుకునే అవకాశము లేదు.

చెక్కు

1. చెక్కుకు స్వీకృతి అవసరం లేదు.
2. చెక్కుకు స్టాంపులు అవసరం లేదు.
3. చెక్కులను క్రాసింగ్ చేయవచ్చు.
4. చెక్కును దాఖలు చేసిన వెంటనే బ్యాంకు విధిగా చెల్లించాలి.
5. చెక్కులకు అనుగ్రహ దినాలు ఉండవు.
6. చెక్కును జారీ చేసిన తర్వాత చెక్కు వ్రాసిన వ్యక్తి నోటీసు ఇవ్వడం ద్వారా ఉపసంహరించుకోవచ్చు.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
వినిమయ బిల్లును నిర్వచించండి.
జవాబు:
భారత అన్యాక్రాంత యోగ్యతా పత్రాల చట్టము 1986లోని సెక్షన్ 5 వినిమయ బిల్లును ఈ విధముగా నిర్వచించినది. “నిర్ణీతమైన వ్యక్తికి గాని లేదా అతని అనుమతి పొందినవారికి గాని లేదా పత్రాన్ని తెచ్చిన వ్యక్తికి గాని నిశ్చితమైన సొమ్మును చెల్లించవలసినదిగా లిఖిత పూర్వకముగా ఆదేశిస్తూ, ఆదేశించే వ్యక్తి సంతకము చేసిన బేషరతు ఉత్తర్వు పత్రమే బిల్లు”.

ప్రశ్న 2.
బిల్లుకు ఉండే పార్టీలను గురించి వివరించండి.
జవాబు:
బిల్లుకు ముగ్గురు పార్టీలు ఉంటారు. వారు :

1. బిల్లుకర్త
2. బిల్లు స్వీకర్త
3. బిల్లు గ్రహీత.

బిల్లుకర్త : బిల్లును తయారు చేసిన వ్యక్తిని బిల్లుకర్త అంటారు. అతడు బిల్లు వ్రాసి సంతకము చేస్తాడు. బిల్లుకర్త సాధారణముగా ఋణదాత అయి, ఋణగ్రస్తునిపై వ్రాస్తాడు.

బిల్లు స్వీకర్త : బిల్లు ఎవరిని ఉద్దేశించి వ్రాయబడినదో ఆ వ్యక్తిని బిల్లు స్వీకర్త అంటారు. బిల్లు స్వీకర్త సాధారణముగా ఋణగ్రస్తుడై ఉంటాడు. ఇతడు ఋణదాత వ్రాసిన బిల్లుకు స్వీకృతిని తెలియజేస్తూ సంతకము చేసే వ్యక్తి. ఇతడు గడువు తేదీన బిల్లు మొత్తాన్ని చెల్లించాలి.

బిల్లు గ్రహీత : గడువు తేదీన బిల్లు మొత్తాన్ని పొందే వ్యక్తిని బిల్లు గ్రహీత అంటారు. సాధారణముగా బిల్లుకర్త, బిల్లు గ్రహీత ఒకరే కావచ్చు. కొన్ని సందర్భాలలో బిల్లుకర్త అనుమతి పొందిన వ్యక్తి (బ్యాంకు లేదా ఎండార్సీ) బిల్లు గ్రహీతగా ఉండవచ్చు.

ప్రశ్న 3.
ప్రామిసరీ నోటును నిర్వచించండి.
జవాబు:
భారత అన్యాక్రాంత యోగ్యతా పత్రాల చట్టము 1881 సెక్షన్ 4 ప్రకారము “షరతులు లేని వాగ్దానముతో ఉన్న పత్రాన్ని, పత్రము వ్రాసిన వారి సంతకముతోనూ, కొంత నిర్దిష్టమైన మొత్తాన్ని అందులో వ్రాసిన వ్యక్తికి గాని లేదా ఆర్డరు పొందిన వారికి గాని లేదా పత్రము కలిగిన వ్యక్తికి గాని చెల్లించడానికి జారీచేసేవి లిఖితపూర్వకమైన పత్రమే ప్రామిసరీ
నోటు.

ప్రశ్న 4.
బిల్లుపై గడువు తేదీ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
బిల్లుపై చెల్లింపు జరగవలసిన తేదీని గడువు తేదీ అంటారు. దాఖలు చేయగానే చెల్లించవలసిన బిల్లుకు, కోరగానే చెల్లించే బిల్లులకు దాఖలు చేసిన తేదీయే గడువు తేదీ అవుతుంది. కాల పరిమితి గల బిల్లు అయితే గడువు కాలానికి అదనపు 3 రోజులు (అనుగ్రహ దినాలు) కలిపి వచ్చే రోజును గడువు తేదీ అంటారు. ఈ గడువు తేదీ | Public holiday అయితే దాని ముందు రోజు, అత్యవసర సెలవు దినం అయితే తదుపరి పనిదినం అవుతుంది.

ప్రశ్న 5.
అనుగ్రహ దినాలు అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
గడువు తేదీ లెక్కించేటపుడు బిల్లుకర్త, బిల్లు స్వీకర్తకు మూడు రోజులు అనుగ్రహ దినాలుగా అనుమతిస్తాడు. కాబట్టి బిల్లు కాలపరిమితికి అదనముగా ఇచ్చే మూడు రోజులను అనుగ్రహ దినాలు అంటారు. బిల్లు. కాలానికి అదనముగా అనుగ్రహ దినాలు కలిపి బిల్లు గడువు తేదీని నిర్ణయిస్తారు.

ప్రశ్న 6.
ధృవీకరణ ఖర్చులను గురించి వివరించండి.
జవాబు:
స్వీకర్తచే బిల్లు అనాదరణ జరిగినపుడు, బిల్లుకర్త ఆ విషయాన్ని ఋజువు చేయడానికి నోటరీ పబ్లిక్ అనే అధికారి చేత ధృవీకరించాలి. నోటరీ పబ్లిక్ అనాదరణను ధృవీకరించడాన్ని ‘ధృవీకరణ’ అంటారు. నోటరీ బిల్లును స్వీకర్తకు పంపి అతడు చెప్పిన విషయాన్ని నమోదు చేసుకుంటాడు. బిల్లు అనాదరణ విషయాన్ని తెలియజేస్తూ నోటరీ పబ్లిక్ అధికారికముగా ఒక పత్రాన్ని జారీ చేస్తాడు. ఈ సేవలను అందించినందుకు నోటరీకి చెల్లించిన ఛార్జీలను ధృవీకరణ ఖర్చులు అంటారు. ఈ ఖర్చులను మొదట బిల్లుదారు చెల్లించినా, చివరకు బిల్లు స్వీకర్త భరించవలెను.

ప్రశ్న 7.
బిల్లు స్వీకృతి అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
బిల్లుపై అడ్డముగా ‘అంగీకరించినాను’ అని రాసి ఋణగ్రస్తుడు సంతకము చేసి సమ్మతిని తెలపడాన్ని స్వీకృతి లేదా అంగీకారము అంటారు. స్వీకృతి తెలిపిన వ్యక్తిని బిల్లు స్వీకర్త అంటారు. బిల్లు స్వీకర్త అంగీకారము తెలిపిన తర్వాతనే ముసాయిదా బిల్లు, అసలు బిల్లు అవుతుంది.

ప్రశ్న 8.
బిల్లును డిస్కౌంట్ చేయడం గురించి వివరించండి.
జవాబు:
గడువు తేదీకి ముందుగానే బిల్లుకర్త తన వద్ద ఉన్న బిల్లును బ్యాంకుకు అమ్మి, తన ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చుకుంటాడు. బ్యాంకు వారు కొంత సొమ్మును మినహాయించుకొని మిగిలిన మొత్తాన్ని చెల్లిస్తారు. బ్యాంకువారు మినహాయించుకున్న ఈ మొత్తాన్ని డిస్కౌంట్ అంటారు. డిస్కౌంటుతో బిల్లును బ్యాంకులో నగదుగా మార్చుకోవడాన్ని | బిల్లు డిస్కౌంటింగ్ అంటారు.

ప్రశ్న 9.
బిల్లును రిబేటుతో విడుదల చేయడం అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
బిల్లు స్వీకర్త వద్ద తగినంత నగదు ఉన్నప్పుడు బిల్లుకర్త అనుమతితో గడువు తేదీకి ముందుగానే సొమ్మును చెల్లించి, బిల్లును రద్దుపరుచుకోవచ్చు. ఇలాంటప్పుడు బిల్లు స్వీకర్త చెల్లించే మొత్తంలో కొంత తగ్గింపు ఇస్తారు. ఈ తగ్గింపునే రిబేటు అంటారు. దీనినే బిల్లును రిబేటుతో విడుదల చేయడం అంటారు.

ప్రశ్న 10.
బిల్లు నవీకరణను వివరించండి.
జవాబు:
బిల్లు స్వీకర్త గడువు తేదీనాడు బిల్లు మొత్తము చెల్లించలేని స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, బిల్లును అనాదరణ చేయడానికి బదులు బిల్లుకర్త వద్దకు వెళ్ళి పాతబిల్లును రద్దుచేసి, కొత్త గడువుతో కొత్తబిల్లు వ్రాయవలసినదిగా కోరవచ్చు. దానికి అంగీకరించి బిల్లుకర్త పాతబిల్లును రద్దుచేసి, దాని స్థానములో కొత్తబిల్లును రాయడాన్ని ‘బిల్లు నవీకరణ’ అంటారు. ఈ అదనపు కాల వ్యవధికి బిల్లుకర్త వడ్డీని వసూలు చేస్తాడు.

ప్రశ్న 11.
బిల్లు అనాదరణ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
బిల్లు గడువు తేదీన బిల్లు స్వీకర్త బిల్లు మొత్తాన్ని చెల్లించకపోవడాన్ని బిల్లు అనాదరణ అంటారు.

TEXTUAL PROBLEMS

A. వినిమయ బిల్లుల ఆదరణ

ప్రశ్న 1.
జూలై 1, 2014 తేదీన మధు ₹ 5,000 సరుకులను పవన్కు అరువుపై అమ్మి, అతనిపై అదే మొత్తానికి 3 నెలల గడువు గల ఒక బిల్లును రాసినాడు. పవన్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి మధుకు తిరిగి పంపాడు. గడువు తేదీన పవన్ బిల్లును ఆదరించాడు.
మధు, పవన్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
మధు పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

పవన్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 2.
రాధిక మార్చి 1, 2013 తేదీన ₹ 9,000 విలువ గల సరుకులను హారికకు అమ్మి ఆ మొత్తానికి 2 నెలల బిల్లును రాసింది. హారిక బిల్లును ఆమోదించి రాధికకి తిరిగి పంపింది. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరణ పొందింది.
రాధిక, హారిక పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాయండి.
సాధన.
రాధిక పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

హారిక పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 3.
మార్చి 25, 2014వ తేదీన వినోద్ ₹ 3,000 లకు ప్రకాప్పై 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. ప్రకాష్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి వినోద్కు అందజేశాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరించబడింది.
వినోద్, ప్రకాష్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
వినోద్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రకాష్ పుస్తకాలలో చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 4.
జనవరి 1, 2014 తేదీన రాజేంద్ర ₹ 4,000 విలువ గల సరుకులను నరేంద్రకు అమ్మి, ఆ మొత్తానికి నరేంద్రపై 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. నరేంద్ర నుంచి అంగీకారం పొందిన తరువాత, రాజేంద్ర ఫిబ్రవరి 1, 2014 తేదీన ఆ బిల్లును తన బ్యాంకులో 12% నకు డిస్కౌంట్ చేసుకున్నాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరణ పొందింది.
రాజేంద్ర, నరేంద్ర పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
రాజేంద్ర పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

నరేంద్ర పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 5.
అమర్ జూలై 1, 2014 తేదీన ₹ 10,000 సరుకులను సుందర్కు అరువుపై అమ్మినాడు. అదే మొత్తానికి అమర్ 3 నెలల బిల్లును సుందర్పై రాసినాడు. సుందర్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి అమర్కు తిరిగి పంపినాడు. అదే రోజున అమర్ ఆ బిల్లును తన బ్యాంకులో 10% నకు డిస్కౌంట్ చేసుకొన్నాడు. గడువు తేదీన సుందర్ బిల్లును ఆదరించాడు.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను అమర్, సుందర్ పుస్తకాలలో రాయండి.
సాధన.
అమర్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

సుందర్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

Note : డిస్కౌంట్ను లెక్కించుట :
10,000 x 10/100 x 3/12
= ₹ 250

ప్రశ్న 6.
సంధ్య మార్చి 1, 2014 తేదీన ₹ 14,000 సరుకులను రాజేశ్వరికి అమ్మి, ఆమెపై ఆ మొత్తానికి 2 నెలల బిల్లును రాసింది. రాజేశ్వరి ఆ బిల్లును ఆమోదించి సంధ్యకు అందజేసింది. ఆ బిల్లును వెంటనే సంధ్య సంవత్సరానికి 12% చొప్పున తన బ్యాంకులలో డిస్కౌంట్ చేసింది. గడువు తేదీన రాజేశ్వరి బిల్లును ఆదరించింది.
సంధ్య, రాజేశ్వరి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాయండి.
సాధన.
సత్యం పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

