Inter 2nd Year

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 7th Lesson భాగస్తుని విరమణ / మరణము Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 7th Lesson భాగస్తుని విరమణ / మరణము

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
భాగస్తుని విరమణ అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
ఒక భాగస్వామి అనారోగ్యము వలన కాని, ఏ ఇతర కారణముల వలన గాని భాగస్వామ్యము నుంచి వైదొలగ వచ్చును. దానిని భాగస్తుని విరమణ అంటారు.

ప్రశ్న 2.
లాభించే నిష్పత్తి అంటే ఏమిటి ?
జవాబు:
దీనినే లబ్ది పొందిన నిష్పత్తి లేదా ప్రయోజనము పొందిన నిష్పత్తి అనికూడా అంటారు. ఒక భాగస్తుని విరమణ / మరణం తర్వాత అతని వాటాను కొనసాగే భాగస్తులు పంచుకొని లబ్ది పొందుతారు. ఈ విధముగా కొనసాగే భాగస్తులు పొందిన అదనపు వాటా నిష్పత్తినే లబ్ది పొందిన నిష్పత్తి అంటారు.
లభించే నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి

ప్రశ్న 3.
భాగస్తుని విరమణ / మరణించినపుడు చేయవలసిన సర్దుబాట్లు ఏమిటి ?
జవాబు:
ఒక భాగస్తుడు విరమించినపుడు లేదా మరణించినపుడు క్రింది అంశాలకు సర్దుబాటు చేయవలసి ఉంటుంది.

1. నూతన లాభనష్టాల పంపిణీ నిష్పత్తి మరియు లాభించే నిష్పత్తి.
2. ఆస్తి అప్పుల పునర్మూల్యాంకనము.
3. రిజర్వులు, పంపిణీ చేయని లాభనష్టాల పంపిణీ.
4. గుడ్విల్
5. కొనసాగే భాగస్తుల మూలధనాల సర్దుబాటు.
6. విరమించే భాగస్తుని /మరణించిన భాగస్తుని చట్టబద్ధమైన వారసుల ఖాతాను పరిష్కరించడము.

ప్రశ్న 4.
మరణించిన భాగస్తుని ఖాతాను ఎలా పరిష్కరిస్తారు ?
జవాబు:
భాగస్తుడు మరణించినపుడు ఆస్తి అప్పులు పునర్మూల్యాంకనము, పంపిణీ కాని రిజర్వులు, లాభనష్టాలను గుడ్విల్ను విలువ కట్టడం మొదలైనవి చేస్తారు. దీనితో ఖాతాలు ముగిసిన తేదీ నుంచి మరణించే తేదీ వరకు సంస్థ ఆర్జించిన లాభములో భాగస్తుని వాటా, మూలధనంపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలపై వడ్డీ, కమీషన్ మొదలైనవి మూలధన ఖాతాలో సర్దుబాటు చేసిన వచ్చిన నిల్వను మరణించిన భాగస్తుని వారసులు అప్పు ఖాతాకు బదిలీ చేసి పరిష్కరిస్తారు.

ప్రశ్న 5.
విరమించే భాగస్తునకు చెల్లించే విధానాలు వివరింపుము.
జవాబు:
విరమించే భాగస్తునకు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని భాగస్వామ్య ఒప్పందములో చెప్పిన విధముగా చెల్లించాలి. ఒక వేళ విరమణకు సంబంధించి ఎటువంటి ఒప్పందము లేకపోతే భారత భాగస్వామ్య చట్టము, 1932 లోని సెక్షన్ 37 లోని అంశాలు వర్తిస్తాయి. అవి విరమించిన తేదీ నుండి అతనికి చెల్లించే తేదీ వరకు 6% వడ్డీ కలిపి చెల్లించాలి. లేదా చెల్లించే తేదీ వరకు లాభాలను లెక్కించి విరమించిన భాగస్తుని వాటా (మూలధన నిష్పత్తి ప్రకారము) కలిపి పరిష్కరించాలి. అందువలన అన్ని సర్దుబాట్లు చేసిన తర్వాత విరమించే భాగస్తునకు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని వెంటనే చెల్లించాలి. ఒకవేళ నగదు అందుబాటులో లేకపోతే మూలధనఖాతా నిల్వ విరమించే భాగస్తుని అప్పు ఖాతాకు మళ్ళించవలెను.

ప్రశ్న 6.
మధు, నెహ్ర, టీనాలు భాగస్తులు వారు లాభనష్టాలను 5 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. క్రింది సందర్భాలలో నూతన నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
1. మధు విరమించినపుడు
2. నెహ్ర విరమించినపుడు
3. టీనా విరమించినపుడు
సాధన.
1. మధు విరమించినపుడు నూతన నిష్పత్తి 3: 2.
2. నెహ్ర విరమించినపుడు నూతన నిష్పత్తి 5 : 2.
3. టీనా విరమించినపుడు నిష్పత్తి 5 : 3.

ప్రశ్న 7.
హరి, ప్రసాద్, అన్వర్లు 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. హరి సంస్థ నుండి విరమించినాడు. అతని వాటాను ప్రసాద్ మరియు అన్వర్లు 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.

నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తి :
ప్రసాద్ = పాత నిష్పత్తి + పంచుకున్న నిష్పత్తి .

నూతన నిష్పత్తి 19 : 11

ప్రశ్న 8.
4 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే రంజన, సాదన, కామనాలు భాగస్తులు. రంజన సంస్థ నుండి విరమించెను. సాదన, కామనాలు భవిష్యత్ లాభనష్టాలను 5 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. లాభించిన నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.

లబ్ది పొందిన నిష్పత్తి = 21 : 11

ప్రశ్న 9.
మురళి, నవీణ్, ఓంప్రకాశ్లు 3 : 4 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొంటున్నారు. మురళి సంస్థ నుండి వైదొలగినాడు. అతని వాటాలో 2/3 వంతు నవీన్ మిగిలినది ఓంప్రకాష్ తీసుకున్నాడు. భాగస్తుల నూతన నిష్పత్తి మరియు లబ్ది పొందిన నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.

కొత్త నిష్పత్తి :

కొత్త నిష్పత్తి = 18 : 6 లేదా 3:1
లబ్ది పొందిన నిష్పత్తి = కొత్త నిష్పత్తి – పాత నిష్పత్తి

లబ్ది పొందిన నిష్పత్తి = 2 : 1

ప్రశ్న 10.
వాసు, దాసు, బోసులు లాభనష్టాలను 1:2:3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. దాసు విరమించినాడు. అతని విరమణ సందర్భంగా సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 84,000 లుగా విలువ కట్టారు. వాసు, బోసులు భవిష్యత్ లాభనష్టాలను 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొనుటకు అంగీకరించారు. అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు రాయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 11.
రామ, కృష్ణ, రెడ్డిలు లాభనష్టాలను 2:2:1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్న భాగస్తులు. రాము విరమణ సందర్భంగా సంస్థ గుడ్విజ్ను ₹ 46,000 లుగా విలువ కట్టారు. కృష్ణ మరియు రెడ్డిలు భవిష్యత్ లాభాలను సమానంగా పంచుకొంటారు. గుడ్విల్ ఖాతాను ప్రారంభించకుండా గుడ్విల్కు సంబంధించిన సర్దుబాట్లకు అవసరమయిన చిట్టాపద్దు రాయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 12.
షణు, తన్విక, జ్వలితలు భాగస్తులు. వారు లాభనష్టాలను 1 : 3 : 5 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. సంస్థ పుస్తకాలలో గుడ్విల్ విలువ ₹ 60,000 గా ఉన్నది. తన్విక విరమణ సందర్భంగా సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 90,000 లుగా విలువ కట్టారు. షణు, జ్వలిత భవిష్యత్ లాభాలను సమానంగా పంచుకొంటారు. అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు రాయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 13.
ఆశ, దీప, లతలు 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. దీప సంస్థ నుండి విరమిస్తున్నది. అన్ని సర్దుబాట్లు చేసిన తరువాత ఆశ, లతల మూలధన ఖాతాల క్రెడిట్ నిల్వలు వరుసగా ₹ 1,60,000 మరియు ₹ 80,000 లు చూపుతున్నాయి. వారు నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తికి అనుగుణంగా మూలధనాలను సర్దుబాటు చేయవలెనని నిర్ణయించారు. వారు నిర్ణయించిన సంస్థ యొక్క మొత్తం మూలధనం ₹ 2,50,000. కొనసాగే భాగస్తుల నూతన మూలధనాన్ని లెక్కించి అవసరమయిన సర్దుబాట్ల కొరకు చిట్టాపద్దులు రాయండి.
సాధన.
దీప విరమించిన తర్వాత కొత్త లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 3 : 1
నిర్ణయించిన మొత్తము మూలధనము = ₹ 2,50,000

చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 14.
A, B, C లు ఒక సంస్థలో భాగస్తులు. జనవరి 1, 2015 నాడు B సంస్థ నుంచి విరమించినాడు. ఆ తేదీన అతనికి చెల్లించవలసిన బకాయి మొత్తం ₹ 55,000. ఈ మొత్తాన్ని 3 సాంవత్సరిక వాయిదాలలో 10% వడ్డీతో కలిపి చెల్లించాలి. అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు చూపండి.
సాధన.
వాయిదా మొత్తము = ₹ 18,333
మొదటి వాయిదా = 18,333 +5,500 = ₹ 23,833
రెండవ వాయిదా = 18,333 +3,667 (10% 36,667) = ₹ 22,000
మూడవ వాయిదా = 18,334 + 1,833 (10% 18,334) = ₹ 20,167
చిట్టాపద్దులు

అభ్యాసాలు

ప్రశ్న 1.
మోషిత్, నీరజ్, సోహన్లు భాగస్తులు. లాభనష్టాలను వారి మూలధనాల నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. మార్చి 31, 2015 నాడు వారి ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ.

పై తేదీన నీరజ్ సంస్థ నుండి విరమించుటకు నిర్ణయించినాడు. అతని వాటాను క్రింది విషయాల ఆధారంగా పరిష్కరించాలి.

1. భవనాలను 20% పెంచాలి.
2. రానిబాకీల కొరకు ఋణగ్రస్తులపై 15% ఏర్పాటు చేయాలి.
3. యంత్రాల విలువ 20% తగ్గించాలి.

అవసరమయిన ఖాతాలు తయారుచేసి, విరమణ తరువాత ఉన్న నూతన ఆస్తి-అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.


మార్చి 31, 2015 నాటి ఆస్తి-అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 2.
శివ, రామ, కృష్ణ ఒక సంస్థలో భాగస్తులు లాభనష్టాలను 2 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. మార్చి 31, 2015 నాడు వారి ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ.

కింది షరతులతో రామ మార్చి 31, 2015 నాడు విరమించినాడు.
i) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 70,000 విలువ కట్టారు. దీనిని సంస్థ పుస్తకాలలో చూపరాదు.
ii) పేటెంట్ల విలువ ఏమీలేదని నిర్ణయించినారు.
iii) ఋణగ్రస్తులలో ₹ 2,000 రాని బాకీల కొరకు రద్దుచేయాలి.
పునర్మూల్యాంకన ఖాతా, భాగస్తులు మూలధన ఖాతాలు, విరమణ తరువాత ఉన్న ఆస్తి – అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.
కృష్ణ మూలధనం ఖాతా ₹ 67,667, రాము అప్పుల ఖాతా ₹ 91,000, ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ ₹ 2,74,000
సాధన.

ప్రశ్న 3.
రాధా, కృష్ణ మరియు సత్యలు లాభనష్టాలను 4 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. ఏప్రిల్ 1, 2015 నాడు కృష్ణ సంస్థ నుండి విరమిస్తున్నాడు. ఆ తేదీన వారి ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ

విరమణ సమయంలో అంగీకరించిన షరతులు :
ఎ) సంస్థ గుడ్విల్ విలువ కట్టినది ₹ 13,000.
బి) చెల్లించవలసిన ఖర్చులను ₹ 3,750 లకు తగ్గించాలి.
సి) యంత్రాలు మరియు విడిపరికరాల విలువను పుస్తకపు విలువలో 10% తగ్గించాలి.
డి) ఆవరణాలను ₹ 24,300 లుగా విలువ కట్టారు.
పునర్మూల్యాంకన ఖాతా, భాగస్తులు మూలధన ఖాతాలు, విరమణ తరువాత ఉన్న ఆస్తి-అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.



ఏప్రిల్ 1, 2015 నాటి ఆస్తి-అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 4.
3 : 2 :1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే సురేష్, నరేష్, రమేష్ లు భాగస్తులు. అనారోగ్యము చేత నరేష్ సంస్థ నుంచి విరమించదలిచాడు. ఆ రోజున వారి ఆస్తి-అప్పుల పట్టి మార్చి 31, 2015 నాడు ఈ విధంగా ఉంది.


అదనపు సమాచారం:
(i) ఆవరణాలను 20% పెంచాలి. సరుకును 10% తగ్గించాలి మరియు సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ఋణగ్రస్తులపై 5% ఏర్పాటు చేయాలి.
(ii) గుడ్విల్ విలువను ₹ 42,000 గా నిర్ణయించినారు.
(iii) సురేష్ కు చెల్లించవలసిన మొత్తంలో ₹ 46,000 లు అప్పు ఖాతాకు బదిలీ చేసి మిగిలిన మొత్తాన్ని బాంకు ద్వారా చెల్లించాలి.
(iv) సురేష్ మరియు రమేష్లు అంగీకరించిన నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తి 5: 1.
అవసరమయిన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారుచేసి, నరేష్ విరమణ తరువాత ఉన్న ఆస్తి-అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.



మార్చి 31, 2015 నాటి ఆస్తి-అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 5.
R, S, T లు భాగస్వామ్య వ్యాపారాన్ని కొనసాగిస్తూ లాభనష్టాలను 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. మార్చి 31, 2015 నాడు సంస్థ ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ

పై తేదీన ఈ దిగువ షరతులతో S విరమిస్తున్నాను.
a) భవనాల విలువ ₹ 8,800 ల మేరకు పెరుగుతుంది.
b) సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ఏర్పాటు 5%.
c) గుడ్విల్ విలువ కట్టినది ₹ 9,000.
d) విరమించిన భాగస్తుడు S కు చెల్లించవలసిన మొత్తంలో ₹ 75,000 వెంటనే చెల్లించి, మిగిలినది అప్పు ఖాతాకు బదిలీ చేసి సం॥కి 6% వడ్డీతో పరిష్కరిస్తారు.
పునర్నిర్మాణము జరిగిన తరువాత ఉన్న సంస్థ ఆస్తి-అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.



మార్చి 31, 2015 నాటి RT ల ఆస్తి- అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 6.
మూలధనాల నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే A, B, C ల ఆస్తి- అప్పుల పట్టీ మార్చి 31, 2015 నాడు ఈ విధంగా ఉంది.


పై ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ తేదీన B సంస్థ నుండి విరమిస్తూ క్రింది సర్దుబాట్లు చేయదలచారు.
a) సరుకు విలువ 10% తగ్గించాలి.
b) భవనాల విలువ 12% పెంచారు.
c) ఋణగ్రస్తులపై ఉండవలసిన సంశయాత్మక బాకీల ఏర్పాటు 5% గా నిర్ణయించారు.
d) న్యాయసంబంధమైన ఖర్చుల కొరకు ఏర్పాటు 265.
e) సంస్థ గుడ్వెల్ను ₹ 10,000 గా స్థిరీకరించారు.
f) విరమణ తరువాత ఉండవలసిన మూలధనం ₹ 30,000 గా నిర్ణయించారు. కొనసాగే భాగస్తులు వారి నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తి 3: 2 కు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేయాలని నిర్ణయించారు. విరమణ తరువాత, మూలధన సర్దుబాట్లు చేసిన తరువాత ఉన్న సంస్థ ఆస్తి-అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.
B విరమించిన తర్వాత ఉండవలసిన మొత్తము మూలధనము ₹ 30,000
A = 30,000 × 3/5 = ₹ 18,000
B = 30,000 × 2/5 = ₹ 12,000



గమనిక : బాంకు నిల్వ క్రెడిట్ నిల్వను ఓవర్ డ్రాఫ్ట్ గా పరిగణింపవలెను.
మార్చి 31, 2015 నాటి A, Cల ఆస్తి అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 7.
N, S, B లు భాగస్తులు. లాభనష్టాలను 3 : 1 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. ఏప్రిల్ 1, 2015 నాడు వారి ఆస్తి- అప్పుల పట్టీ

B సంస్థ నుండి విరమించడానికి భాగస్తుల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందం ఈ క్రింది విధంగా ఉంది.
a) స్వేచ్ఛాయుత ఆవరణాలు 20% మరియు సరుకు 15% పెరుగుతాయి.
b) యంత్రాలు 10% మరియు ఫర్నిచర్ 7% తగ్గుతాయి.
c) రానిబాకీల ఏర్పాటు ₹ 1,500 కు పెరుగుతాయి.
d) B విరమణ సందర్భంగా విలువ కట్టిన సంస్థ గుడ్విల్ ₹ 21,000.
e) B విరమణ తరువాత కొనసాగే భాగస్తులు వారి నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తికి అనుగుణంగా మూలధనాలను సర్దుబాటు చేయాలి. సంస్థ యొక్క మొత్తం మూలధనాన్ని ₹ 72,000గా నిర్ణయించారు.
అవసరమయిన ఆవర్జా ఖాతాలను తయారుచేసి, పునర్నిర్మించిన సంస్థ యొక్క ఆస్తి-అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.


గమనిక : పాత లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 3:1:2
B విరమించిన తర్వాత నిష్పత్తి 3/4 : 1/4
మొత్తము మూలధనము = ₹ 72,000
నూతన నిష్పత్తి ప్రకారం ఉండవలసిన మూలధనము
N = 72,000 × 3/4 = ₹ 54,000
S = 72,000 × 1/4 = ₹ 18,000

ప్రశ్న 8.
కింది ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ డిసెంబర్ 31, 2014 నాటి P, Q, R లకు చెందినది.

భాగస్వామ్య ఒప్పందం ప్రకారం లాభనష్టాలను 2 : 1 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటారు. మరియు ఎవరయిన భాగస్తుడు మరణించినట్లయితే అతని వారసులకు కిందివాటి మీద హక్కులుంటాయి.
a) చివరి ఆస్తి-అప్పుల పట్టీ నాటికి అతని మూలధన ఖాతాలోని క్రెడిట్ నిల్వ.
b) చివరి ఆస్తి-అప్పుల పట్టీలో ఉన్న రిజర్వులలో అతని వాటా.
c) గత మూడు సం॥ల ఆధారంగా లెక్కించిన సగటు లాభములో మరణించిన తేదీ వరకు ఉన్న లాభంలో అతని వాటా.
d) గత 3 సం॥ల లాభాల మొత్తాన్ని గుడ్విల్గా పరిగణించి మరణించిన భాగస్తుని వాటా. గత 3 సం॥ల లాభాలు వరుసగా, 2012 – ₹ 16,000, 2013 – ₹ 16,000, 2014 – ₹ 15,400.
ఏప్రిల్ 1, 2015 నాడు R మరణించినాడు, ఆ తేదీ వరకు అతను వాడుకొన్న సొంతవాడకాలు ₹ 5,000 ; R వారసులకు చెల్లించవలసిన మొత్తం లెక్కించండి.
సాధన.