శివం పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

సుందరం పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 8.
జూలై 1, 2014 తేదీన అజయ్ ₹ 8,000 విలువ గల సరుకులను కిరణ్ నుంచి కొనుగోలు చేసి, అదే మొత్తానికి కిరణ్ తనపై రాసిన 3 నెలల బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపాడు. కిరణ్ వెంటనే ఆ బిల్లును తన బ్యాంకుకు వసూలు కోసం పంపించాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరణ పొందింది.
కిరణ్, అజయ్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
కిరణ్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

అజయ్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 9.
మార్చి 15, 2014 తేదీన జయరాం ₹ 20,000 సరుకులను శివరాంకు అమ్మి అతనిపై ఆ మొత్తానికి 2 నెలల బిల్లును రాసినాడు. శివరాం ఆ బిల్లును అంగీకరించి జయరాంకు తిరిగి పంపినాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరించబడింది.
కింది సందర్భాలలో జయరాం, శివరాం పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు రాయండి.
I. జయరాం ఆ బిల్లును గడువు తేదీ వరకు తన వద్దే ఉంచుకొన్నప్పుడు
II. జయరాం ఆ బిల్లును వెంటనే తన బ్యాంకులో సంవత్సరానికి 6% చొప్పున డిస్కౌంట్ చేసుకొన్నప్పుడు
III. జయరాం ఆ బిల్లును వెంటనే తన రుణదాత సీతారాంకు ఎండార్స్ చేసినప్పుడు
IV. ఏప్రిల్ 25, 2014 తేదీన జయరాం ఆ బిల్లును తన బ్యాంకుకు వసూలు కోసం పంపినప్పుడు
సాధన.
జయరాం పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు



శివరాం పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

B. వినిమయ బిల్లుల అనాదరణ

ప్రశ్న 10.
మార్చి 25, 2014 తేదీన కోటిరెడ్డి ₹ 12,000 విలువ గల సరుకులను రాజారెడ్డి నుంచి కొనుగోలు చేసి, ఆ మొత్తానికి రాజారెడ్డి తనపై రాసిన 2 నెలల బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపినాడు. గడువు తేదీన కోటిరెడ్డి ఆ బిల్లును అనాదరించినాడు. రాజారెడ్డి 80 ధృవీకరణ ఖర్చుల కింద చెల్లించినాడు. రాజారెడ్డి, కోటిరెడ్డి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
రాజారెడ్డి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

కోటిరెడ్డి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 11.
పార్వతి జనవరి 1, 2014 తేదీన ₹ 14,000 విలువ గల సరుకులను సునీతకు అమ్మింది. సునీత వెంటనే ₹ 4,000 చెల్లించి, మిగిలిన మొత్తానికి పార్వతి తనపై రాసిన 3 నెలల బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపింది. ఆ బిల్లును వెంటనే పార్వతి సంవత్సరానికి 10% చొప్పున తన బ్యాంకులో డిస్కౌంట్ చేసింది. గడువు తేదీన సునీత ఆ బిల్లును అనాదరించింది. బ్యాంకు ₹ 30 ధృవీకరణ ఖర్చుల కింద చెల్లించింది.
పార్వతి, సునీత పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
పార్వతి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

సునీత పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 12.
జనవరి 1, 2014 తేదీన హర ₹ 12,000 లకు రాజు తనపై రాసిన 3 నెలల బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపినాడు. అదే రోజున రాజు ఆ బిల్లును సంవత్సరానికి 9% చొప్పున తన బ్యాంకులో డిస్కౌంట్ చేసుకొన్నాడు. గడువు తేదీన హరి ఆ బిల్లును అనాదరించినాడు. రాజు, హరి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
రాజు పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

హరి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 13.
ఏప్రిల్ 25, 2013 తేదీన భగవాన్ ₹ 13,000 సరుకులను లక్ష్మణ్కు అమ్మి, అదే మొత్తానికి అతనిపై 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. లక్ష్మణ్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి భగవాన్కు పంపించినాడు. భగవాన్. ఆ బిల్లును వెంటనే తన రుణదాత రామన్కు ఎండార్స్ చేసినాడు. గడువు తేదీన బిల్లు అనాదరించబడింది. రామన్ ₹ 90 ధృవీకరణ ఖర్చుల కింద చెల్లించినాడు.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను భగవాన్, లక్ష్మణ్ పుస్తకాలలో రాయండి.
సాధన.
భగవాన్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

లక్ష్మణ్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 15.
జనవరి 1, 2014 తేదీన మోహన్ ₹ 15,000 సరుకులను వినోద్కు అమ్మి, అదే మొత్తానికి అతనిపై నెలల బిల్లును రాసినాడు. వినోద్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి మోహనక్కు అందజేసాడు. గడువు తేదీన బిల్లు అనాదరించబడింది.
కింది సందర్భాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను మోహన్, వినోద్ పుస్తకాలలో రాయండి.
I. మోహన్ గడువు తేదీ వరకు బిల్లును తన వద్దే ఉంచుకొని, బిల్లు అనాదరణతో ₹150 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
II. మోహన్ ఫిబ్రవరి 4, 2014 తేదీన ఆ బిల్లును తన బ్యాంకులో 12% నకు డిస్కౌంట్ చేసిన తరువాత, బిల్లు అనాదరణతో బ్యాంకు ₹ 150 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
III. మోహన్ వెంటనే ఆ బిల్లును తన రుణదాత అమర్కు ఎండార్స్ చేసిన తరువాత, బిల్లు అనాదరణతో అమర్ ₹ 150 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
IV. మోహన్ జనవరి 25, 2014 తేదీన ఆ బిల్లును వసూలు కోసం తన బ్యాంకుకు పంపిన తరువాత, బిల్లు అనాదరణతో బ్యాంకు ₹ 150 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
సాధన.
మోహన్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు



వినోద్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

C. వినిమయ బిల్లు నవీకరణ

ప్రశ్న 16.
జూలై 1, 2013వ తేదీన కళ్యాణ్ ₹ 24,000 సరుకులను కపిల్కు అమ్మి, ఆ మొత్తానికి అతనిపై 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. కపిల్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి కళ్యాణ్ కు తిరిగి పంపించినాడు. గడువు తేదీన కపిల్ బిల్లు మొత్తం చెల్లించలేని స్థితిలో ఉండి, ₹ 12,000 నగదుగా చెల్లించి, మిగతా మొత్తానికి సంవత్సరానికి 10% చొప్పున వడ్డీ కలుపుకొని, 2 నెలలకు కొత్త బిల్లును రాయవలసిందిగా అభ్యర్థించాడు. కపిల్ అభ్యర్థనను కళ్యాణ్ అంగీకరించాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరించబడింది. కళ్యాణ్, కపిల్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
కళ్యాణ్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


కపిల్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 17.
అనసూయ మార్చి 1, 2013 తేదీన ₹ 6,000 విలువ గల సరుకులను పద్మకు అమ్మి, అదే మొత్తానికి ఆమెపై 3 నెలల బిల్లును రాసింది. పద్మ ఆ బిల్లును అంగీకరించి అనసూయకు తిరిగి పంపింది. గడువు తేదీన పాత బిల్లు స్థానంలో 3 నెలలకు కొత్త బిల్లును రాయమని పద్మ అనసూయను అభ్యర్థించింది. అనసూయ ఆ అభ్యర్ధనను అంగీకరించి, ఆ సొమ్ముపై సంవత్సరానికి 12% చొప్పున వడ్డీని నగదు రూపంలో వెంటనే చెల్లించమని అడిగింది. పద్మ వడ్డీని నగదు రూపంలో చెల్లించి అనసూయ రాసిన కొత్తబిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపింది. కొత్త బిల్లు గడువు తేదీన అనాదరించబడింది. అనసూయ, పద్మ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
అనసూయ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


పద్మ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 18.
మే 1, 2014 తేదీన అఖిల్ ₹ 6,000 సరుకులను నిఖిల్కు అరువుపై అమ్మి, ఆ మొత్తానికి అతనిపై 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. నిఖిల్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి అఖిల్కు తిరిగి పంపినాడు. ఆగస్టు 4, 2014 తేదీన, పాత బిల్లు మొత్తానికి సంవత్సరానికి 12% చొప్పున వడ్డీని కలుపుకొని అదనంగా 2 నెలల గడువుతో కొత్త బిల్లును రాయవలసిందిగా నిఖిల్ అఖిల్ను కోరాడు. అఖిల్ దానికి అంగీకరించి, 2 నెలల కొత్త బిల్లును రాసినాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరించబడింది.
అఖిల్, నిఖిల్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
అఖిల్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

నిఖిల్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

D. బిల్లును రిబేటుతో విడుపుదల చేయడం

ప్రశ్న 19.
జనవరి 1, 2013 తేదీన నాగబాబు ₹ 10,000 సరుకులను దామోదర్కు అమ్మి, అతనిపై ఆ మొత్తానికి 2 నెలల బిల్లును రాసినాడు. దామోదర్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి నాగబాబుకు అందజేసినాడు. గడువు తేదీకి ఒక నెల ముందు దామోదర్ ఆ బిల్లును 9% రిబేటుతో విడుపుదల చేసినాడు.
నాగబాబు, దామోదర్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
నాగబాబు పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

దామోదర్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 20.
జూన్ 1, 2014 తేదీన మేఘన ₹ 13,000 సరుకులను కావేరికి అమ్మి, ఆమెపై ఆ మొత్తానికి 3 నెలల బిల్లును రాసింది. కావేరి ఆ బిల్లును ఆమోదించి మేఘనకు తిరిగి పంపింది. గడువు తేదీకి ఒక నెల ముందు కావేరి ఆ బిల్లును 12% రిబేటుతో విడుపుదల చేసింది.
మేఘన, కావేరి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
మేఘన పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

కావేరి పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

E. బిల్లు స్వీకర్త దివాలా తీయడం

ప్రశ్న 21.
ఫిబ్రవరి 1, 2014 తేదీన జయబాబు ₹ 25,000 సరుకులను తాతబాబు నుంచి కొనుగోలు చేసి, అదే మొత్తానికి తాతబాబు తనపై రాసిన బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపినాడు. బిల్లు గడువు కాలం 2 నెలలు. గడువు తేదీకి ముందే జయబాబు దివాలా తీసినాడు. అతని ఎస్టేటు నుంచి ఏమీ వసూలు కాలేదు. తాతబాబు, జయబాబు పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
తాతబాబు పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

జయబాబు పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 22.
మార్చి 1, 2014 తేదీన అనిల్ ₹ 17,000 విలువ గల సరుకులను సునీలు అమ్మి, ఆ మొత్తానికి అతనిపై 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. సునీల్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి అనిల్కు తిరిగి పంపించినాడు. అదే రోజున అనిల్ ఆ బిల్లును సంవత్సరానికి 12% చొప్పున తన బ్యాంకులో డిస్కౌంట్ చేసుకొన్నాడు. గడువు తేదీకి ముందే, సునీల్ దివాలా తీయడంతో అతని ఎస్టేటు నుంచి రూపాయికి 50 పైసలు చొప్పున మాత్రమే అనిల్ వసూలు చేసుకోగలిగాడు.
అనిల్, సునీల్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
అనిల్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


సునీల్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

TEXTUAL EXAMPLES

ప్రశ్న 1.
మార్చి 1, 2014 తేదీన రవి ₹ 10,000 విలువ గల సరుకులను వికాసక్కు అరువుపై అమ్మి, వికాస్పై అదే మొత్తానికి 3 నెలల గడువు గల ఒక బిల్లును రాసినాడు. ఆ బిల్లును వికాస్ అంగీకరించి రవికి తిరిగి పంపాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరణ పొందింది.
రవి, వికాస్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
రవి (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

వికాస్ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 2.
జనవరి 1, 2013 తేదీన శంకర్ ₹ 20,000 విలువ గల సరుకులను భాస్కర్కు అరువుపై అమ్మి, మొత్తానికి 3 నెలల గడువు గల ఒక బిల్లును రాసినాడు. ఆ బిల్లును భాస్కర్ అంగీకరించి శంకర్కు తిరిగి పంపాడు. అదే రోజున ఆ బిల్లును శంకర్ తన బ్యాంకులో 10% నకు డిస్కౌంట్ చేసుకొన్నాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరణ పొందింది.
శంకర్, భాస్కర్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
శంకర్ (బిల్లుకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

భాస్కర్ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 3.
మార్చి 1, 2014 తేదీన సుమతి ₹ 8,000 విలువ గల సరుకులను లక్ష్మి నుంచి కొనుగోలు చేసి, అదే మొత్తానికి ఆమె తనపై రాసిన 3 నెలల బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపింది. ఏప్రిల్ 1, 2014 తేదీన ఆ బిల్లును లక్ష్మి సంవత్సరానికి 12% చొప్పున తన బ్యాంకులో డిస్కౌంట్ చేసింది. గడువు తేదీన సుమతి బిల్లును ఆదరించింది.
లక్ష్మి, సుమతి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
లక్ష్మి (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