ప్రశ్న 9.
మార్చి 31, 2014 నాటి A, B, C ల ఆస్తి- అప్పుల పట్టీ

జూన్ 30, 2014 నాడు B మరణించినాడు. భాగస్వామ్య ఒప్పందం ప్రకారం అతని వారసులకు కిందివాటి మీద హక్కు కలదు.
a) భాగస్తుని మూలధన ఖాతాలో ఉన్న క్రెడిట్ నిల్వ.
b) మూలధనంపై వడ్డీ సం॥కి 5%.
c) గత 5 సం||ల ఆధారంగా లెక్కించిన సగటులో 2 సం॥లను గుడ్విల్గా పరిగణించి మరణించిన భాగస్తుని వాటా.
d) గత సంవత్సరం లాభం ఆధారంగా మరణించిన తేదీ వరకు లాభాన్ని లెక్కించి అందులో వాటా. గత 3 సం॥ల లాభాలు వరుసగా 2011-12 సం॥కి కౌ 12,000, 2012-13 సం॥కి ₹ 16,000 మరియు 2013 – 14 సం॥కి ₹ 14,000. లాభనష్టాలను వారి మూలధనాల ఆధారంగా పంచుకొంటారు.
అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు రాసి, B వారసులకు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనం మీద వడ్డీ = ₹ 20,000 x 5/100 x 3/12 = 250
గుడ్విల్ : మూడు సంవత్సరాల లాభాలు
= ₹ 12,000 + ₹ 16,000 + ₹ 14,000
= ₹ 42,000

చిట్టాపద్దులు

TEXTUAL EXAMPLES

ప్రశ్న 1.
నవీన్, సురేష్, తరుణ్ు భాగస్తులు. వారు 5 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొంటారు. తరుణ్ సంస్థ నుంచి విరమిస్తే అతని వాటాను నవీన్ మరియు సురేష్లు 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకున్నారు. వారి నూతన నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.

నూతన వాటా = పాత వాటా + లబ్ది పొందిన వాటా

నవీన్, సురేష్ నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 19:11.

ప్రశ్న 2.
అనిల్, దినేష్, గంగాలు 6 : 5:4 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. దినేష్ సంస్థ నుంచి విరమించగా అనిల్, గంగాలు భవిష్యత్ లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటారు. లబ్ధి పొందిన నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.

అనిల్, గంగాలు ప్రయోజనం పొందిన నిష్పత్తి = 3 : 2.

ప్రశ్న 3.
2:2 :1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే M, I, G లు భాగస్తులు. మార్చి 31, 2015 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ.

పై తేదీన G సంస్థ నుంచి విరమించినాడు. అందుకు వారు అంగీకరించిన ఇతర అంశాలు. యంత్రాల విలువ ₹ 1,40,000 పేటెంట్లు విలువ ₹ 40,000 మరియు భవనాల విలువ ₹ 1,25,000 గా విలువ కట్టారు. అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు రాసి, పునర్మూల్యాంకన ఖాతా తయారుచేయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 4.
A, B, C లు ఒక సంస్థలో 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. B సంస్థ నుంచి విరమణ సందర్భంగా సంస్థ గుడ్విల్ను 60,000 గా విలువ కట్టారు మరియు A, C లు వ్యాపారాన్ని కొనసాగిస్తారు. క్రింది సందర్భాలలో సంస్థ పుస్తకాలలో చిట్టాపద్దులు చూపండి.
(ఎ) గుడ్విల్ పూర్తి విలువకు సృష్టించి సంస్థలోనే ఉంచినపుడు
(బి) గుడ్విల్ పూర్తి విలువకు సృష్టించి, వెంటనే రద్దు చేసినపుడు
(సి) గుడ్విల్ను B వాటా మేరకు సృష్టించి వెంటనే రద్దు చేసినపుడు
(డి) గుడ్విల్న సంస్థ పుస్తకాలలో అసలు చూపరాదు.
సాధన.
(ఎ) గుడ్విల్ను సృష్టించి సంస్థలోనే ఉంచినపుడు

(బి) గుడ్విల్ను సృష్టించి, వెంటనే రద్దు చేసినపుడు


(సి) B వాటా మేరకు గుడ్విల్ను సృష్టించి వెంటనే రద్దు చేసినపుడు

(డి) గుడ్విల్ను పుస్తకాలలో చూపనపుడు

గమనిక :
లబ్ది పొందిన నిష్పత్తి లెక్కింపు :
A, B, C ల పాత నిష్పత్తి = 3 : 2 : 1 (లేదా) 3/6 : 2/6 : 1/6
A, C ల నూతన నిష్పత్తి = 3 : 1
A, Cలు లబ్ది పొందిన నిష్పత్తి = 3 : 1

ప్రశ్న 5.
D, P, R లు 5 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొంటున్న భాగస్తులు. P సంస్థ నుంచి విరమిస్తున్నాడు. ఆ రోజున సంస్థ పుస్తకాలలో ఉన్న గుడ్ విల్ ₹ 20,000. క్రింది సందర్భాలలో అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు చూపండి.
ఎ) P విరమణ రోజున గుడ్విల్ను ₹ 24,000 గా విలువ కట్టినపుడు
బి) విరమణ రోజు గుడ్విల్ను ₹ 18,000 గా విలువ కడితే.
సాధన.
ఎ) విరమణ రోజున గుడ్విల్ ₹ 24,000 గా విలువ కట్టినపుడు

బి) విరమణ రోజున గుడ్విల్ను₹ 18,000 గా విలువ కట్టినపుడు

ప్రశ్న 6.
జాన్, సుందర్, రావులు 2 : 1 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకునే భాగస్తులు. జాన్ సంస్థ నుండి విరమిస్తున్నాడు. సుందర్ మరియు రావులు నూతన సంస్థ యొక్క మొత్తం మూలధనం ₹ 1,20,000 లుగా నిర్ణయించినారు. అన్ని సర్దుబాట్లు చేసిన తరువాత సుందర్ మరియు రావుల మూలధన ఖాతా క్రెడిట్ నిల్వ వరుసగా ₹ 82,000 మరియు ₹ 41,000 లు ఉన్నాయి. కొనసాగే భాగస్తుల మూలధనాలు నూతన నిష్పత్తికి అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసి మిగులు ఉంటే ఉపసంహరించుకొని లేదా తక్కువయితే ఆ మేరకు నగదు సమకూర్చాలి. అవసరమయిన చిట్టా పద్దులు చూపండి.
సాధన.
సుందర్, రావుల నూతన లాభనష్టాల నిష్పతి = 2:1
సంస్థ యొక్క మొత్తం మూలధనం = ₹ 1,20,000
నూతన వాటా ప్రకారం సుందర్ మూలధనం = 1,20,000 x 2/3 = ₹ 80,000
సర్దుబాటు చేసిన తరువాత ఉన్న సుందర్ మూలధనం = ₹ 82,000
సుందర్ ఉపసంహరించవలసిన నగదు = ₹ 2,000
నూతన నిష్పత్తి ప్రకారం రావు మూలధనం = ₹ 1,20,000 × 1/3 = ₹ 40,000
అన్ని సర్దుబాట్లు చేసిన తరువాత ఉన్న రావు మూలధనం = ₹ 41,000
రావు ఉపసంహరించిన మిగులు మూలధనం = ₹ 1,000

సుందర్ మరియు రావు పుస్తకాలలో చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 7.
గీతిక, రిషిత, ప్రవళికలు ఒక సంస్థలో భాగస్తులు. గీతిక సంస్థ నుండి విరమించుకొంటుంది. విరమణ తేదీనాడు ఆమెకు ₹ 50,000 లు బకాయి ఉన్నది. క్రింది సందర్భాలలో అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు చూపండి.
1. వెంటనే బకాయి మొత్తాన్ని పరిష్కరించినపుడు
2. బకాయి మొత్తాన్ని అప్పుగా భావించినపుడు
3. వెంటనే 50% చెల్లించి మిగిలినది అప్పుగా భావించినపుడు.
సాధన.
1. బకాయి మొత్తాన్ని వెంటనే పరిష్కరించినపుడు చిట్టాపద్దు

2. చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని అప్పుగా పరిగణించినపుడు చిట్టాపద్దు

3. వెంటనే 50% చెల్లించి మిగిలినది అప్పుగా భావించినపుడు చిట్టాపద్దు

ప్రశ్న 8.
3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే X, Y, Zలు భాగస్తులు. 31.3.2015 నాడు Z సంస్థ నుండి విరమిస్తున్నాడు. ఆ తేదీన సంస్థ యొక్క ఆస్తి అప్పుల పట్టీ.

Z విరమణ సందర్భంగా వారు అంగీకరించిన అంశాలు :
1) ఆవరణాల పెరుగుదల 10% మరియు ఫర్నిచర్ పెరుగుదల 2,000 లు.
2) సరుకు తగ్గుదల 10%.
3) రానిబాకీల కొరకు ఋణగ్రస్తులపై 10% ఏర్పాటుచేయాలి.
4) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 48,000 లుగా విలువ కట్టారు.
5) Z కు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని వెంటనే చెక్కు ద్వారా పరిష్కరించినారు. అవసరమయిన ఖాతాలు తయారుచేసి నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.