సుమతి (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 4.
జనవరి 1, 2014 తేదీన వెంకటేష్ ₹ 5,000 విలువ గల సరుకులను నాగార్జునకు అమ్మి, అతనిపై అదే మొత్తానికి 3 నెలల బిల్లును రాసెను. నాగార్జున ఆ బిల్లును అంగీకరించి వెంకటేష్కు తిరిగి పంపించెను. ఫిబ్రవరి 1, 2014 తేదీన వెంకటేష్ ఆ బిల్లును తన ఋణదాత అయిన ప్రభాకర్కు తన అప్పు పరిష్కార నిమిత్తం ఎండార్స్ చేసేను. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరించబడింది. అవసరమైన చిట్టా పద్దులను వెంకటేష్, నాగార్జున, ప్రభాకర్ పుస్తకాలలో రాయండి. వెంకటేష్ (బిల్లు కర్త / ఎండార్సర్) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు
సాధన.
నాగార్జున (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రభాకర్ (ఎండార్సీ) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 5.
జూలై 1, 2014 తేదీన పరశురామ్ ₹ 7,000 విలువ గల సరుకులను రామకృష్ణకు అమ్మి, అతనిపై అదే మొత్తానికి 2 నెలల బిల్లును రాసినాడు. రామకృష్ణ ఆ బిల్లును అంగీకరించి పరశురామ్కు తిరిగి పంపాడు. రామకృష్ణ నుంచి అంగీకారం పొందిన వెంటనే పరశురామ్ ఆ బిల్లును తన బ్యాంకుకు వసూలు కోసం పంపించాడు. గడువు తేదీన బిల్లు ఆదరణ పొందింది.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను పరశురామ్, రామకృష్ణ పుస్తకాలలో రాయండి.
సాధన.
పరశురామ్ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

రామకృష్ణ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 6.
ఏప్రిల్ 1, 2014 తేదీన అశోక్ ₹ 10,000 విలువ గల సరుకులను అరువుపై రాజేష్కు అమ్మి, అతనిపై ఆ మొత్తానికి 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. రాజేష్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి అశోక క్కు తిరిగి పంపాడు. గడువు తేదీన చెల్లింపు కోసం బిల్లును రాజేష్కు సమర్పించగా, బిల్లు పైకాన్ని అతను చెల్లించాడు. కింది సందర్భాలలో అశోక్, రాజేష్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
I. అశోక్ ఆ బిల్లును గడువు తేదీ వరకు తన వద్దే ఉంచుకున్నప్పుడు
II. అశోక్ ఆ బిల్లును అదే రోజు తన బ్యాంకులో సంవత్సరానికి 12% చొప్పున డిస్కౌంట్ చేసుకొన్నప్పుడు
III. మే 4, 2014 తేదీన అశోక్ ఆ బిల్లును తన రుణదాత సంతోష్కు ఎండార్స్ చేసినప్పుడు
IV. జూన్ 1, 2014 తేదీన అశోక్ ఆ బిల్లును వసూలు కోసం బ్యాంకుకు పంపినప్పుడు సంతోష్ పుస్తకాలలో కూడా చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
అశోక్ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు



రాజేష్ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


సంతోష్ (ఎండార్సీ) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 7.
మార్చి 15, 2014 తేదీన సురేష్ ₹ 3,000 సరుకులను నరేష్కు అరువుపై అమ్మినాడు. సురేష్ రాసిన 2 నెలల బిల్లుకు నరేష్ స్వీకృతి తెలిపినాడు. గడువు తేదీన బిల్లు అనాదరింనపబడింది. సురేష్ ₹ 40 ధృవీకరణ ఖర్చుల కింద చెల్లించినాడు.
సురేష్, నరేష్ పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
సురేష్ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

నరేష్ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 8.
మార్చి 1, 2013 తేదీన నారాయణ ₹ 15,000 సరుకులను రవీంద్ర నుంచి కొనుగోలు చేశాడు. రవీంద్ర అదే మొత్తానికి నారాయణపై 2 నెలల బిల్లును రాసినాడు. వెంటనే ఆ బిల్లును రవీంద్ర సంవత్సరానికి 6% చొప్పున తన బ్యాంకులో డిస్కౌంట్ చేసినాడు. గడువు తేదీన బిల్లు అనాదరించబడింది. బ్యాంకు ₹ 100 ధృవీకరణ ఖర్చుల కింద చెల్లించెను.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రవీంద్ర, నారాయణ పుస్తకాలలో రాయండి.
సాధన.
రవీంద్ర (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


నారాయణ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 9.
జనవరి 1, 2013 తేదీన లీల ₹ 15,000 సరుకులను నీల నుంచి కొనుగోలు చేసింది. వెంటనే లీల ఔ 5,000 నగదు చెల్లించి, మిగతా సొమ్ముకు నీల రాసిన 3 నెలల బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపింది. జనవరి 25, 2013 తేదీన నీల ₹ 10,000 విలువ గల సరుకులను బాల నుంచి కొనుగోలు చేసి తన వద్ద ఉన్న బిల్లును బాలకు ఎండార్స్ చేసింది. గడువు తేదీన బిల్లు అనాదరించబడింది. బాల ₹ 50 ధృవీకరణ ఖర్చుల కింద చెల్లించింది.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను నీల, లీల, బాల పుస్తకాలలో రాయండి.
సాధన.
నీల (బిల్లు కర్త / ఎండార్సర్) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


లీల (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

బాల (ఎండార్సీ) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 10.
జూన్ 1, 2014 తేదీన జయ ₹ 8,000 సరుకులను సూర్యకు అరువుపై అమ్మి, సూర్యపై ఆ మొత్తానికి 3 నెలల బిల్లును రాసెను. సూర్య నుంచి అంగీకారం పొందిన వెంటనే జయ ఆ బిల్లును తన బ్యాంకుకు వసూలు కోసం పంపెను. గడువు తేదీన ఆ బిల్లు అనాదరించబడింది. బ్యాంకు ₹ 70 ధృవీకరణ ఖర్చుల కింద చెల్లించినది.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను జయ, సూర్య పుస్తకాలలో రాయండి.
సాధన.
జయ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

సూర్య (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 11.
మే 1, 2014 తేదీన శివ ₹ 6,000 విలువ గల సరుకులను అరువుపై ప్రదీపు అమ్మి, అదే మొత్తానికి ప్రదీప్పై 2 నెలల బిల్లుకు రాసినాడు. ప్రదీప్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి శివకు తిరిగి పంపాడు. గడువు తేదీన ప్రదీప్ బిల్లును అనాదరించినాడు.
క్రింది సందర్భాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను శివ, ప్రదీప్ పుస్తకాలలో రాయండి.
Case I: శివ గడువు తేదీ వరకు బిల్లును తన వద్దే ఉంచుకొని, బిల్లు అనాదరణతో < 100 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
Case II: శివ జూన్ 4, 2014 తేదీన ఆ బిల్లును తన బ్యాంకులో 12% కు డిస్కౌంట్ చేసిన తరువాత, బిల్లు అనాదరణతో బ్యాంకు ₹ 100 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
Case III: శివ జూన్ 1, 2014 తేదీన తన రుణదాత రాహుల్కు ఎండార్స్ చేసిన తరువాత, బిల్లు అనాదరణతో రాహుల్ ₹ 100 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
Case IV: శివ జూన్ 1, 2014 తేదీన ఆ బిల్లును వసూలు కోసం బ్యాంకుకు పంపిన తరువాత, బిల్లు అనాదరణతో బ్యాంకు ₹ 100 ధృవీకరణ ఖర్చులు చెల్లించినప్పుడు.
సాధన.
శివ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రదీప్ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 12.
సెప్టెంబర్ 1, 2014 తేదీన హరి ₹ 12,000 సరుకులను శేఖర్ నుంచి కొనుగోలు చేసి, అదే మొత్తానికి శేఖర్ రాసిన 3 నెలల బిల్లుకు స్వీకృతి తెల్పినాడు. గడువు తేదీన శేఖర్కు 6,000 చెల్లించి, మిగతా బిల్లు మొత్తానికి సంవత్సరానికి 12% చొప్పున వడ్డీ కలుపుకొని, 3 నెలలకు కొత్త బిల్లును రాయవలసిందిగా హరి అభ్యర్థిస్తాడు. హరి అభ్యర్థనను శేఖర్ అంగీకరిస్తాడు. శేఖర్, హరి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాయండి.
సాధన.
శేఖర్ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


‘హరి (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 13.
ఏప్రిల్ 1, 2014 తేదీన విశ్వనాథ్ ₹ 4,000 సరుకులను శ్రీనివాస్కు అమ్మి, అదే మొత్తానికి శ్రీనివాస్ పై 3 నెలల బిల్లు రాసెను. శ్రీనివాస్ ఆ బిల్లును అంగీకరించి విశ్వనాథ్కు తిరిగి పంపెను. గడువు తేదీన పాతబిల్లు స్థానంలో 3 నెలలకు కొత్త బిల్లును రాయమని శ్రీనివాస్ విశ్వనాథ్ను అభ్యర్థించాడు. శ్రీనివాస్ ఆ సొమ్ముపై సంవత్సరానికి 9% చొప్పున వడ్డీ నగదు రూపంలో వెంటనే చెల్లించడానికి ఒప్పుకొన్నాడు. శ్రీనివాస్ అభ్యర్థనను విశ్వనాథ్ అంగీకరించాడు. గడువు తేదీన కొత్త బిల్లు ఆదరణ పొందింది.
విశ్వనాథ్, శ్రీనివాస్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాయండి.
సాధన.
విశ్వనాథ్ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


శ్రీనివాస్ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 14.
మార్చి 1, 2013 తేదీన జగన్నాధం ₹ 24,000 సరుకులను చిదంబరంకు అమ్మి, అదే మొత్తానికి చిదంబరంపై 3 నెలల బిల్లు రాసినాడు. చిదంబరం ఆ బిల్లుకు స్వీకృతి తెలిపినాడు. గడువు తేదీన పాతబిల్లు మొత్తానికి సంవత్సరానికి 9% చొప్పున వడ్డీ కలుపుకొని అదనంగా మూడు నెలల గడువుతో కొత్త బిల్లును రాయవలసిందిగా చిదంబరం జగన్నాధంను కోరాడు. జగన్నాధం దానికి అంగీకరించాడు. పాతబిల్లు మొత్తానికి వడ్డీని కూడా కలుపుకొని జగన్నాధం రాసిన మూడు నెలల గడువుగల కొత్త బిల్లుకు చిదంబరం స్వీకృతి తెలిపినాడు. గడువు తేదీన కొత్త బిల్లు అనాదరింపబడింది.
అవసరమైన చిట్టా పద్దులను జగన్నాధం, చిదంబరం పుస్తకాలలో రాయండి.
సాధన.
జగన్నాధం (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


చిదంబరం (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 15.
మార్చి 1, 2013 తేదీన పృధ్వి ₹ 6,000 సరుకులను అక్చర్కు అమ్మి, అతనిపై ఆ మొత్తానికి 3 నెలల బిల్లును రాసినాడు. ఆ బిల్లును అక్బర్ అంగీకరించి పృధ్వికి తిరిగి పంపాడు. ఏప్రిల్ 4, 2013 తేదీన అక్బర్ ఆ బిల్లును 12% రిబేటుతో విడుపుదల చేసినాడు.
పృధ్వి, అక్టర్ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాయండి.
సాధన.
పృధ్వి (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


అక్బర్ (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 16.
జనవరి 1, 2014 తేదీన రేవతి ₹ 4,000 లకు సావిత్రిపై 3 నెలల బిల్లును రాసింది. సావిత్రి ఆ బిల్లును ఆమోదించి రేవతికి తిరిగి పంపింది. ఫిబ్రవరి 4, 2014 తేదీన సావిత్రి ఆ బిల్లును 9% రిబేటుతో విడుపుదల చేసింది.
రేవతి, సావిత్రి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు రాయండి.
సాధన.
రేవతి (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


జయంతి (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

ప్రశ్న 18.
జనవరి 1, 2014 తేదీన కుమార్ ₹ 7,000 విలువ గల సరుకులను మురళికి అమ్మి, అదే మొత్తానికి అతనిపై 3 నెలల బిల్లు రాసెను. మురళి ఆ బిల్లును ఆమోదించి కుమార్కు తిరిగి పంపెను. గడువు తేదీన మురళి పాతబిల్లు స్థానంలో 2 నెలలకు కొత్త బిల్లును రాయమని కుమారి ని కోరెను. కుమార్ దానికి అంగీకరించి అదనపు కాలానికి 12% వడ్డీ కలుపుకొని రెండు నెలల గడువుతో కొత్తబిల్లును రాసెను. కుమార్ రాసిన 2 నెలల గడువు గల కొత్త బిల్లుకు మురళి స్వీకృతి తెలిపెను. గడువు తేదీకి ముందే మురళి దివాలా తీయడంతో అతని ఎస్టేటు నుంచి రూపాయికి 50 పైసలు చొప్పున మాత్రమే కుమార్ వసూలు చేసుకోగలిగాడు.
కుమార్, మురళి పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులను రాయండి.
సాధన.
కుమార్ (బిల్లు కర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు


మురళి (బిల్లు స్వీకర్త) పుస్తకాలలో చిట్టా పద్దులు

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 3(a) విద్యుత్ రసాయనశాస్త్రం Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 3(a) విద్యుత్ రసాయనశాస్త్రం

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
గాల్వనిక్ ఘటం లేదా వోల్టాయిక్ ఘటం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ తెలపండి.
జవాబు:
ఏ పరికరాలైతే అయత్నీకృతంగా జరిగే రిడాక్స్ చర్యలను ఉపయోగించి రసాయనశక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మార్పు చేస్తాయో వాటిని గాల్వనిక్ ఘటాలు లేదా వోల్టాయిక్ ఘటాలు అంటారు.
ఉదా : డానియల్ ఘటం

ప్రశ్న 2.
డేనియల్ ఘటంలో ఉపయోగించిన రసాయన సమీకరణాన్ని రాయండి. దీని అర్థఘట చర్యలను కూడా రాయండి.
జవాబు:
డేనియల్ ఘటంలో ఉపయోగించిన రసాయన సమీకరణాలు

ప్రశ్న 3.
డేనియల్ ఘటంలో చోటుచేసుకొని ఉన్న రెండు అర్థఘట చర్యలను తెలపండి.
జవాబు:
డేనియల్ ఘటంలో చోటుచేసుకొని ఉన్న రెండు అర్థఘట చర్యలు

ప్రశ్న 4.
IUPAC సంప్రదాయంలో కాగితంపై గాల్వనిక్ ఘటాన్ని ఎలా వ్యక్తం చేస్తారు ? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
గాల్వనిక్ ఘటాన్ని సూచించుట :

• ఆక్సీకరణ అర్థఘటాన్ని ఎడమవైపున వ్రాయలి
• క్షయకరణ అర్థఘటాన్ని కుడి వైపున వ్రాయలి
• ఈ రెండు అర్ధఘటాలను రెండు నిలువు సమాంతర గీతల(సాల్ట్ బ్రిడ్జ్)తో కలుపవలెను.
  ఉదా : Cu(ఘ) | Cu²⁺(జల) || Ag⁺(జల)|Ag(ఘ)

ప్రశ్న 5.
కింది ఘటంలో జరిగే ఘట చర్యను రాయండి
Cu(ఘ) | Cu²⁺(జల) | | Ag⁺ (జల) | Ag(ఘ)
జవాబు:
ఇవ్వబడిన ఘటం Cu(ఘ) | Cu²⁺ (జల)|| Ag⁺(జల) / Ag(ఘ)
Cu → Cu⁺² + 2e^– (ఆక్సీకరణం)
2Ag⁺ + 2e^– → 2Ag (క్షయకరణం)

ప్రశ్న 6.
ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఏ ఎలక్ట్రోడ్ యొక్క పొటెన్షియల్ అయితే తెలిసి ఉంటుందో దానిని ప్రమాణ ఎలక్ట్రోడ్ లేదా ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ అంటారు.

ఒక అర్థఘటం యొక్క పొటెన్షియల్ను హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్తో కలిపి కనుగొంటాము.

ప్రశ్న 7.
ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ చక్కని పటాన్ని గీయండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 8.
నెర్నెస్ట్ సమీకరణం అంటే ఏమిటి? ఎలక్ట్రోడ్ చర్య Mⁿ⁺ (జల) + ne^– M(ఘ) గల ఎలక్ట్రోడ్కు, ఎలక్ట్రోడ్ చర్య సమీకరణం రాయండి.
జవాబు:
ఎలక్ట్రోడ్ చర్యగల ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్ విలువను అయాన్ Mⁿ⁺ ఏ గాఢత వద్దనైనా ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ పరంగా కింది సమీకరణం ద్వారా వ్యక్తం చేయవచ్చు. దీనిని నెర్నెస్ట్ సమీకరణం అంటారు.

ప్రశ్న 9.
రుణ E^Θ విలువ గల రిడాక్స్ జంట H⁺/H₂ క్షయకరణ జంట కంటే ……………. దిగా సూచిస్తుంది.
(బలమైన లేదా బలహీనమైన)
జవాబు:
రుణ E° విలువ గల రిడాక్స్ జంట H⁺/H₂ క్షయకరణ జంట కంటే బలమైనదిగా సూచిస్తుంది.

ప్రశ్న 10.
ధన E^Θ విలువ గల రిడాక్స్ జంట H⁺/H₂ జంట కంటే బలహీన ………………. జంటగా తెలుపుతుంది. (ఆక్సీకరణ లేదా క్షయకరణ)
జవాబు:
ధన E° విలువ గల రిడాక్స్ జంట H⁺/H₂ జంటకంటే బలహీన క్షయకరణ జంటగా తెలుపుతుంది.

ప్రశ్న 11.
కింది ఘటం EMF కు నెర్నెస్ట్ సమీకరణం రాయండి.
Ni(ఘ) | Ni²⁺(జల) || Ag⁺(జల) | Ag
జవాబు:
ఇవ్వబడిన విద్యుత్ ఘటం
Ni(ఘ)| Ni²⁺(జల) || Ag⁺(జల) | Ag
పైన ఇవ్వబడిన ఘటానికి నెర్నెస్ట్ సమీకరణం

ప్రశ్న 12.
E_(ఘటం) = E^Θ_(ఘటం) – \(\frac{\mathrm{RT}}{2 \mathrm{~F}} \ln \frac{\left[\mathrm{Mg}^{2+}\right]}{\left[\mathrm{Ag}^{+}\right]^2}\) ను సూచించే ఘటానికి ఘట చర్యా సమీకరణాన్ని రాయండి.
జవాబు:
ఇవ్వబడిన ఘటం

ప్రశ్న 13.
ఘట చర్య K_C విలువకు, ఘటం E° కు మధ్యగల గణితాత్మక సంబంధాన్ని తెలపండి.
జవాబు:
ఘట చర్య K_C విలువకు, ఘటం E° కు మధ్యగల గణితాత్మక సంబంధం
E°_(ఘటం) = \(\frac{2.303 RT}{nF}\) log _C
n = ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య
F = ఫారడే = 96500 C mol^-1
T = ఉష్ణోగ్రత

ప్రశ్న 14.
ఘటం emf (E) కు, గిబ్స శక్తి (G) కి మధ్యగల గణితాత్మక సంబంధాన్ని తెలపండి. SI ప్రమాణాలు ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఘటం emf (E) కు, గిబ్స శక్తి (G) కి మధ్యగల గణితాత్మక సంబంధం
∆G° = – nFE_(ఘటం)
∆G° = గిబశక్తి మార్పు
n = ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య
F = ఫారడే

ప్రశ్న 15.
పధార్థం ‘విద్యుత్ వాహకత్వం’ నిర్వచించండి. SI యూనిట్లు తెలపండి.
జవాబు:
విశిష్టనిరోధకత(లేదా) నిరోధకత యొక్క విలోమాన్ని విద్యుద్వాహకత్వం అంటారు. దీనిని (K) తో సూచిస్తారు.
(లేదా)
ఒక యూనిట్ ఘన వాహకం యొక్క వాహకత్వాన్ని విద్యుద్వాహకత్వం అంటారు.
SI యూనిట్లు : ohm^-1m^-1 (or) Sm^-1 S = సీమన్

ప్రశ్న 16.
వాహకత్వఘటం ఘట స్థిరాంకం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఘట స్థిరాంకం :

నిరోధకత్వం మరియు విశిష్ట వాహకత్వం యొక్క లబ్దాన్ని ఆవాహకత్వ ఘటం యొక్క ఘటస్థిరాంకం అంటారు.

ప్రశ్న 17.
మోలార్ వాహకత్వం (∧_m) నిర్వచించండి. దీనికి వాహకత్వం (k) తో ఎలా సంబంధం ఉంది?
జవాబు:
మోలార్ వాహకత్వం :
ఒక మీటరు లేదా ఒక సెం.మీ. ప్రమాణ దూరం ద్వారా వేరు చేయబడిన రెండు సమాంతర ఎలక్ట్రోడ్ల మధ్య ఆవృతమై ఉండే ఒక మోలార్ భారం కలిగి ఉండే విద్యుత్ విశ్లేష్యక ద్రావణం వాహకతను మోలార్ వాహకత్వం (∧_m) అంటారు.

మోలార్ వాహకత్వం (∧_m) మరియు వాహకత్వం (K)నకు సంబంధం :
∧_m = \(\frac{k}{C}\) ; ∴ c = గాఢత

ప్రశ్న 18.
ద్రావణం మోలారిటి (c) తో మోలార్ వాహకత్వం (∧_m) మారే తీరును సూచించే గణిత సమీకరణాన్ని రాయండి.
జవాబు:
ద్రావణం మోలారిటి (c) తో మోలార్ వాహకత్వం (∧_m) మారే తీరును సూచించే గణిత సమీకరణం

ప్రశ్న 19.
కోల్రాష్ అయాన్ల స్వతంత్రీయ అభిగమన నియమం తెలపండి.
జవాబు:
కోల్రాష్ అయాన్ల స్వతంత్రీయ అభిగమన నియమం :
ఒక విద్యుత్ విశ్లేష్యకం అవధిక మోలార్ విద్యుత్వాహకత్వం, విశ్లేష్యకం సమకూర్చిన కాటయాన్ల, ఆనయాన్ల వ్యక్తిగత వాహకత్వాల మొత్తానికి సమానం.
∧°_m(AB) = ∧°_A⁺ + ∧°_B^–
∧°_m(AB) = అవధిక మోలార్ విద్యుత్ వాహకత్వం
∧°_A⁺ = కాటయాన్ అవధిక మోలార్ విద్యుత్ వాహకత్వం
∧°_B^– = ఆనయాన్ అవధిక మోలార్ విద్యుత్ వాహకత్వం

ప్రశ్న 20.
ఫారడే విద్యుద్విశ్లేష్యణ ప్రక్రియ మొదటి నియమం తెలపండి. [AP. Mar.’16; TS. Mar.’15]
జవాబు:
ఫారడే విద్యుద్విశ్లేష్యణ ప్రక్రియ మొదటి నియమం :
విద్యుద్విశ్లేషణ ప్రక్రియలో ఎలక్ట్రోడ్ వద్ద జరిగే రసాయన చర్య పరిమాణం విద్యుద్విశ్లేష్యక పదార్ధంలో ప్రసారమయ్యే విద్యుత్ పరిమాణానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
m ∝ Q; m = c × t
m = ect; m = \(\frac{Ect}{96,500}\)
e = విద్యుత్ రసాయన తుల్యాంకం t = సమయం (సెకన్లలో)
c = విద్యుత్ (ఆంపియర్లలో) E = రసాయన తుల్యాంకం

ప్రశ్న 21.
ఫారడే విద్యుద్విశ్లేషణ ప్రక్రియ రెండవ నియమం తెలపండి.
జవాబు:
ఫారడే విద్యుద్విశ్లేషణ ప్రక్రియ రెండవ నియమం :
విద్యుద్విశ్లేషణంలో భిన్న విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణాల ద్వారా సమాన పరిమాణంలో విద్యుత్ ప్రవహిస్తే ఎలక్ట్రోడ్ వద్ద వెలువడే భిన్న పదార్థాల పరిమాణాలు, వాటి రసాయనిక తుల్య భారాలకు అనులోమానుపాతంలో ఉంటాయి.
m ∝ E

ప్రశ్న 22.
గలన లేదా కరిగించిన NaCl ద్రవాన్ని విద్యుత్ విశ్లేషణ ప్రక్రియకు గురి చేసినప్పుడు ప్లాటినమ్ ఆనోడ్, ప్లాటినమ్ కాథోడ్ ల వద్ద ఏర్పడే పదార్థాలను తెలపండి.
జవాబు:
గలన లేదా కరిగించిన NaCl ద్రవాన్ని విద్యుద్విశ్లేషణ ప్రక్రియకు గురిచేస్తే ప్లాటినమ్ ఆనోడ్ వద్ద క్లోరిన్ వాయువు, ప్లాటినం కాథోడ్ వద్ద సోడియంలోహం ఏర్పడును.
2 NaCl → 2 Na⁺ + 2Cl^–
2 Cl^– → Cl₂ + 2e^– (ఆనోడ్)
2 Na⁺ + 2e^– → 2 Na (కాథోడ్)

ప్రశ్న 23.
జల K₂SO₄ ద్రావణాన్ని విద్యుత్ విశ్లేషణ ప్రక్రియకు గురిచేస్తే ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్ వద్ద (కాథోడ్, ఆనోడ్) ఏర్పడే పదార్థాలను తెలపండి.
జవాబు:
జలK₂SO₄ ద్రావణాన్ని విద్యుద్విశ్లేషణం చేస్తే ప్లాటినం కాథోడ్ వద్ద హైడ్రోజన్ వాయువు, ప్లాటినం ఆనోడ్ వద్ద హైడ్రోజన్ వాయువు ఏర్పడును.