31 మార్చి 2015 నాటి నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీ

ప్రశ్న 9.
సాయి, సురేష్, నరేష్ లు 2 : 3 : 5 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకునే భాగస్తులు. మార్చి 31, 2015 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టి.

పై తేదీన క్రింది షరతులతో సురేష్ సంస్థ నుండి విరమించుటకు నిర్ణయించినాడు.
1. సరుకును ₹ 1,80,000 లుగా విలువ కట్టారు.
2. ఫర్నీచర్ బిగింపులను ₹ 90,000 లుగా విలువ కట్టారు.
3. సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ₹ 12,000 ఏర్పాటు చేయాలి.
4. సంస్థ గుడ్విల్ ₹ 2,00,000 గా విలువ కట్టారు.
5. సురేష్కు వెంటనే ₹ 40,000 లు చెల్లించి మిగిలిన మొత్తాన్ని సురేష్ అప్పు ఖాతాకు బదిలీ చేయవలెను.
6. సాయి, నరేష్ లు భవిష్యత్ లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు.
పునర్మూల్యాంకన ఖాతా, మూలధన ఖాతాలను తయారుచేసి పునర్నిర్మాణ సంస్థ యొక్క ఆస్తి, అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

మార్చి 31, 2015 నాటి నూతన సంస్థ ఆస్తి అప్పుల పట్టీ

ప్రశ్న 10.
A, B, C లు 5 : 4 : 1 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. మార్చి 31, 2014 సంవత్సరానికి ₹ 1,00,000 లాభాన్ని సంస్థ ఆర్జించినది. జూన్ 30, 2014 నాడు C మరణించిన ఆ తేదీ వరకు లాభాలలో B వాటాను లెక్కించి అవసరమయిన చిట్టాపద్దు చూపండి.
సాధన.
ఏప్రిల్ నుండి జూన్ 30 వరకు 3 నెలల కాలానికి లాభాన్ని లెక్కింపు :
గత సంవత్సర లాభము = ₹ 1,00,000
3 నెలల కాలానికి లాభము = ₹ 1,00,000 × 3/12 = ₹ 25,000
A, B, C ల లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 5 : 4 : 1
మరణించిన భాగస్తుడు B లాభాలలో వాటా = ₹ 25,000 × 4/10 = ₹ 10,000
చిట్టాపద్దు

ప్రశ్న 11.
అనిల్, భాను, చందులు ఒక సంస్థలో భాగస్తులుగా ఉంటూ లాభనష్టాలను 5 : 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. 31 మార్చి 2014 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టి.

అక్టోబరు 1, 2014 నాడు అనిల్ మరణించినాడు. అనిల్ వారసులకు మరియు మిగిలిన భాగస్తులకు కుదిరిన ఒప్పందం ప్రకారం
ఎ) గత 4 సం॥ల సగటు లాభాలలో 21/2 సం॥ల కొనుగోలును గుడ్విల్గా పరిగణించాలి. గత సం॥లో లాభాలు :
2010 – 11 – ₹ 13,000
2012 – 13 – ₹ 20,000
2011 – 12 – ₹ 12,000
2013 – 14 – ₹ 15,000
బి) పేటెంట్లు – ₹ 8,000, యంత్రాలు – ₹ 28,000 మరియు భవనాలు ₹ 25,000 లుగా విలువ కట్టారు.
సి) 2014 – 15 సంవత్సరానికి లాభాన్ని గత సం॥ర లాభం ఆధారంగా లెక్కించాలి.
డి) మూలధనంపై వడ్డీ సం॥నికి 10%.
ఇ) అతనికి చెల్లించాల్సిన మొత్తంలో సగ భాగం వెంటనే చెల్లించాలి.
అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు అనిల్ మూలధన ఖాతా మరియు అనిల్ వారసుల ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.


లెక్కింపు వివరణ :
1. గుడ్విల్ : గుడ్విల్ సగటు లాభం 21/2 సం॥ల కొనుగోలు

= ₹ 15,000
గుడ్విల్ = 15,000 × 2.5 = ₹ 37,500
అనిల్ వాటా గుడ్విల్ = ₹ 37,500 x 5/10
= ₹ 18,750
అనిల్ వాటా గుడ్విల్ని భాను మరియు చందుల మధ్య 3 : 2 నిష్పత్తిలో సర్దుబాటు చేయవలెను.

2. ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ముగిసిన తేదీ నుండి మరణించిన తేదీ వరకు ఆర్జించిన లాభం లెక్కింపు : ఏప్రిల్ 1, 2014 నుండి అక్టోబరు 1, 2014 వరకు ఉన్న కాలము = 6 నెలలు
గత సంవత్సర లాభము = ₹ 15,000
6 నెలలు కాలానికి లాభము = ₹ 15,000 × 6/12 = = ₹ 7,500
లాభంలో అనిల్ వాటా = ₹ 7,500 × 5/10 = ₹ 3,750

3. ఏప్రిల్ 1, 2014 నుండి అక్టోబరు 1, 2014 వరకు ఉన్న 6 నెలల కాలానికి 10% వడ్డీ లెక్కింపు.
అనిల్ మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 30,000 × 10/100 × 6/12
= ₹ 1,500

ప్రశ్న 12.
క్రింది ఇచ్చిన ఆస్తి అప్పుల పట్టీ మార్చి 31, 2014 నాటి మోహిత్, సోహన్, రాహుల్కు చెందినది. వారు లాభనష్టాలను 2 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటారు.

జూన్ 15, 2014 నాడు సోహన్ మరణించినాడు. అగ్రిమెంట్ ప్రకారం అతని చట్టబద్దమయిన వారసులు క్రింది వాటిని పొందగలరు. అవి
ఎ) మూలధన ఖాతాలో ఉన్న నిల్వ.
బి) గత 4 సం॥ల లాభాల సగటులో 3 సం॥లను గుడ్విల్గా భావించి అందులో వాటా.
సి) గత 4 సం॥ల ఆధారంగా సగటు లాభాన్ని లెక్కించి మరణించిన తేదీ వరకు లాభంలో వాటా.
డి) మూలధనంపై 6%.
మార్చి 31 తో అంతమయ్యే సం॥కి లాభాలు వరుసగా 2011 – ₹ 15,000, 2012 – ₹ 17,000, 2013 – ₹ 19,000 మరియు 2014 – ₹ 13,000.
మోహిత్, రాహుల్లు సంస్థను కొనసాగిస్తూ సోహన్ వాటాను సమానంగా పంచుకుంటారు. సోహన్ చట్టబద్దమైన వారసులకు చెల్లించవలసిన మొత్తాన్ని లెక్కించండి.
సాధన.

2. గత ఆస్తి అప్పుల పట్టీ నుండి మరణించిన తేదీ వరకు ఉన్న కాలానికి లాభము లెక్కింపు :

లెక్కింపు వివరణ :
1. గుడ్వెల్ = 4 సం||ల సగటు లాభము × 3 సం||ల కొనుగోలు సంఖ్య

= ₹ 16,000
గుడ్విల్ = కౌ 16,000 × 3 = ₹ 48,000
గుడ్విల్లో సోహన్ వాటా = ₹ 48,000 × 2/5 = ₹ 19,200

2. గత ఆస్తి అప్పుల పట్టీ నుండి మరణించిన తేదీ వరకు ఉన్న కాలానికి లాభము లెక్కింపు :
ఏప్రిల్ 1, 2014 నుండి జూన్ 15, 2014 వరకు ఉన్న కాలము = 2 1/2 నెలలు
4 సం||ల సగటు లాభము = ₹ 16,000
2.5 నెలల కాలానికి లాభం
= ₹ 16,000 × 2.5/12 = 1,333

3. 2.5 నెలల కాలానికి 12% చొప్పున మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 25,000 × 12/100 × 2.5/12 = 625

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(d) 18వ గ్రూపు మూలకాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(d) 18వ గ్రూపు మూలకాలు

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
Xe, PtF₆ల మధ్య చర్య జరపడానికి బార్టిలెట్ను ప్రేరేపించినది ఏమిటి?
జవాబు:

1. బార్టెట్ మొదట ఎర్రటి సమ్మేళనమైన O⁺₂ + PtF^–₆ ను తయారు చేయబడినది.
2. ఆ తరువాత అతడు అణు ఆక్సిజన్ ప్రథమ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ గ్జినాన్కు దాదాపు సమానం అని గుర్తించాడు. అందువలన అతడు అటువంటి సమ్మేళనాన్ని తయారు చేయటానికి ప్రయత్నం చేశాడు.
3. PtF₆ ను Xe తో కలిపి Xe⁺ PtF^–₆ అనే ఒక ఎర్రని సమ్మేళనాన్ని తయారుచేసి విజయం సాధించాడు.

ప్రశ్న 2.
కింది వాటిలో దేనికి అస్థిత్వం లేదు?
ఎ) XeOF₄ బి) NeF₂ సి) XeF₂ డి) XeF₆
జవాబు:
ఇవ్వబడిన సమ్మేళనాలలో NeF₂ కు అస్థిత్వం లేదు. ఎందువలన అనగా Ne తక్కువ పరిమాణం కలిగి అధిక అయనీకరణ శక్తి కలిగి ఉంటుంది. కావున ఇది రసాయన సమ్మేళనాలను ఏర్పరచదు.