ప్రశ్న 24.
ప్లాటినమ్ ఆనోడ్ వద్ద H₂O_(ద్ర) ఆక్సీకరణం చెందే ప్రక్రియకు రసాయన సమీకరణం రాయండి.
జవాబు:
ప్లాటినమ్ ఆనోడ్ వద్ద H₂O_(ద్ర) ఆక్సీకరణం చెందే ప్రక్రియకు రసాయన సమీకరణం
2H₂O_(ద్ర) → O_2(వా) + 4H⁺_(జల) + 4e^–

ప్రశ్న 25.
ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్ వద్ద ద్రవరూపంలో ఉండే నీరు H₂O_(ద్ర) క్షయీకరణానికి సంబంధించిన రసాయన సమీకరణం రాయండి.
జవాబు:
ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్ కాథోడ్ వద్ద ద్రవరూపంలో ఉండే నీరు H2O క్షయీకరణానికి సంబంధించిన రసాయన సమీకరణం
H₂O_(ద్ర) + \(\frac{1}{2}\)e^– H_2(వా) + OH^–

ప్రశ్న 26.
ప్రైమరీ బ్యాటరీ అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి. [AP. Mar:’17]
జవాబు:
ప్రైమరీ బ్యాటరీ :
ఏ బ్యాటరీలైతే కొంత కాలం వాడిన తరువాత ఘటక చర్యలు పూర్తయిపోయి పని చేయడం ఆగిపోతాయో వాటిని ప్రైమరీ బ్యాటరీలు అంటారు.
ఉదా : లెక్లాంచి ఘటం, అనార్ద్ర ఘటం.

ప్రశ్న 27.
సెకండరీ బ్యాటరీకి ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి. దీని ఘటచర్యను రాయండి.
జవాబు:
సెకండరీ బ్యాటరీకి ముఖ్యమైన ఉదాహరణ లెడ్ నిక్షేప బ్యాటరీ. బ్యాటరీ వాడకంలో ఉన్నప్పుడు కింది ఘటచర్యలు చోటు చేసుకుంటాయి.
ఆనోడ్ : Pb_(ఘ) + SO^-2_4(జల) → PbSO_4(ఘ) + 2e^–
కాథోడ్ : PbO_2(ఘ) + SO^-2_4(జల) + 4H⁺_(జల) + 2e^– + PbSO_4(ఘ) + 2 H₂O_(ద్ర)

కాథోడ్, ఆనోడ్ వద్ద ‘జరిగే మొత్తం చర్య
Pb_(ఘ) + PbO_2(ఘ) + 2H₂SO_4(జల) → 2PbSO_4(ఘ) + 2H₂O_(ద్ర)

ప్రశ్న 28.
నికెల్-కాడ్మియమ్ సెకండరీ బ్యాటరీ ఘటచర్యను తెలపండి.
జవాబు:
నికెల్-కాడ్మియమ్ సెకండరీ బ్యాటరీ ఘటచర్య
Cd_(ఘ) + 2Ni(OH)_3(ఘ) → CdO_(ఘ) + 2Ni(OH)_2(ఘ) + H₂O_(ద్ర)

ప్రశ్న 29.
ఇంధన ఘటం అంటే ఏమిటి? సంప్రదాయ గాల్వనిక్ ఘటానికి, దీనికి గల భేదం ఏమిటి?
జవాబు:
విద్యుత్ రసాయన ప్రక్రియ ఆధారంగా ఇంధనం ఆక్సీకరణ వ్యవస్థలోని రసాయన శక్తిని ప్రత్యక్షంగా విద్యుత్ శక్తిగా మార్చే గాల్వనిక్ ఘటమే ఇంధన ఘటం అంటారు.

• సంప్రదాయ గాల్వనిక్ ఘటాలు రిడాక్స్ చర్యలను ఉపయోగించి రసాయన శక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మారుస్తాయి.
• ఇంధన ఘటాలు హైడ్రోజన్, మిథేన్ మొదలగునవి ఇంధనాల దహనం ద్వారా వచ్చిన శక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మారుస్తాయి. ఇవి తక్కువ కాలుష్యాన్ని కలిగిస్తాయి.

ప్రశ్న 30.
H₂, O₂, ఇంధన ఘటంలో కాథోడ్, ఆనోడ్ వద్ద జరిగే చర్యలను రాయండి.
జవాబు:
కాథోడ్ : O_2(వా) + 2H₂O_(ద్ర) + 4e^– → 40H^–_(జల)
ఆనోడ్ : 2H_2(వా) + 40H^–_(జల) → 4H₂O_(ద్ర) + 4e^–
మొత్తం చర్య : 2H_2(వా) + O_2(వా) → 2H₂O_(ద్ర)

ప్రశ్న 31.
లోహక్షయం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి. [TS. Mar.’17; AP. Mar.’15]
జవాబు:
లోహక్షయం :
ఒక లోహం, అది ప్రకృతిలో సహజంగా లభించే సమ్మేళన రూపంలో స్వచ్ఛందంగా మారిపోవడానికి ప్రదర్శించే సంసిద్ధతను లోహక్షయం అంటారు.
ఉదా : ఐరన్, తన ఆక్సైడ్ (Fe2O3-హెమటైట్) రూపంలోకి, కాపర్, తన కార్బనేట్ (మోలకైట్) రూపంలోకి మరియు సిల్వర్, తన సల్ఫైట్ (AgS సిల్వర్ గ్లాన్స్) రూపంలోకి మారిపోవడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.

ఎనోడ్ వద్ద లోహం విద్రవణం చెందడాన్ని విద్యుత్ రసాయన లోహక్షయం అంటారు.

ప్రశ్న 32.
ఐరన్ లోహక్షయం లేదా తుప్పు పట్టడం తెలిపే విద్యుత్- రసాయన చర్యను పేర్కొనండి.
జవాబు:
ఐరన్ తుప్పు పట్టడం తెలిపే విద్యుత్-రసాయనచర్యలు

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
గాల్వనిక్ ఘటాలు అంటే ఏమిటి? డేనియల్ ఘటాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకొని గాల్వనిక్ ఘటం ఎలా పనిచేస్తుంది అనే దానిని రేఖాచిత్రం సహాయంతో వివరించండి.
జవాబు:

ఏ పరికరాలైతే అయత్నీకృతంగా జరిగే రిడాక్స్ చర్యలను ఉపయోగించి రసాయనశక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మార్పు చేస్తాయో వాటిని గాల్వనిక్ ఘటాలు లేదా వోల్టాయిక్ ఘటాలు అంటారు.
ఉదా : డానియల్ ఘటం

డానియల్ ఘటం :
ఇది ప్రత్యేకమైన గాల్వానిక్ ఘటం, దానిలో ఒకే పాత్రలో రెండు అర్థఘటాలు ఉంటాయి. ఈ పాత్ర రెండు భిన్న భాగాలుగా విభజింపబడుతుంది. ఎడమవైపు భాగం ZnSO₄ జల ద్రావణంలో నింపబడి Zn కడ్డీని కలిగి ఉంటుంది. కుడివైపుభాగంలో CuSO₄ జల ద్రావణంతో నింపబడి Cu కడ్డీని కలిగి ఉంటుంది. ఈ రెండింటినీ ఒక సాల్ట్ బ్రిడ్జ్ అనుసంధానం చేస్తారు. ఈ అర్థ ఘటాలు బాహ్య బ్యాటరీకి కలుపుతారు.
Zn/ZnSO₄ అర్థ ఘటంలో ఆక్సీకరణ చర్య జరుగును.

ప్రశ్న 2.
చక్కని పటం సహాయంతో ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ నిర్మాణాన్ని. అది పనిచేసే విధానాన్ని పేర్కొనండి.
జవాబు:
ఏ ఎలక్ట్రోడ్ యొక్క పొటెన్షియల్ అయితే తెలిసి ఉంటుందో దానిని ప్రమాణ ఎలక్ట్రోడ్ లేదా ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ అంటారు.

ఒక అర్థఘటం యొక్క పొటెన్షియల్ను హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్తో కలిపి కనుగొంటాము.

Pt(ఘ)/H₂(వా)/ H⁺(జల) గా వక్తం చేయబడిన ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ అనే అర్ధ H⁺ ఘటం పొటెన్షియల్ విలువను అన్ని ఉష్ణోగ్రతల వద్ద సాంప్రదాయకంగా సున్నా వోల్టులుగా తీసుకొంటారు. ఈ పొటెన్షియల్ విలువ కింది అర్థఘట చర్య ద్వారా ఏర్పడుతుంది.

దీనినే ప్రమాణ ఎలక్ట్రోడ్ లేదా నిర్దేశిత ఎలక్ట్రోడ్ అంటారు. దీనిలో ప్లాటినమ్’ నలుపు పూత పూసిన ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్ ఉంటుంది. దీనిని ఆమ్లద్రావణంలో ముంచి ఉంచుతారు. వాతావరణ పీడనం వద్ద (1 bar) వద్ద (H₂) వాయువును దీనిపై పంపుతారు. ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ను ఆనోడ్గాను రెండవ అర్ధ ఘటాన్ని కాథోడ్గాను తీసుకొని నిర్మాణం చేసిన ఘటం (emf 298K) వద్ద రెండవ అర్థఘట పొటెన్షియల్ తెలుపుతుంది.

ప్రశ్న 3.
లోహ ఎలక్ట్రోడ్, అలోహ ఎలక్ట్రోడ్ల సహాయంతో నెర్నెస్ట్ సమీకరణాన్ని తెలిపి వివరించండి.
జవాబు:
ఎలక్ట్రోడ్ చర్యగల ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్ విలువను అయాన్ Mⁿ⁺ ఏ గాఢత వద్దనైనా ప్రమాణ హైడ్రోజన్ ఎలక్ట్రోడ్ పరంగా కింది సమీకరణం ద్వారా వ్యక్తం చేయవచ్చు. దీనిని నెర్నెస్ట్ సమీకరణం అంటారు.

పై చర్యకు నెర్నెస్ట్ సమీకరణం

ప్రశ్న 4.
విద్యుత్ రసాయన ఘటం పనిచేసే తీరుకు, గిబ్స్ రసాయన శక్తికి గల సంబంధాన్ని అనువైన ఒక ఉదాహరణతో వివరించండి.
జవాబు:
విద్యుత్ రసాయన ఘటం, రసాయన చర్య గిబ్స్ శక్తి :
విద్యుత్ రసాయన ఘటంలో ఒక సెకన్లో జరిగే విద్యుత్ పని ప్రవహిస్తున్న మొత్తం ఆవేశం పరిమాణాన్ని ఎలక్ట్రికల్ పొటెన్షియల్తో గుణిస్తే వచ్చే లబ్దం విలువకు సమానంగా ఉంటుంది. గాల్వనిక్ ఘటం నుంచి మనకు విద్యుత్ పని గరిష్ఠ సాయిలో లభించాలి అంటే, విద్యుత్ ఆవేశాన్ని ఉత్రమణీయంగా ప్రవహింపజేయాలి. గాల్వనిక్ ఘటం ఉత్రమణీయ పద్ధతిలో జరిపిన విద్యుత్ పని, గిబ్స్ శక్తి తగ్గుదలకు సమానంగా ఉంటుంది. కాబట్టి ఘటం emf విలువ E ప్రవహించే విద్యుదావేశ పరిమాణం nF, వద్ద గిబ్స్ శక్తి ∆_r G అయినట్లైతే
∆_r G = – nFE_(ఘటం)

E_(ఘటం) అనేది గహన పరామితి, ∆_r G అనేది విస్తీర్ణ ఉష్ణగతిక శాస్త్రీయ ధర్మం. ఇది n మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. కాబట్టి చర్యను కింది విధంగా రాస్తే

కాబట్టి E^Θ_(ఘటం) ను కొలిచి ముఖ్యమైన ఉష్ణగతిక శాస్త్రీయ ధర్మం ∆_r G^Θ (చర్మ ప్రమాణ గిబ్స్ శక్తి)ని లెక్కించవచ్చు. ∆_r G^Θ నుంచి సమతాస్థితి స్థిరాంకం K_c ని కింది సమీకరణం ద్వారా లెక్కించవచ్చు.
∆_r G^Θ = – RT ln K_c

ప్రశ్న 5.
విద్యుత్ విశ్లేష్యక జలద్రావణం విద్యుత్ వాహకత్వం ఏ కారణాంశాల మీద ఆధారపడుతుంది?
జవాబు:
విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణాల విద్యుత్ వాహకత కింది అంశాలపై ఆధారపడియుండును.

1. విద్యుద్విశ్లేష్యకం స్వభావం
2. విద్యుద్విశ్లేష్యకం వియోగంలో ఏర్పడిన అయాన్ల పరిమాణం, అయాన్ల ఆర్ద్రీకరణం
3. ద్రావణి స్వభావము, స్నిగ్ధత
4. విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణం గాఢత
5. ఉష్ణోగ్రత

ప్రశ్న 6.
విద్యుద్విశ్లేష్యక జలద్రావణం విద్యుత్ వాహకత్వం ప్రయోగం ద్వారా ఎలా నిర్ణయిస్తారు?
జవాబు:
విద్యుత్ వాహకత్వం ప్రయోగం ద్వారా నిర్ణయించుట :
→ వీట్ స్ట్రోన్ బ్రిడ్జ్ సహాయంతో ఒక లోహపు తీగ నిరోధాన్ని కొలవవచ్చు. విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణాల నిరోధాన్ని ఈ విధానంలో కొలిచేటప్పుడు రెండు ఇబ్బందులు ఎదురౌతాయి.

(i) ప్రయోగ ద్రావణం ద్వారా ఏకముఖ ప్రవాహ కరెంటు DCను పంపినప్పుడు ద్రావణంలో జరిగే విద్యుద్విశ్లేషక ప్రక్రియ కారణంగా ద్రావణం సంఘటనం మారిపోవడం తటస్థిస్తుంది.

(ii) ఒక లోహ తీగను లేదా ఘనస్థితి వాహకాన్ని బ్రిడ్జ్ని సులభంగా సంధానం చేసినట్లు అయానిక ద్రావణాన్ని బ్రిడ్జికి సంధానం చేయలేము.

→ ఏకముఖి ప్రవాహ విద్యుత్ జనకానికి బదులుగా ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహ జనకం AC వాడటం వలన మొదటి ఇబ్బందిని అధిగమించవచ్చు ప్రత్యేకంగా తయారు చేసిన వాహకత్వఘటం అనే పాత్రను ఉపయోగించటం ద్వారా రెండవ ఇబ్బందిని అధిగమించవచ్చు.

→ వాహకత్వం విలువ తెలిసిన ద్రావణంతో ఘటాన్ని నింపి దాని నిరోధాన్ని కొలిచి ఘటస్థిరాంకాన్ని నిర్ణయిస్తారు.

→ ఘటస్థిరాంకం నిర్ణయించిన తరువాత దానిని ద్రావణం వాహకత్వాన్ని లేదా నిరోధాన్ని కొలవడానికి ఉపయోగిస్తారు.

→ నిరోధాన్ని కొలిచే ప్రయోగసాధన అమరిక ఈ క్రింది ఇవ్వబడినది.

ప్రశ్న 7.
విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణం గాఢతతో మోలార్ విద్యుత్ వాహకత్వం ఎలా మారుతుందో వివరించండి. కారణాలు తెలపండి.
జవాబు:

గాఢతతో వాహకత్వం, మోలార్ వాహకత్వం మారే తీరు :
విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణం వాహకత్వం, మోలార్ వాహకత్వం, ద్రావణం గాఢతతో మార్పు చెందుతాయి. బలహీన, బలమైన విద్యుద్విశ్లేష్యకాలు రెండింటికి కూడా ద్రావణం గాఢత తగ్గుదలతో వాహకత్వం కూడా తగ్గుతుంది. ద్రావణాన్ని విలీనం చేసినప్పుడు, దాని ఏకాంక ఘనపరిమాణంలోని విద్యుత్ను రవాణా చేసే అయాన్లల సంఖ్య తగ్గడం కారణంగా దీనిని విశదీకరిస్తారు. . ఏకాకం పొడవు (unit length) మధ్య దూరంగా కలిగి అడ్డుకోత వైశాల్యం ఏకాంక పరిమాణంలో గల రెండు ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్ల మధ్య చోటు చేసుకొన్న ఏకాంక ఘనపరిమాణంగల ద్రావణం ప్రదర్శించిన వాహకతను, నిర్దేశిత గాఢత వద్ద ఆ ద్రావణం వాహకత్వం అంటారు. ఇది కింది సమీకరణం ద్వారా తెలుస్తుంది.

G = \(\frac{kA}{l}\) = k(A, l లు రెండూ వాటి సరైన యూనిట్లు m లేదా cm లలో ఏకాంక విలువలను కలిగి ఉన్నప్పుడు) ఎలక్ట్రోడ్ మధ్య దూరం ఏకాంక పొడవులో ఉండి, అడ్డుకోత వైశాల్యం A గా గల రెండు ఎలక్ట్రోడ్ల మధ్య చోటుచేసుకొని ఒక మోల్ విద్యుత్ విశ్లేష్యకం గల V ఘనపరిమాణం గల ద్రావణం ప్రదర్శించే వాహకత, నిర్దేశిత గాఢత వద్ద మోలార్ వాహకత్వం అవుతుంది.

ద్రావణం గాఢత తగ్గిన కొద్దీ లేదా ద్రావణం విలీనత పెరిగినకొద్దీ ద్రావణం మోలార్ వాహకత్వం పెరుగుతుంది. దీనికి కారణం 1 మోల్ విద్యుత్ విశ్లేష్యకం గల ద్రావణం ఘనపరిమాణం V కూడా పెరుగుతుంది. ద్రావణం విలీనతతో k లో తటస్థించే తగ్గుదలను ఘనపరిమాణంలో వచ్చే అధిక పెరుగుదల ప్రతికరణం చేస్తుంది. భౌతికంగా దీనిని కింది విధంగా తెలపవచ్చు. ఒక మోల్ విద్యుద్విశ్లేష్యకాన్ని తనలో కరిగించుకో గలిగినతం ఘనపరిమాణంలో గల ద్రావణానికి తగినంత చోటు కల్పించగలిగే పరిమాణంలో అడ్డుకోత వైశాల్యం కలిగి, ఏకాంక పొడవు దూరంలో అమర్చిన రెండు ఎలక్ట్రోడ్లు గల వాహకత్వ ఘటంలో చోటుచేసుకొని ఉన్న విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణం ప్రదర్శించే వాహకతను ∧_m నిర్దేశిత గాఢత వద్ద ∧_m గా నిర్వచించవచ్చు. ద్రావణం గాఢత “సున్నా” విలువను చేరుకున్నప్పుడు ద్రావణం ప్రదర్శించే మోలార్ వాహకతాన్ని సీమాంత లేదా అవధిక మోలార్ వాహకత్వం అంటారు. దీనిని ∧°_m తో సూచిస్తారు. బలమైన బలహీన విద్యుద్విశ్లేష్యత ద్రావణాలకు గాఢతతో ∧_m మార్పు భిన్నంగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 8.
అయాన్ల స్వతంత్రీయ అభిగమనాల కోల్రష్ నియమాన్ని తెలిపి, వివరించండి.
జవాబు:
కోల్రాష్ అయాన్ల స్వతంత్రీయ అభిగమన నియమం :
ఒక విద్యుత్ విశ్లేష్యకం అవధిక మోలార్ విద్యుత్ వాహకత్వం, విశ్లేష్యకం సమకూర్చిన కాటయాన్ల ఆనయాన్ల వ్యక్తిగత వాహకత్వాల మొత్తానికి సమానం.

అనువర్తనాలు :
1. దుర్బల విద్యుద్విశ్లేష్యకాల అనంత విలీనం వద్ద తుల్యాంక వాహకతను (∧_∞) లెక్కించడం :
దుర్బల ఎలక్ట్రోలైట్లు ద్రావణములలో తక్కువ అయనీకరణం చెందును. అధిక విలీనత వద్ద కూడ అవి పూర్తిగా అయనీకరణం చెందవు. కనుక బలహీన ఎలక్ట్రోలైట్ల ∧_∞ విలువ ప్రయోగకముగా నిర్ణయించుట కష్టము. అటువంటి వాటి ∧_∞ విలువలను కింది పద్ధతిలో కనుగొనవచ్చు.

ఎన్నికచేసిన ప్రబల ఎలక్ట్రోలైట్స్ ∧_∞ విలువలనుండి :
ప్రబల ఎలక్ట్రోలైట్ల వాహకతకు, విలీనతకు గ్రాఫీచి, పొడిగించిన (extrapolation) అనంత విలీనతవద్ద తుల్యాంక వాహకతను కనుగొనవచ్చు. బలహీన ఎలక్ట్రోలైట్స్కు ∧_∞ కనుగొనుట కష్టము.
ఉదా : ఎసిటిక్ ఆమ్లపు ∧_∞ విలువను, HCl, NaCl, CH₃ COONa ల ∧_∞ విలువలనుండి గణించవచ్చును.
ఈ నియమం ప్రకారం.

2. ఆమ్ల, క్షార వియోజన స్థిరాంకములను కనుగొనుటలో

3. అల్ప ద్రావణీయత లవణ ద్రావణీయతను (S) నిర్ణయించుటలో
BaSO₄, PbSO₄, AgCl వంటి లవణములో నీటిలో తక్కువగా కరుగును. వాటి ద్రావణీయతను క్రింది విధంగా కనుగొనవచ్చు.

ప్రశ్న 9.
విద్యుత్ విశ్లేషణ ప్రక్రియ అంటే ఏమిటి? విద్యుత్ విశ్లేషణ ప్రక్రియకు సంబంధించిన ఫారడే మొదటి నియమం తెలపండి. [AP. Mar.’ 15]
జవాబు:
విద్యుత్ వియోజన ప్రక్రియ ద్వారా, సాధారణ పరిస్థితులలో స్వచ్ఛందంగా జరగని రసాయన చర్యలను జరిపించే ప్రక్రియను విద్యుత్ విశ్లేషణ అంటారు.
జలద్రావణ స్థితిలోనూ, గలన స్థితిలోనూ ఉన్న లవణాలు విద్యుద్విశ్లేషణ చెందుతాయి.

గలనస్థితిలో ఉన్న KCl లవణం విద్యుద్విశ్లేషణ :
పటములో చూపినట్లుగా విద్యుద్ఘాటంలో గలన స్థితిలో ఉన్న KCl ను తీసుకుంటారు. దానిలో రెండు ప్లాటినం కడ్డీలను వ్రేలాడదీస్తారు. అవి ఎలక్ట్రోడ్లుగా పనిచేస్తాయి. ఈ ఎలక్ట్రోడ్లను తీగెల సహాయంతో బ్యాటరీ రెండు కొనలకు కలుపుతారు. విద్యుత్ ప్రసరిస్తుంది. అపుడు K⁺ తటస్థ అయాన్లు కాథోడ్ వైపుకు, Cl^– ప్రయాణిస్తాయి. అచ్చట అవి వాటి ఆవేశాన్ని కోల్పోయి ఉత్పన్నాలను ఇస్తాయి.

ఫారడే విద్యుద్విశ్లేష్యణ ప్రక్రియ మొదటి నియమం :
విద్యుద్విశ్లేషణ ప్రక్రియలో ఎలక్ట్రోడ్ వద్ద జరిగే రసాయన చర్య పరిమాణం విద్యుద్విశ్లేష్యక పదార్ధంలో ప్రసారమయ్యే విద్యుత్ పరిమాణానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
m ∝ Q; m = c × t
m = ect; m = \(\frac{Ect}{96,500}\)
e = విద్యుత్ రసాయన తుల్యాంకం
t = సమయం (సెకన్లలో)
c = విద్యుత్ (ఆంపియర్లలో)
E = రసాయన తుల్యాంకం

ప్రశ్న 10.
ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్లు ఉపయోగించి విద్యుత్ విశ్లేషణ ప్రక్రియకు కింది వాటిని గురిచేస్తే కాథోడ్, ఆనోడ్ల వద్ద ఏ పదార్థాలు ఏర్పడతాయి?
(ఎ) గలన KCl (బి) జల CuSO₄ ద్రావణం (సి) జల K₂SO₄ ద్రావణం
జవాబు:
ఎ) ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్లను ఉపయోగించి గలన KCl ను విద్యుద్విశ్లేషణ ప్రక్రియకు గురిచేస్తే పొటాషియం కాథోడ్ వద్ద క్లోరిన్ ఆనోడ్ వద్ద ఏర్పడుతుంది.
2 KCl → 2K⁺ + 2Cl^–
2 Cl^– → Cl₂ + 2e^– (ఆనోడ్)
2K⁺ + 2e^– → 2K (కాథోడ్)

బి) ప్లాటినమ్ ఎలక్ట్రోడ్లను ఉపయోగించి CuSO₄ జలద్రావణాన్ని విద్యుద్విశ్లేషణ ప్రక్రియకు గురిచేస్తే కాపర్ కాథోడ్ వద్ద, O₂ వాయువు ఆనోడ్ వద్ద వెలువడతాయి.
2 CuSO₄ → 2 Cu + 2 + 2 SO₄
2 Cu⁺² + 4e^– → 2 Cu (కాథోడ్)
2 H₂O – 4e^– → O₂ + 4H⁺ (ఆనోడ్)

సి) జలK₂SO₄ ద్రావణాన్ని విద్యుద్విశ్లేషణం చేస్తే ప్లాటినం కాథోడ్ వద్ద హైడ్రోజన్ వాయువు, ప్లాటినం ఆనోడ్ వద్ద హైడ్రోజన్ వాయువు ఏర్పడును.

ప్రశ్న 11.
ప్రైమరీ, సెకండరీ బ్యాటరీలు అంటే ఏమిటి ? ప్రతీ దానికి ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
ప్రైమరీ బ్యాటరీ :
బ్యాటరీలైతే కొంత కాలం వాడిన తరువాత ఘటక చర్యలు పూర్తయిపోయి పని చేయడం ఆగిపోతాయో వాటిని ప్రైమరీ బ్యాటరీలు అంటారు.
ఉదా : లెక్లాంచి ఘటం, అనార్ద్ర ఘటం.