ప్రశ్న 3.
ఉత్కృష్ట వాయువులకు తులనాత్మకంగా అధిక పరమాణు పరిమాణం ఎందుకు ఉంటుంది?
జవాబు:
ఉత్కృష్ట వాయువులకు తులనాత్మకంగా అధిక పరమాణు పరిమాణం ఉంటుంది. దీనికి కారణం ఈ వాయువులు వాండర్ వాల్ వ్యాసార్థం కలిగి ఉంటాయి. ఈ వ్యాసార్ధం అయానిక మరియు సంయోజనీయ వ్యాసార్థాల కంటే ఎక్కువ.

ప్రశ్న 4.
నియాన్ ఉపయోగాలు వ్రాయండి.
జవాబు:
Ne ఉపయోగాలు :

1. Ne – ను ఉత్సర్గనాళికలో ప్రకటనల కోసం వాడే ప్రతిదీప్తి బల్బులలో ఉపయోగిస్తారు.
2. ఉద్యానవనాలలో, హరితగృహాలలో నియాన్ బల్లు ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 5.
ఆర్గాన్ రెండు ఉపయోగాలు వ్రాయండి.
జవాబు:
Ar ఉపయోగాలు :

1. ఆర్గానన్ను ప్రధానంగా అధిక ఉష్ణోగ్రతా లోహ సంగ్రహణ ప్రక్రియలలో జడ రసాయనిక వాతావరణాన్ని కల్పించటానికి ఉపయోగిస్తారు.
2. ఆర్గాన న్ను విద్యుత్ బలను నింపడానికి ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 6.
ఈతగాళ్ళు వాడే ఆధునిక పరికరాల్లో He, O₂ ల మిశ్రమాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ఎందుకు? [AP. Mar.’16]
జవాబు:
ఈతగాళ్ళు వాడే ఆధునిక పరికరాల్లో He, O₂ ల మిశ్రమం ఉపయోగిస్తారు. ఎందువలన అనగా ‘He’ రక్తంలో తక్కువ ద్రావణీయత, కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 7.
హైడ్రోజన్ కంటే హీలియమ్ బరువైనది. అయినప్పటికీ వాతావరణ పరిశీలనకు వాడే బెలూన్లలో హీలియమ్ను (H₂ కు బదులుగా) వాడతారు. ఎందుకు?
జవాబు:
హీలియం తేలికైన మండే స్వభావం లేని వాయువు అందువలన వాతావరణ పరిశీలనకు వాడే బెలూన్లలో హీలియంను
వాడతారు.

ప్రశ్న 8.
XeO₃ని ఎలా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:
XeF₆ని జల విశ్లేషణ చేయగా XeO₃ ఏర్పడును.
XeF₆ + 3H₂O – XeO₃ + 6HF

ప్రశ్న 9.
(ఎ) XeOF₄, (బి) XeO₂F₂ ల తయారీని తెలపండి.
జవాబు:
XeF₆ ని పాక్షిక జల విశ్లేషణ చేయగా XeOF₄ మరియు XeO₂F₂ ఏర్పడతాయి.
(ఎ) XeF₆ + H₂O → XeOF₄ + 2HF
(బి) XeF₆ + 2H₂O → XeO₂F₂ + 4HF

ప్రశ్న 10.
XeO₃ నిర్మాణం వివరించండి.
జవాబు:
XeO₃ నిర్మాణం :
1) XeO₃ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2) ‘Xe’ మూడవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³ సంకరీకరణం చెందును.

3) ‘Xe’ మూడు ఆక్సిజన్ పరమాణువులతో మూడు σ – బంధాలు, మూడు π- బంధాలు ఏర్పరచును.
4) XeO₃ అణువు ఆకృతి పిరమిడల్, బంధకోణం 103°.

ప్రశ్న 11.
ఉత్కృష్ట వాయువులు రసాయనికంగా జడమైనవి. వివరించండి. [TS. Mar.’16]
జవాబు:
ఉత్కృష్ట వాయువులు రసాయనికంగా జడత్వం కలిగి ఉంటాయి.

వివరణ :

• జడవాయువులకు స్థిరమైన అష్టక విన్యాసం ఉంటుంది. (He తప్పు )
• జల వాయువులు అధిక అయనీకరణ శక్తి. అధిక ధనాత్మక ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్పీ కలిగి ఉంటాయి.

ప్రశ్న 12.
బార్టెట్ తయారుచేసిన మొట్టమొదటి ఉత్కృష్ట వాయు సమ్మేళనం పేరు, ఫార్ములాను వ్రాయండి.
జవాబు:
బార్టెట్ తయారుచేసిన ఉత్కృష్ట వాయు సమ్మేళనం గ్జినాన్ హెక్సా ఫ్లోరో ప్లాటినేట్. దీని ఫార్ములా XePtF₆.

ప్రశ్న 13.
VSEPR సిద్ధాంతం ఆధారంగా XeF₄ ఆకృతిని వివరించండి.
జవాబు:

XeF₄ నిర్మాణం :

1. XeF₄ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2. Xe – పరమాణువు రెండవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d² సంకరీకరణం చెందును.
3. అణువు యొక్క ఆకృతి సమతల చతురస్రం, బంధకోణం 90′ మరియు బంధ దైర్ఘ్యం 1.95Å.
   
4. sp³d² – 2p_z (F) అతిపాతం వలన Xe – నాలుగు σ – బంధాలను ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 14.
ఉత్కృష్ట వాయువుల బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం వ్రాయండి.
జవాబు:
ఉత్కృష్ట వాయువుల బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం ns²np⁶ (హీలియం తప్ప (1s²))

ప్రశ్న 15.
ఉత్కృష్ట వాయువులు ఫ్లోరిన్, ఆక్సిజన్లతో మాత్రమే సమ్మేళనాలను ‘ఎందుకు ఏర్పరుస్తాయి?
జవాబు:
ఉత్కృష్ట వాయువులు ఫ్లోరిన్ మరియు ఆక్సిజన్తోనే సమ్మేళనాలు ఏర్పరుస్తాయి.
కారణం :
ఆక్సిజన్ మరియు ఫ్లోరిన్లు రెండు అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత మూలకాలు.

ప్రశ్న 16.
XeOF₄ ను ఎలా తయారుచేస్తారు? దాని అణు ఆకృతిని వివరించండి. [TS. Mar.’17]
జవాబు:

XeF₆ని పాక్షికంగా జల విశ్లేషణ చేయగా XeOF₄ ఏర్పడును.
XeF₆ + H₂O → XeOF₄ + 2HF
XeOF₄ రంగులేని బాషశీలత గల ద్రవం.
దీని ఆకృతి చతురస్ర పిరమిడ్.

ప్రశ్న 17.
హీలియమ్ ప్రధాన ఉత్పత్తి స్థానం ఏది?
జవాబు:
హీలియం యొక్క ప్రధాన ఉత్పత్తి స్థానం సహజవాయువు.

ప్రశ్న 18.
రేడియోధార్మికత గల ఉత్కృష్ట వాయువు ఏది? అది ఎలా ఏర్పడుతుంది?
జవాబు:
రేడియోధార్మికత గల ఉత్కృష్ట వాయువు రేడాన్ (Rn) Ra²²⁶ క్షమ ప్రక్రియ ద్వారా రేడాన్ లభిస్తుంది.
₈₆Ra²²⁶ → ₈₆Rn²²² + ₂Ra⁴

ప్రశ్న 19.
క్రింది వాటికి పేర్లు ఇవ్వండి.
a) వాతావరణంలో చాలా విస్తృతంగా లభించే ఉత్కృష్ట వాయువు
b) రేడియోధార్మిక ఉత్కృష్ట వాయువు
c) కనిష్ట బాష్పీభవన స్థానం గల ఉత్కృష్ట వాయువు
d) అత్యధిక సమ్మేళనాలు ఏర్పరచే ఉత్కృష్ట వాయువు
e) వాతావరణంలో లేని ఉత్కృష్ట వాయువు
జవాబు:
a) వాతావరణంలో చాలా విస్తృతంగా లభించే ఉత్కృష్ట వాయువు ఆర్గాన్ (Ar)
b) రేడియోధార్మిక ఉత్కృష్ట వాయువు రేడాన్ (Rn)
c) కనిష్ట బాష్పీభవన స్థానం గల ఉత్కృష్ట వాయువు హీలియం (He) (4.2K)
d) అత్యధిక సమ్మేళనాలను ఏర్పరచే ఉత్కృష్ట వాయువు గ్జినాన్ (Xe)
e) వాతావరణంలో లేని ఉత్కృష్ట వాయువు రేడాన్ (Rn)

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
XeF₂, XeF₄, XeF₆ అనే గ్జినాన్ ఫ్లోరైడ్లు ఎలా వస్తాయి?
జవాబు:
గ్జినాన్ ద్విగుణ ఫ్లోరైడ్లను ఈ క్రింది విధంగా ఏర్పరచును.
వీటిని Xe ను ఫ్లోరిన్తో నేరుగా సంయోగం చెందించుట ద్వారా ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 2.
XeO₃, XeOF₄ లను ఎలా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:
i) XeF₆ ను జల విశ్లేషణ చేయగా XeO, ఏర్పడును.
XeF₆ + 3H₂O → XeO₃ + 6HF

ii) XeF₆ని పాక్షిక జలవిశ్లేషణ చేయగా XeOF₄ ఏర్పడును.
XeF₆ + H₂O → XeOF₄ + 2HF

ప్రశ్న 3.
క్రింది వాటితో సమ ఎలక్ట్రాన్లు (isoelectronic) గల ఉత్కృష్ట వాయు జాతుల ఫార్ములాలు రాసి నిర్మాణాలను వివరించండి.
ఎ) ICl^–₄ బి) IBr^–₂ సి) BrO^–₃
జవాబు:
ఎ) ICl^–₄ తో సమ ఎలక్ట్రాన్లు గల ఉత్కృష్ట వాయుజాతి XeF₄
XeF₄ ఆకృతి సమతల చతురస్రం.

బి) IBr^–₂ తో సమ ఎలక్ట్రాన్లు గల ఉత్కృష్ట వాయుజాతి XeF₂.
XeF₂ ఆకృతి రేఖీయం.

సి) BrO^–₃ తో సమ ఎలక్ట్రాన్లు గల ఉత్కృష్ట వాయుజాతి XeO₄.
XeO₄ కు టెట్రాహెడ్రల్ ఆకృతి కలదు.

ప్రశ్న 4.
నీటితో క్రింది వాటి చర్యను వ్రాయండి.
ఎ) XeF₂ బి) XeF₄ సి) XeF₆
జవాబు:
ఎ) XeF₂ జల విశ్లేషణ జరిపి Xe, HF మరియు O₂ లను ఏర్పరచును.
2XeF₂ + 2H₂O → 2Xe + 4HF + O₂

బి) XeF₄ జలవిశ్లేషణ చేయగా XeO₃ ఏర్పడును.
6XeF₄ + 12H₂O → 4Xe + 2XeO₃ + 24HF + 3O₂

సి) XeF₆ని జలవిశ్లేషణ చేయగా XeO₃ ఏర్పడును.
XeF₆ + 3H₂O → XeO₃ + 6HF

XeF₆ని పాక్షిక జలవిశ్లేషణ చేయగా XeOF₄, XeO₂F₂ ఏర్పడును.
XeF₆ + H₂O → XeOF₄ + 2HF
XeF₆ + 2H₂O → XeO₂F₂ + 4HF

ప్రశ్న 5.
ఎ) XeF₂, బి) XeF₄ ల నిర్మాణాలను వివరించండి.
జవాబు:
ఎ) XeF₂ నిర్మాణం :
1) XeF₂ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2) ‘Xe’ మొదటి ఉత్తేజిత స్థాయిలో sp³d సంకరీకరణం చెందును.

బి) XeF₄ నిర్మాణం :

1. XeF₄ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2. Xe – పరమాణువు రెండవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d² సంకరీకరణం చెందును.
   
3. అణువు యొక్క ఆకృతి సమతల చతురస్రం, బంధకోణం 90° మరియు బంధ దైర్ఘ్యం 1.95Å.
   
4. sp³d² – 2p_z(F) అతిపాతం వలన Xe – నాలుగు σ – బంధాలను ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 6.
ఎ) XeF₆, బి) XeOF₄ ల నిర్మాణాలను వివరించండి.
జవాబు:
ఎ) XeF₆ నిర్మాణం :

1. XeF₆ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2. Xe – మూడవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d³ సంకరీకరణం చెందును.
   
3. అణువు యొక్క ఆకృతి విరూపణం చెందిన అష్టముఖీయ ఆకృతి.
   

బి) XeOF₄ నిర్మాణం :

1. XeOF₄ అణువులో ‘Xe’ పరమాణువు sp³d² సంకరీకరణం చెందును.
2. అణువు యొక్క ఆకృతి చతురస్ర పిరమిడ్.
3. దీనిలో Xe-O కి మధ్య ఒక ద్విబంధం ఉంటుంది.
   ఇది ‘pπ – dπ అతిపాతం వలన ఏర్పడినది.
   XeF₆ + H₂O → XeOF₄ + 2HF

ప్రశ్న 7.
క్రింది వాటిని పూర్తి చేయండి.
ఎ) XeF₂ + H₂O →
బి) XeF₂ + PF₅ →
సి) XeF₄ + SbF₅ →
డి) XeF₆ + AsF₅ →
ఇ) XeF₄ + O₂F₂ →
ఎఫ్) NaF + XeF₆
(సూచన : NaF + XeF₆ → Na⁺ [XeF₇]^–)
జవాబు:
ఎ) 2XeF₂ + 2H₂O → 2Xe + 4HF + O₂
బి) XeF₂ + PF₅ → [XeF]⁺ A[F₆]^–
సి) XeF₄ + SbF₅ → [XeF₃]⁺ [SbF₆]^–
డి) 2XeF₆ + ASF₅ → [Xe₂F₁₁]⁺ [ASF₆]^–
ఇ) XeF₄ + O₂F₂ → XeF₆ + O₂
ఎఫ్) NaF + XeF₆ → Na⁺ [XeF₇]^–

ప్రశ్న 8.
XeF₂, XeF₄ లను ఎలా తయారుచేస్తారు? వాటి నిర్మాణాలను ఇవ్వండి. [AP. Mar.’17]
జవాబు:
XeF₂, XeF₄లను Xe ని మరియు ఫ్లోరిన్ను నేరుగా సంయోగం చెందించుట

XeF₂ నిర్మాణం :

1. XeF₂లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2. ‘Xe’ మొదటి ఉత్తేజిత స్థాయిలో sp³d సంకరీకరణం చెందును.
   
3. అణువు ఆకృతి రేఖీయం.
4. Xe – రెండు ఫ్లోరిన్లతో రెండు σ – బంధాలు (sp³ – 2p_z అతిపాతం) ఏర్పరచును.
   

XeF₄ నిర్మాణం :

1. XeF₄ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2. Xe – పరమాణువు రెండవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d² సంకరీకరణం చెందును.
   
3. అణువు యొక్క ఆకృతి సమతల చతురస్రం, బంధకోణం 90° మరియు బంధ దైర్ఘ్యం 1.95Å.
   
4. sp³d² – 2p_z (F) అతిపాతం వలన Xe – నాలుగు – బంధాలను ఏర్పరచును.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్న

ప్రశ్న 1.
XeF₂, XeF₄, XeF₆ లను ఎలా తయారుచేస్తారు? నీటితో వాటి చర్య వివరించండి. వాటి నిర్మాణాలను చర్చించండి. [AP. Mar.’15]
జవాబు:
గ్జినాన్ ద్విగుణ ఫ్లోరైడ్లను ఈ క్రింది విధంగా ఏర్పరచును.
వీటిని Xe ను ఫ్లోరిన్తో నేరుగా సంయోగం చెందించుట ద్వారా ఏర్పరచును.

ఎ) XeF₂ జల విశ్లేషణ జరిపి Xe, HF మరియు O₂ లను ఏర్పరచును.
2XeF₂ + 2H₂O → 2Xe + 4HF + O₂

బి) XeF₄ జలవిశ్లేషణ చేయగా XeO₃ ఏర్పడును.
6XeF₄ + 12H₂O → 4Xe + 2XeO₃ + 24 HF + 3O₂

సి) XeF₆ని జలవిశ్లేషణ చేయగా XeO₃ ఏర్పడును.
XeF₆ + 3H₂O → XeO₃ + 6HF
XeF₆ని పాక్షిక జలవిశ్లేషణ చేయగా XeOF₄, XeO₂F₂ ఏర్పడును.
XeF₆ + H₂O → XeOF + 2HF
XeF₆ + 2H₂O → XeO₂F₂ + 4HF

XeF₂ నిర్మాణం :

1. XeF₂ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2. ‘Xe’ మొదటి ఉత్తేజిత స్థాయిలో sp³d సంకరీకరణం చెందును.
   
3. అణువు ఆకృతి రేఖీయం.
4. Xe – రెండు ఫ్లోరిన్లతో రెండు σ – బంధాలు (sp³ – 2p_z అతిపాతం) ఏర్పరచును.
   

b) XeF₄ నిర్మాణం :

1. XeF₄ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’.
2. Xe – పరమాణువు రెండవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d² సంకరీకరణం చెందును.
   
3. అణువు యొక్క ఆకృతి సమతల చతురస్రం, బంధకోణం 90° మరియు బంధ దైర్ఘ్యం 1.95Å.
   
4. sp³d² – 2p_z(F). అతిపాతం వలన Xe – నాలుగు σ – బంధాలను ఏర్పరచును.

XeF₆ నిర్మాణం :

1. XeF₆ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Xe’,
2. Xe – మూడవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d³ సంకరీకరణం చెందును.
   
3. అణువు యొక్క ఆకృతి విరూపణం చెందిన అష్టముఖీయ ఆకృతి.
   

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
గ్రూపు 18 మూలకాలను ఉత్కృష్ట వాయువులని ఎందుకు అంటారు?
సాధన:
18వ గ్రూపు మూలకాల వేలెన్స్ కర్పరంలోని ఆర్బిటాళ్లు పూర్తిగా ఎలక్ట్రాన్లతో నిండి ఉంటాయి. అందువల్ల అవి కొన్ని మూలకాలతోనే నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో మాత్రమే చర్య జరుపుతాయి. అందువల్ల వాటిని ఉత్కృష్ట వాయువులని అంటారు.

ప్రశ్న 2.
ఉత్కృష్ట వాయువులకు చాలా తక్కువ బాష్పీభవన స్థానాలున్నాయి. ఎందుకు?
సాధన:
ఉత్కృష్ట వాయువులు ఏక్ష పరమాణుకత గల వాయువులు కాబట్టి బలహీన విక్షేపణ బలాలు మినహా ఏ ఇతర అంతర పరమాణుక బలాలు ఉండవు. కాబట్టి అవి అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రతల వద్ద మాత్రమే ద్రవీకరణం చెందుతాయి. అందుకే అత్యల్ప బాష్పీభవన స్థానాలుంటాయి.