సెకండరీ బ్యాటరీ :
ఏ బ్యాటరీని అయితే డిస్చార్జ్ అయిపోయిన దాన్ని తిరిగి చార్జ్ చేసి వాడుకోవచ్చో దానిని సెకండరీ బ్యాటరీ అంటారు.
ఉదా : సెకండరీ బ్యాటరీకి ముఖ్యమైన ఉదాహరణ లెడ్ నిక్షేప బ్యాటరీ. బ్యాటరీ వాడకంలో ఉన్నప్పుడు కింది ఘటచర్యలు చోటు చేసుకుంటాయి.

ప్రశ్న 12.
ఇంధన ఘటాలు అంటే ఏమిటి? ఇవి గాల్వనిక్ ఘటాల నుంచి ఏ విధంగా భేదిస్తున్నాయి? H₂, O₂ ఇంధన ఘటం నిర్మాణం తెలపండి? [TS. Mar.’17]
జవాబు:
విద్యుత్ రసాయన ప్రక్రియ ఆధారంగా ఇంధనం ఆక్సీకరణి వ్యవస్థలోకి రసాయన శక్తిని ప్రత్యక్షంగా విద్యుత్ శక్తిగా మార్చే గాల్వనిక్ ఘటమే ఇంధన ఘటం అంటారు.

• సంప్రదాయ గాల్వనిక్ ఘటాలు రిడాక్స్ చర్యలను ఉపయోగించి రసాయన శక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మారుస్తాయి.
• ఇంధన ఘటాలు హైడ్రోజన్, మిథేన్ మొదలగునవి ఇంధనాల దహనం ద్వారా వచ్చిన శక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మారుస్తాయి. ఇవి తక్కువ కాలుష్యాన్ని కలిగిస్తాయి.
  ఉదా : H₂ – O₂ ఇంధన ఘటాలు :

గాఢ NaOH ద్రావణంలో ముంచి ఉంచిన రెండు సచ్ఛిద్ర కార్బన్ఎలక్ట్రోడ్లు ఈ ఇంధన ఘటంలో ఉంటాయి. H₂, O₂ వాయువులను, ఎలక్ట్రోడ్లు ఉపరితలం మీదికి బుడగల రూపంలో పంపుతారు. ఎలక్ట్రోడ్లలో అనువైన ఉత్ప్రేరకాలను పొదిగి ఉంచుతారు.

ఎలక్ట్రోడ్ చర్యలు కింది విధంగా ఉంటాయి.

చర్యలో పాల్గొనే వాయువుల సరఫరా ఉండేంత వరకు ఘటం పనిచేస్తుంది. దహనశక్తి ప్రత్యక్షంగా విద్యుత్ శక్తిగా మారుతుంది.

ప్రశ్న 13.
లోహక్షయం అంటే ఏమిటి? ఐరన్ లోహక్షయం ఆధారంగా దీనిని వివరించండి.
జవాబు:
లోహక్షయం :
ఒక లోహం, అది ప్రకృతిలో సహజంగా లభించే సమ్మేళన రూపంలో స్వచ్ఛందంగా మారిపోవడానికి ప్రదర్శించే సంసిద్ధతను లోహక్షయం అంటారు.
ఉదా : ఐరన్, తన ఆక్సైడ్ (Fe₂O₃ -హెమటైట్) రూపంలోకి, కాపర్, తన కార్బనేట్ (మోలకైట్) రూపంలోకి మరియు సిల్వర్, తన సల్ఫైట్ (Ag₂S సిల్వర్ గ్లాన్స్) రూపంలోకి మారిపోవడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.

ఎనోడ్ వద్ద లోహం విద్రవణం చెందడాన్ని విద్యుత్ రసాయన లోహక్షయం అంటారు.
ఐరన్ తుప్పు పట్టడం తెలిపే విద్యుత్ – రసాయనచర్యలు

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
విద్యుత్ రసాయన ఘటాలు అంటే ఏమిటి? వీటిని ఎలా నిర్మాణం చేస్తారు? భిన్న గాల్వనిక్ ఘటాలు పనిచేసే విధానాలను వివరించండి.
జవాబు:
అయత్నీకృతంగా జరిగే ఆక్సీకరణ-క్షయకరణ చర్యలను ఉపయోగించి రసాయనశక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మార్చే ఘటాలను విద్యుత్ రసాయన ఘటాలు అంటారు.
ఉదా : గాల్వానిక్ ఘటం, డానియల్ ఘటం.

ఏ పరికరాలైతే అయత్నీకృతంగా జరిగే రిడాక్స్ చర్యలను ఉపయోగించి రసాయనశక్తిని విద్యుత్ శక్తిగా మార్పు చేస్తాయో వాటిని గాల్వనాక్ ఘటాలు లేదా వోల్టాయిక్ ఘటాలు అంటారు.
ఉదా : డానియల్ ఘటం

డానియల్ ఘటం :
ఇది ప్రత్యేకమైన గాల్వానిక్ ఘటం, దానిలో ఒకే పాత్రలో రెండు అర్థఘటాలు ఉంటాయి. ఈ పాత్ర రెండు భిన్న భాగాలుగా విభజింపబడుతుంది. ఎడమవైపు భాగం ZnSO₄ జల ద్రావణంలో నింపబడి Zn కడ్డీని కలిగి ఉంటుంది. కుడివైపుభాగంలో CuSO₄ జల ద్రావణంతో నింపబడి Cu కడ్డీని కలిగి ఉంటుంది. ఈ రెండింటినీ ఒక సాల్ట్ బ్రిడ్జ్ అనుసంధానం చేస్తారు. ఈ అర్థ ఘటాలు బాహ్య బ్యాటరీకి కలుపుతారు.

Zn/ZnSO₄ అర్ధ ఘటంలో ఆక్సీకరణ చర్య జరుగును.

గాల్వానిక్ ఘటాన్ని సూచించుట :

• ఆక్సీకరణ అర్థఘటాన్ని ఎడమవైపున వ్రాయలి
• క్షయకరణ అర్థఘటాన్ని కుడి వైపున వ్రాయలి
• ఈ రెండు అర్థఘటాలను రెండు నిలువు సమాంతర గీతల(సాల్ట్ బ్రిడ్జ్)తో కలుపవలెను.
  ఉదా : Cu(ఘ)|Cu²⁺ (జల) | | Ag⁺ (జల) | Ag(ఘ)

ప్రైమరీ బ్యాటరీ :
ఏ బ్యాటరీలైతే కొంత కాలం వాడిన తరువాత ఘటక చర్యలు పూర్తయిపోయి పని చేయడం ఆగిపోతాయో వాటిని ప్రైమరీ బ్యాటరీలు అంటారు.
ఉదా : లెక్లాంచి ఘటం, అనార్ధ ఘటం.

సెకండరీ బ్యాటరీ :
ఏ బ్యాటరీని అయితే డిస్చార్జ్ అయిపోయిన దాన్ని తిరిగి చార్జ్ చేసి వాడుకోవచ్చో దానిని సెకండరీ బ్యాటరీ అంటారు.
ఉదా : సెకండరీ బ్యాటరీకి ముఖ్యమైన ఉదాహరణ లెడ్ నిక్షేపబ్యాటరీ. బ్యాటరీ వాడకంలో ఉన్నప్పుడు కింది ఘటచర్యలు చోటు చేసుకుంటాయి.

ప్రశ్న 2.
ద్రావణం విద్యుత్ వాహకత అంటే ఏమిటి? దీనిని ప్రయోగం ద్వారా ఎలా నిర్ణయిస్తారు?
జవాబు:
విశిష్టనిరోధకత(లేదా) నిరోధకత యొక్క విలోమాన్ని విద్యుద్వాహకత్వం అంటారు.
దీనిని (K) తో సూచిస్తారు.
(లేదా)
ఒక యూనిట్ ఘన వాహకం యొక్క వాహకత్వాన్ని విద్యుద్వాహకత్వం అంటారు.
SI యూనిట్లు : ohm^-1 in^-1 (or) Sm^-1 S = సీమన్

విద్యుత్ వాహకత్వం ప్రయోగం ద్వారా నిర్ణయించుట :
→ వీట్ స్ట్రోన్ బ్రిడ్జ్ సహాయంతో ఒక లోహపు తీగ నిరోధాన్ని కొలవవచ్చు. విద్యుద్విశ్లేష్యక ద్రావణాల నిరోధాన్ని ఈ విధానంలో కొలిచేటప్పుడు రెండు ఇబ్బందులు ఎదురౌతాయి.

(i) ప్రయోగ ద్రావణం ద్వారా ఏకముఖ ప్రవాహ కరెంటు DCను పంపినప్పుడు ద్రావణంలో జరిగే విద్యుద్విశ్లేషక ప్రక్రియ కారణంగా ద్రావణం సంఘటనం మారిపోవడం తటస్థిస్తుంది.

(ii) ఒక లోహ తీగను లేదా ఘనస్థితి వాహకాన్ని బ్రిడ్జ్ని సులభంగా సంధానం చేసినట్లు అయానిక ద్రావణాన్ని బ్రిడ్జికి సంధానం చేయలేము.

→ ఏకముఖి ప్రవాహ విద్యుత్ జనకానికి బదులుగా ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహ జనకం AC వాడటం వలన మొదటి ఇబ్బందిని అధిగమించవచ్చు ప్రత్యేకంగా తయారు చేసిన వాహకత్వఘటం అనే పాత్రను ఉపయోగించటం ద్వారా రెండవ ఇబ్బందిని అధిగమించవచ్చు.

→ వాహకత్వం విలువ తెలిసిన ద్రావణంతో ఘటాన్ని నింపి దాని నిరోధాన్ని కొలిచి ఘటస్థిరాంకాన్ని నిర్ణయిస్తారు.

→ ఘటస్థిరాంకం నిర్ణయించిన తరువాత దానిని ద్రావణం వాహకత్వాన్ని లేదా నిరోధాన్ని కొలవడానికి ఉపయోగిస్తారు.

→ నిరోధాన్ని కొలిచే ప్రయోగసాధన అమరిక ఈ క్రింది ఇవ్వబడినది.

ప్రశ్న 3.
కోల్రాష్ అయాన్ల స్వతంత్రీయ అభిగమనాల నియమం అనువర్తనాలను తెలపండి. [AP. Mar.’15; TS. Mar.’16]
జవాబు:
కోల్రాష్ అయాన్ల స్వతంత్రీయ అభిగమన నియమం :
ఒక విద్యుత్ విశ్లేష్యకం అవధిక మోలార్ విద్యుత్ వాహకత్వం, విశ్లేష్యకం సమకూర్చిన కాటయాన్ల ఆనయాన్ల వ్యక్తిగత వాహకత్వాల మొత్తానికి సమానం.

అనువర్తనాలు :
1. దుర్బల విద్యుద్విశ్లేష్యకాల అనంత విలీనం వద్ద తుల్యాంక వాహకతను (∧_∞) లెక్కించడం :
దుర్బల ఎలక్ట్రోలైట్లు ద్రావణములలో తక్కువ అయనీకరణం చెందును. అధిక విలీనత వద్ద కూడ అవి పూర్తిగా అయనీకరణం చెందవు. కనుక బలహీన ఎలక్ట్రోలైట్ల ∧_∞ విలువ ప్రయోగకముగా నిర్ణయించుట కష్టము. అటువంటి వాటి ∧_∞ విలువలను కింది పద్ధతిలో కనుగొనవచ్చు.

ఎన్నికచేసిన ప్రబల ఎలక్ట్రోలైట్స్ ∧_∞ విలువలనుండి :
ప్రబల ఎలక్ట్రోలైట్ల వాహకతకు, విలీనతకు గ్రాఫీచి, పొడిగించిన (extrapolation) అనంత విలీనతవద్ద తుల్యాంక వాహకతను కనుగొనవచ్చు. బలహీన ఎలక్ట్రోలైట్స్కు ∧_∞ కనుగొనుట కష్టము.
ఉదా : ఎసిటిక్ ఆమ్లపు ∧_∞ విలువను, HCl, NaCl, CH₃ COONa ల ∧_∞ విలువలనుండి గణించవచ్చును.
ఈ నియమం ప్రకారం.

2. ఆమ్ల, క్షార వియోజన స్థిరాంకములను కనుగొనుటలో

3. అల్ప ద్రావణీయత లవణ ద్రావణీయతను (S) నిర్ణయించుటలో
BaSO₄, PbSO₄, AgCl వంటి లవణములో నీటిలో తక్కువగా కరుగును. వాటి ద్రావణీయతను క్రింది విధంగా కనుగొనవచ్చు.

ప్రశ్న 4.
భిన్న రకాల బ్యాటరీలను వివరించండి. ప్రతీ రకం బ్యాటరీ నిర్మాణాన్ని పనిచేసే విధానాన్ని తెలపండి.
జవాబు:
ప్రైమరీ బ్యాటరీ :
ఏ బ్యాటరీలైతే కొంత కాలం వాడిన తరువాత ఘటక చర్యలు పూర్తయిపోయి పని చేయడం ఆగిపోతాయో వాటిని ప్రైమరీ బ్యాటరీలు అంటారు.
ఉదా : లెక్లాంచి ఘటం, అనార్ధ ఘటం.