ప్రశ్న 3.
XeF₆ ను జలవిశ్లేషణ చేస్తే ఆక్సీకరణ – క్షయకరణ (రిడాక్స్) చర్య జరుగుతుందా?
సాధన:
జరగదు. జలవిశ్లేషణంలో క్రియాజన్యాలు XeOF₄, XeO₂F₂. వీటిలో ప్రతీ మూలకానికి సంబంధించిన ఆక్సీకరణ సంఖ్యలు క్రియాజనకాలలో ఎలా ఉన్నాయో అదే విధంగా ఉన్నాయి. అంటే మారలేదు. అందువల్ల రిడాక్స్ చర్య కాదు.

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
ఈతగాళ్ళు వాడే పరికరంలో హీలియమ్ ను ఎందుకు ఉపయోగిస్తారు?
జవాబు:
ఈతగాళ్ళు వాడే ఆధునిక పరికరాల్లో He, O₂ ల మిశ్రమం ఉపయోగిస్తారు. ఎందువలన అనగా ‘He’ రక్తంలో తక్కువ ద్రావణీయత కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 2.
క్రింది సమీకరణాన్ని తుల్యం చేయండి.
XeF₆ + HO → XeO₂F₂ + HF
జవాబు:
XeF₂ + 2H₂O → XeO₂F₂ + 4 HF

ప్రశ్న 3.
రేడాన్కు సంబంధించిన రసాయనశాస్త్రాన్ని చదవడం ఎందుకు కష్టం?
జవాబు:
అత్యల్ప అర్థాయువుతో ఉన్న రేడాన్ రేడియోధార్మిక మూలకం కాబట్టి దాని రసాయన శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేయడం కష్టం.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 6th Lesson భాగస్తుని ప్రవేశం Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 6th Lesson భాగస్తుని ప్రవేశం

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
భాగస్తుని ప్రవేశం సందర్భముగా సర్దుబాటు చేయవలసిన అంశాలు ఏవి ?
జవాబు:
భాగస్తుని ప్రవేశము వలన పాత భాగస్తుల మధ్య గల ఒప్పందము రద్దు అయి దాని స్థానములో మరొక కొత్త ఒప్పందము అమలులోనికి వస్తుంది. దీని నిమిత్తము సంస్థ పుస్తకాలలో కొన్ని సర్దుబాట్లు చేయవలసి వస్తుంది. సాధారణముగా నూతన భాగస్తుని ప్రవేశించేటపుడు ఈక్రింది అంశాలకు సర్దుబాట్లు చేయాలి.

1. నూతన లాభనష్టాల పంపిణీ నిష్పత్తి
2. ఆస్తి – అప్పుల పునర్మూల్యాంకనము
3. పంపిణీ చేయని లాభనష్టాలు, రిజర్వుల పంపిణీ
4. గుడ్విల్
5. మూల ధనాల సర్దుబాటు.

ప్రశ్న 2.
త్యాగనిష్పత్తి.
జవాబు:
భాగస్వామ్య సంస్థలో కొత్త భాగస్తుడు ప్రవేశించినపుడు పాతభాగస్తులు తమ లాభాలలో కొంతవాటాను నూతన భాగస్తుని కొరకు వదులుకుంటారు. ఈ విధముగా పాతభాగస్తులు భాగస్తుని ప్రవేశసందర్భముగా కోల్పోయిన నిష్పత్తిని త్యాగనిష్పత్తి అంటారు. దీనిని కోల్పోయిన నిష్పత్తి అని కూడా అంటారు.
త్యాగనిష్పత్తి = పాత నిష్పత్తి – కొత్త నిష్పత్తి

ప్రశ్న 3.
పునర్మూల్యాంకన ఖాతా.
జవాబు:
నూతన భాగస్తుడు ప్రవేశించిన సందర్భముగా ఆస్తి – అప్పులను యదార్థ విలువ చూపే నిమిత్తం వాటిని తిరిగి విలువ కట్టడం జరుగుతుంది. ఈ మార్పులను నమోదుచేసేందుకు ప్రత్యేకముగా తయారుచేయబడిన ఖాతా పునర్మూల్యాంకన ఖాతా.. ఇది నామమాత్రపు ఖాతా. ఆస్తుల విలువ పెరిగినపుడు, అప్పులు తగ్గినపుడు ఈ ఖాతాకు క్రెడిట్ చేయాలి. ఆస్తుల విలువ తగ్గినపుడు, అప్పుల విలువ పెరిగినపుడు ఈ ఖాతాకు డెబిట్ చేయాలి. ఈ ఖాతాలో పునర్మూల్యాంకన లాభాన్ని లేదా నష్టాన్ని పాత భాగస్తులకు వారి పాత లాభనష్టాల నిష్పత్తిలో పంచాలి.

ప్రశ్న 4.
గుడ్విల్.
జవాబు:
నూతనముగా ప్రారంభించిన సంస్థ కంటే గత కొంత కాలముగా పనిచేస్తున్న వ్యాపార సంస్థకు ఖాతాదారులతో సత్సంబంధాలు ఉండి, మంచి పేరు ప్రతిష్టలు కలిగి ఉంటుంది. దీనినే ఆసంస్థకున్న గుడ్విల్ అంటారు. గుడ్విల్ ఉన్న సంస్థలు ఇతర సంస్థలు కంటే అధిక లాభాలను ఆర్జిస్తాయి. గుడ్విల్ కంటికి కనిపించని ఆస్తి. దీనిని అనేక అంశాలు ప్రభావితం చేస్తాయి.

ప్రశ్న 5.
గుడ్వల్ను లెక్కించు పద్దతులు ఏవి ?
జవాబు:
భాగస్వామ్య సంస్థలో గుడ్విల్ ఈ క్రింది పద్ధతుల ద్వారా లెక్కించవచ్చు.
1) సగటు లాభాల పద్ధతి : ఈ పద్ధతిలో గుడ్విల్ను లెక్కించడానికి కొన్ని సంవత్సరాల లాభాల సగటును కనుగొని దానిని కొనుగోలు సంవత్సరాల సంఖ్యతో గుణిస్తే గుడ్విల్ వస్తుంది.

2) అధికలాభాల పద్ధతి : ఒక సంస్థ సాధారణలాభాల కన్నా అధికముగా ఆర్జించిన లాభాన్ని అధిక లాభాలు అంటారు. ఈ అధికలాభాన్ని అంగీకరించిన కొనుగోలు సం॥ సంఖ్యతో గుణిస్తే గుడ్విల్ వస్తుంది.
అధిక లాభము = ఆర్జించిన లాభము – సాధారణ లాభము
సాధారణ లాభం = మూలధన వినియోగం x లాభరేటు/100

3) మూలధనీకరణపద్ధతి : ఈ పద్ధతిలో సగటు లాభాన్ని లేదా అధిక లాభాన్ని సాధారణ రాబడి రేటుతో మూలధనీకరించి వచ్చిన మొత్తం నుండి నికర ఆస్తుల విలువ లేదా వినియోగించిన మూలధనాన్ని తీసివేస్తే గుడ్విల్ వస్తుంది.
మూలధనీకరణవిలువ = సగటులాభం/అధికలాభము x 100/సాధారణ రేటు
గుడ్విల్ = మూలధనీకరించిన విలువ – వినియోగించిన మూలధనం

ప్రశ్న 6.
M, N లు 1 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తుల వారు ‘0’ ను భాగస్తునిగా భవిష్యత్తు లాభాలలో 1/4 వంతు వాటా ఇచ్చుటకు నిర్ణయించారు. నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.
M, N ల పాత నిష్పత్తి 1:2
O కు ఇచ్చిన వాటా = 1/4

నూతన నిష్పత్తి = 1:2:1

ప్రశ్న 7.
P, Q లు భాగస్తులు వారు 2 : 3 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొంటారు. వారు 1/4 వంతు వాటాకు R ను భాగస్తునిగా చేర్చుకొంటున్నారు. మరియు అతని వాటాను P, Q లు సమానంగా సమకూర్చుతారు. నూతన నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.
పాత నిష్పత్తి = 2 : 3
R కి ఇచ్చిన వాటా 1/4 దీని సమానముగా P, Q లు ఇచ్చినారు

నూతన నిష్పత్తి = పాత వాటా – నూతన భాగస్తునకు ఇచ్చిన వాటా

ప్రశ్న 8.
4 : 3 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే X, Yలు 3/7 వంతు వాటా ఇచ్చి Z ను భాగస్తునిగా చేర్చుకొంటున్నారు. Z తన వాటాను X నుంచి 2/7 వంతు మరియు Y నుంచి 1/7 వంతు పొందుతారు. నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని కనుగొనండి.
సాధన.

నూతన నిష్పత్తి = 2 : 2 : 3

ప్రశ్న 9.
A, B లు లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్న భాగస్తులు. C సంస్థలోకి ప్రవేశిస్తూ A నుంచి 3/20 మరియు B నుంచి 1/20 వంతు పొందుతారు. కొత్త నిష్పత్తిని కనుగొనండి.
సాధన.

ప్రశ్న 10.
X, Y లు భాగస్తులు వారు లాభనష్టాలను 5:3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. 2 నూతన భాగస్తుడుగా చేరుతూ అతడు X యొక్క వాటాలో 1/5 వంతు మరియు Y యొక్క వాటాలో 1/3 వంతు పొందుతాడు. నూతన నిష్పత్తిని చూపండి.
సాధన.