అనార్ధ ఘటము :

1. ఇది లెక్లాంచి ఘటానికి రూపాంతరం. లెక్లాంచి ఘటంలోని ద్రవస్థితి విద్యుద్విశ్లేషకాలకు బదులు అర్ధ ఘనపదార్థస్థితిలో ఉండే పేస్ట్) విద్యుద్విశ్లేష్యకాలను ఉపయోగిస్తారు.
2. ‘Zn’ పాత్ర చుట్టూ కార్డ్ బోర్డు అమరుస్తారు. దీన్ని పిల్తో సీల్ చేస్తారు. Zn పాత్ర ఋణ ఎలక్ట్రోడ్గా పనిచేస్తుంది.
3. Zn పాత్ర మధ్యభాగంలో ఒక కర్బనకడ్డీ అమర్చుతారు. ఈ కడ్డీ ధన ఎలక్ట్రోడ్గా పనిచేస్తుంది. దీనిచుట్టూ (C + MnO₂) మిశ్రమం పేస్ట్ రూపంలో ఉంటుంది. మిగిలిన భాగమంతా (NH₄Cl + ZnCl₂) పేస్ట్లో నింపబడి ఉంటుంది.
4. పై రెండు పేస్ట్లను ఒక సచ్ఛిద్ర పలకతో వేరు చేస్తారు. ఈ బ్యాటరీలు సులభంగా వాడుకోవచ్చు. దీని EMF విలువ 1.5V
5. ఎలక్ట్రోడ్ల వద్ద చర్యలు :
   కాథోడ్ వద్ద : MnO₂ + NH⁺₄ + e^– → MnO (OH) + NH₃
   ఆనోడ్ వద్ద : Zn + 2MnO₂ + 2H₂O → Zn²⁺ + 20H^Ꮎ + 2MnO (OH)
6. ఈ బ్యాటరీలు డిస్చార్జి అయిపోతే, తిరిగి చార్జ్ చేయడానికి వీలుండదు.

సెకండరీ బ్యాటరీలు :
వాడకంలో డిస్చార్జ్ అయి పోయిన సెకండరీ ఘటాన్ని తిరిగి చార్జ్ చేసి వాడుకోవచ్చు. మంచి సెకండరీ ఘటం అయినట్లైతే దానిని పలుమార్లు డిస్ఛార్జ్. ఛార్జ్ వలయ ప్రక్రియలకు గురిచేసి వాడకంలోకి రాబట్టవచ్చు. వాడకంలో ఉండే అతి ముఖ్యమైన సెకండరీ ఘటం లెడ్ నిక్షేప బ్యాటరీ (lead storage battery) దీనిని సాధారణంగా రవాణా వాహనాలలోను (ఆటో మొబైల్లు) ఇన్వర్టర్లలోను ఉపయోగిస్తారు. దీనిలో లెడ్ ఆనోడ్, లెడ్ ఆక్సైడ్ పూత పూసిన లెడ్ లోహపు పలక కాథోడ్గాను ఉంటాయి. 38% సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్ల ద్రావణాన్ని విద్యుద్విశ్లేష్యకంగా ఉపయోగిస్తారు. బ్యాటరీ వాడకంలో ఉన్నప్పుడు (డిస్ఛార్జ్ జరుగుతున్నప్పుడు) కింది ఘట చర్యలు చోటుచేసుకొంటాయి.

అనోడ్ : Pb(ఘ) + SO^2-₄(ఘ) → PbSO₄ (ఘ) + 2e^–
కాథోడ్ : PbO₂(ఘ)+ SO^2-₄(జల) + 4H⁺ (జల) + 2e^– → PbSO₄ (ఘ) + H₂O(ద్ర)
కాథోడ్, ఆనోడ్ వద్ద జరిగే చర్యల మొత్తం చర్యను క్రింది విధంగా రాస్తారు.
Pb(ఘ) + PbO₂,(ఘ) + 2 H₂SO₄ (జల) → 2 PbSO₄(ఘ) + 2H₂O(ద్ర)

ఈ చర్య బ్యాటరీ వాడకంలో ఉన్నప్పుడు అంటే డిస్చార్జి కాలంలో జరుగుతుంది. బ్యాటరీని చార్జి ప్రక్రియకు గురిచేస్తే పై చర్య వ్యతిరేక దిశలో జరిగి PbSO₄ (ఘ) అనాడ్ వద్ద ఏర్పడుతుంది. కాథోడ్ వరసగా Pb, PbO₂ ల మిశ్రమంగా మారుతుంది.

సమస్యలు

ప్రశ్న 1.
కొన్ని ఎలక్ట్రోడ్ ప్రమాణ పొటెన్షియల్లు కింద ఇవ్వడమైంది. లోహాలను, వాటి క్షయీకరణ సామర్థ్యం పెరుగుదల క్రమంలో సమకూర్చండి.
ఎ) K⁺/K = − 2.93 V బి) Ag⁺/Ag 0.80 V సి) Cu²⁺/Cu = 0.34 V డి) Mg²⁺/Mg = – 2.37 V ఇ) Cr³⁺/Cr = – 0.74V ఎఫ్) Fe²⁺/Fe = – 0.44 V
సాధన:
ఇవ్వబడినవి
ఎలక్ట్రోడ్ ప్రమాణ విద్యుత్ పొటెన్షియల్లు

అల్ప క్షయకరణ పొటెన్షియల్ విలువ అధిక క్షయకరణ సామర్థ్యంను సూచిస్తుంది. అధిక విలువ అధిక ఆక్సీకరణ సామర్ధ్యం చూపును. కావున లోహాలు క్షయకరణ సామర్థ్యం పెరిగే క్రమం
Ag < Cu < Fe < Cr < Mg < K.

ప్రశ్న 2.
25°C వద్ద కింది ఘటం emf ను లెక్కించండి.
Cr | Cr³⁺ (0.1 M)|| Fe²⁺ (0.01M) | Fe, E^Θ_Cr³⁺/Cr = – 0.74V మరియు E^Θ_Fe²⁺/Fe = -0.44 V.
సాధన:
ఇవ్వబడిన ఘటం

ప్రశ్న 3.
Zn²⁺ (జల) అయాన్ల మోలారిటీ 0.001 M గా కలిగిన Zn – Zn²⁺+ (జల) ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్ను లెక్కించండి.
E^Θ_Zn²⁺/Zn = -0.76 V
R = 8.314 JK^-1 mol^-1; F = 96500 C mol^-1.
సాధన:
ఇవ్వబడిన ఎలక్ట్రోడ్
Zn | Zn⁺²(0.001 M), E⁰_Zn²⁺/Zn = -0.76 V
నెర్నెస్ట్ సమీకరణం

ప్రశ్న 4.
వాచీలలో ఉపయోగించే బటన్ ఘటం ∆G⁰ విలువను నిర్ణయించండి.
ఘటచర్య Zn_(ఘ) + Ag₂O_(ఘ) + H₂O_(ఘ) → Zn⁺²_(ఘ) + 2 Ag_(ఘ) + 2 OH^–_(ద్ర)
సాధన:
Ag⁺/Ag యొక్క E⁰ = 0.80 V
Zn⁺²/Zn యొక్క E⁰ = -0.76 V
ఘటాన్ని సూచించుట Zn/Zn⁺²||Ag⁺/Ag
emf = E_RHS – E_LHS = 0.80 – (-0.76) = 1.56
∆G = – nFE⁰ = -2 × 96500 × 1.56 = – 301.08 kJ/mole

ప్రశ్న 5.
క్రింది అర్ధఘటాలు ఏర్పరచిన ఘటం emf విలువను లెక్కించండి.
Al/Al³⁺ (0.001 M), Ni/Ni²⁺ (0.50 M). ఇచ్చినవి E^Θ_Ni²⁺/Ni = – 0.25 V
E^Θ_Al³⁺/Al = – 1.66 V (log 8 × 10^-6 = – 5.0969).
సాధన:
Al³⁺/Al యొక్క E⁰ = – 1.66 V
Ni⁺²/Ni యొక్క E⁰ = – 0.25 V

ప్రశ్న 6.
క్రింది చర్యకు K విలువను లెక్కించండి.
Ni_(ఘ) + 2 Ag⁺_(జల) → Ni²⁺_(జల) + 2 Ag_(జల) ; E^Θ = 1.05 V.
సాధన:
ఇవ్వబడినది

ప్రశ్న 7.
0.1 M K₂Cr₂O_7(జల), 0.2 M Cr³⁺_(జల), 1.0 × 10^-4 MH⁺_(ఘ) గల అర్ధఘటం పొటెన్షియల్ లెక్కించండి.
(జల)’
అర్ధఘట చర్య Cr₂O^2-_7(జల) + 14H⁺_(జల) → 2Cr³⁺_(జల) + 7H₂O_(ద్ర)
(Cr₂O^2-₇ / Cr³⁺ యొక్క E⁰ = 1.33 V
సాధన:
ఇవ్వబడిన అర్ధఘటం

ప్రశ్న 8.
298 K వద్ద కింది చర్య K ను లెక్కించండి.

సాధన:
ఇవ్వబడినది

ప్రశ్న 9.
298 K వద్ద కింది ఘటం emf లెక్కించండి.
Sn_(ఘ)|Sn²⁺ (0.05 M) || H⁺_(జల) (0.02) M|H_2(వా) 1 atm. Pt. ; E⁰_Sn²⁺/Sn = -0.144V
సాధన:
ఘటచర్య Sn_(ఘ) + 2H⁺_(జల) → Sn²_(జల) + H_2(వా)

ప్రశ్న 10.
0.1 M గాఢత గల Cu²⁺, Ag⁺ అయాన్లను ఉపయోగించి నిర్మాణం చేసిన ఘటంలో సిల్వర్ అయాన్ల గాఢత లెక్కించండి. Cu, Ag లోహలను ఎలక్ట్రోడ్లుగా ఉపయోగించారు. ఘటం పొటెన్షియల్ 0.422 V.
[E^Θ_Ag²⁺/Ag = +0.80 V; E^Θ_Cu²⁺/Cu = +0.34 V]
సాధన:
Ag⁺/Ag యొక్క E⁰ = 0.80 V
Cu⁺²/Cu యొక్క E⁰ = 0.34 V
ఘటం = E_RHS -E_LHS = 0.80 – 0.34 = 0.46 V
ఘటం Cu⁺²_(10.1M) || Ag⁺ | Ag

ప్రశ్న 11.
కింది ఘటచర్య గల ఘటం emf లెక్కించండి.
Ni_(s) + 2 Ag⁺ (0.002M) → Ni²⁺ (0.160 M) + 2 Ag_(s)
E⁰_(ఘటం) = 1.05 V.
సాధన:
ఇవ్వబడిన ఘటానికి నెర్నెస్ట్ సమీకరణం

ప్రశ్న 12.

25°C Ag⁺(జల) అయాన్ల ఏ గాఢత వద్ద ఘటం emf సున్నా అవుతుంది. Cu²⁺ (జల) అయాన్ గాఢత 0.1 M.
(log 3.919 = 0.593)
సాధన:
Cu Cu⁺² || Ag⁺|Ag
emf = E_RHS – E_LHS = 0.80 – 0.34 = 0.46 V

ప్రశ్న 13.
298 K వద్ద 0.20 M KCl ద్రావణం విద్యుత్ వాహకత్వం 0.0248 5 cm మోలార్ వాహకత్వాన్ని లెక్కించండి.
సాధన:
విద్యుత్ వాహకత (K) = 0.0248 S cm^-1 = 0.0248 ohm^-1 cm^-1
మోలార్ గాఢత [c] = 0.20 mol L^-1

ప్రశ్న 14.
298 K వద్ద CH₃COOH విఘటన పరిమితిని (a) ను లెక్కించండి.

సాధన:
ఇవ్వబడినవి

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
కింది చర్య జరిగే ఘటాన్ని వ్యక్తం చేయండి.
Mg_(ఘ) + 2Ag⁺ (0.0001M) → Mg²⁺ (0.130M) + 2 Ag_(ఘ)
దీని E^Θ_(ఘటం) విలువ 3.17 V అయితే E_(ఘటం) విలువ లెక్కించండి.
సాధన:
ఘటాన్ని క్రింది విధంగా రాస్తాం Mg | Mg²⁺ (0.130M) || Ag⁺ (0.0001M) | Ag

ప్రశ్న 2.
కింది చర్య సమతాస్థితి స్థిరాంకాన్ని లెక్కించండి.
Cu_(ఘటం) + 2 Ag⁺_(జల) → Cu²⁺_(జల) + Ag_(ఘ)
E^Θ_(ఘటం) = 0.46 V
సాధన:

ప్రశ్న 3.
డేనియల్ ఘటం ప్రకారం e.m.f. విలువ 1.IV కింది ఘటచర్యలకు గిబ్స్ శక్తిని లెక్కించండి.
Zn_(ఘ) + Cu²⁺_(జల) → Zn²⁺_(జల) + Cu_(ఘ)
సాధన:
∆_rG^Θ = -nFE^Θ_(జల)
పై సమీకరణంలో n విలువ 2, F = 96487 C mol^-1 and E^Θ_(ఘటం) = 1.1 V
కాబట్టి ∆_rG^Θ = – 2 × 1.1V × 96487 C mol^-1
= -21227 J mol^-1
= -212.27 kJ mol^-1