నూతన నిష్పత్తి 60 : 30 : 30 లేదా 2 :1:1

ప్రశ్న 11.
తరుణ్ మరియు నిషాలు 5 : 3 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. రాహుల్ను 1/8 వంతు వాటాకు భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. వారి త్యాగ నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.

త్యాగనిష్పత్తి = 5 : 3

ప్రశ్న 12.
అమర్, బహదూర్లు భాగస్తులు వారు లాభనష్టాలను 5:2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. లాభాలలో 1/4 వంతు వాటా కొరకు మేరీని భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. భాగస్తుల నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తి 2 : 1 : 1 గా ఉంటుంది. అయితే వారి త్యాగ నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.
పాత నిష్పత్తి = 5 : 2
కొత్త నిష్పత్తి = 2 : 1 : 1
త్యాగ నిష్పత్తి = పాత నిష్పత్తి – కొత్త నిష్పత్తి

త్యాగ నిష్పత్తి = 6 : 1

ప్రశ్న 13.
విజయ్, సంజయ్ లు ఒక సంస్థలో భాగస్తులుగా 1:2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొంటారు. వారు అజయ్న భాగస్తునిగా చేర్చుకొని లాభాలలో 1/4 వంతు వాటా ఇవ్వదలచారు. అందుకు అజయ్ మూలధనంగా ₹30,000లు మరియు గుడ్విల్ క్రింద ₹15,000లు సమకూర్చవలెను అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు క్రింది సందర్భాలలో చూపండి.
a) గుడ్విల్ మొత్తాన్ని సంస్థలోనే ఉంచినపుడు
b) గుడ్విల్ మొత్తాన్ని ఉపసంహరించుకొన్నపుడు
c) గుడ్విల్ లో 50% ఉపసంహరించుకొన్నపుడు
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 14.
A, B లు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొనే భాగస్తులు. వారు ‘C’ ని నూతన భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. వారి నూతన నిష్పత్తి 4:3: 2. C తన వాటా గుడ్విల్ని తీసుకురాకుండా కేవలం ₹15,000లు మూలధనం మాత్రమే సమకూర్చినాడు. సంస్థ గుడ్విల్ని ₹ 18,000 లుగా విలువకట్టారు. భాగస్తులు సంస్థ పుస్తకాలలో గుడ్విల్ను చూపకూడదని నిర్ణయించినారు. అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు రాయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 15.
రాహుల్, గాంధీలు 4: 5 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. వారు ఏప్రిల్ 1, 2015 నాడు 1/6 వంతు వాటాను సోనియాను భాగస్తునిగా చేర్చుకొంటున్నారు. ఆ తేదీన సంస్థ ఆస్తి అప్పుల పట్టీలో ₹ 60,000లు సాధారణ రిజర్వు మరియు 25,000లు లాభనష్టాల ఖాతా డెబిట్ నిల్వలు ఉన్నాయి. అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు చూపండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

TEXTUAL EXERCISES

ప్రశ్న 1.
A, B లు ఒక సంస్థలో సమాన భాగస్తులు, 1/5 వంతు వాటా ఇస్తూ ‘C’ ని భాగస్తునిగా చేర్చుకొనుటకు నిర్ణయించినారు. ఆ రోజున వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

‘C’ ప్రవేశం సందర్భంగా అంగీకరించిన షరతులు.
a) భవనాలను ₹ 65,000 లుగా, యంత్రాలను ₹20,000 గా విలువకట్టారు.
b) ఋణదాతలలో కలిసిన ₹1,000 చెల్లించనవసరం లేదు.
పునర్మూల్యంకన ఖాతా మరియు చిట్టా పద్దులు చూపండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 2.
కరన్, బలరాంలు 4 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలు పంచుకునే భాగస్తులు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.
నిఖిల్ను భాగస్తునిగా ప్రవేశానికి అంగీకరించి ఆస్తి, అప్పులను క్రింది విధంగా విలువ కట్టినారు.

i) ఋణగ్రస్తులు మీద సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ₹800 లు ఏర్పాటు చేయాలి.
ii) భవనాలు మరియు పెట్టుబడులను 10% మేర పెంచాలి.
iii) యంత్రాలను 5% తగ్గించాలి.
iv) ఋణదాతలలో ₹500 అధికంగా ఉన్నదని గుర్తించినారు.
నిఖిల్ ప్రవేశానికి ముందు అవసరమైన చిట్టాపద్దులు చూపి మరియు పునర్మూల్యాంకన ఖాతను తయారుచేయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 3.
క్రింది ఆస్తి అప్పులపట్టీ రాము మరియు శ్యామ్లకు సంబంధించినది. వారు లాభనష్టాలను 2/3 మరియు 1/3 భాగాలలో పంచుకొంటారు.

దిగువ షరతులకు లోబడి మోహన్ ను భాగస్తునిగా చేర్చుకుంటున్నారు.
a) మోహనకు లాభాలలో 1/3 వంతు వాటా ఇచ్చి మూలధనంగా ₹7,500 లు మరియు గుడ్వెల్గా ₹33,000 లు తీసుకురావలె.
b) సరుకు మరియు ప్లాంటు, యంత్రాల విలువను 5% తగ్గించాలి.
c) ఋణగ్రస్తులపై 10% రాని బాకీల నిధి కొరకు ఏర్పాటు చేయాలి.
d) భవనాలు విలువ 10% తగ్గించాలి.
చిట్టాపద్దులతోపాటు, అవసరమయిన ఖాతాలు తయారుచేయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 4.
ఒక సంస్థలో A, B లు భాగస్తులు, లాభనష్టాలను 5 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటున్నారు. 31, డిసెంబర్ 2014 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

పై తేదీన వారు ఈక్రింది విషయాల అంగీకారముతో C ని భాగస్తునిగా చేర్చుకుంటున్నారు.
a) C 1/4 వంతు భాగానికి ₹ 90,000 లు మూలధనంగా మరియు ₹ 24,000 లు గుడ్విల్గా తేవలెను.
b) యంత్రాలను ₹ 1,50,000 లుగా, సరుకును ₹ 1,00000 లుగా విలువకట్టారు మరియు రాని బాకీల నిధి కొరకు ₹ 10,000 లు ఏర్పాటు చేయవలెను.
పునర్ముల్యాంకన ఖాతా, మూలధన ఖాతాలు మరియు నూతన ఆస్తి అప్పు పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.


31 డిసెంబరు 2014 న A, B, C ల ఆస్తి – అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 5.
రష్మీ మరియు పూజా సంస్థలో భాగస్తులు, వారు లాభనష్టాలను 2:1 నిష్పత్తిలో పంచుకుంటున్నారు. వారు సంతోషిని భాగస్తుని చేర్చుకుంటూ 1/3 వంతు వాటాకు ₹ 1,50,000లు మూలధనంగా నిర్ణయించారు. భాగస్తుని ప్రవేశమపుడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

వారు నిర్ణయించినవి
a) పునర్మూల్యాంకన సరుకు విలువ ₹ 45,000.
b) ఫర్నీచర్ పై 10% మరియు యంత్రాలపై 5% తరుగుదల.
c) సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ఋణగ్రస్తులపై ₹ 3,000 లు ఏర్పాటు.
పునర్ముల్యాంకన ఖాతా, మూలధన ఖాతాలు మరియు ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 6.
వేణు, వెంకట్లు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకునే భాగస్తులు. 31-3-2014 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ.

వారు ఏప్రిల్ 1, 2014 నాడు క్రింది షరతులలో నాయుడుని భాగస్తుని చేర్చుకొనుటకు నిర్ణయించారు. అవి
a) నాయుడు భవిష్యత్ లాభాలలో 1/4వంతు వాటా కొరకు ₹ 1,25,000 లు మూలధనం చెల్లించవలెను.
b) నాయుడు ₹ 30,000 గుడ్విల్ చెల్లించవలెను.
c) ప్లాంటు, యంత్రాలపై తరుగుదల 10%.
d) భవనాలు పెరుగుదల 20%.
e) ఋణగ్రస్తులపై సంశయాత్మక బాకీల కొరకు 5% ఏర్పాటు.
సంస్థ పుస్తకాలలో అవసరమయిన ఖాతాలను తయారుచేసి, ప్రవేశము తరువాత ఉన్న ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.



31-03-2014 నాటి ఆస్తి – అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 7.
రావు, రాజులు 2 : 3 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొంటూ ఒక భాగస్వామ్య వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు. 31-12-2014 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ

పై తేదీన వారు క్రింది షరతులతో భవిష్యత్తు లాభాలలో 1/6 వంతు వాటా కొరకు రెడ్డిని భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు.
a) రెడ్డి తన వాటా మూలధనంగా ₹ 1,50,000 లు మరియు గుడ్వెల్గా ₹ 50,000 లు తీసుకురావలెను. గుడ్విల్ మొత్తం సంస్థలోనే ఉంటుంది.
b) సరకు మరియు ఫర్నిచర్ విలువను 5% తగ్గించాలి.
c) భవనాల విలువ ₹ 25,000 లు పెరిగినది.
d) ఋణగ్రస్తుల మీద 5% సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ఏర్పాటు
పై సర్దుబాట్లకు అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాసి, కొత్త సంస్థయొక్క ప్రారంభ ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు




31-12-2014 నాటి ఆస్తి – అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 8.
3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాను మరియు ప్రసాద్లు భాగస్తులు 31 మార్చి, 2015 నాడు ఈ విధంగా ఉంది.
పై తేదీన వారు దిగువ షరతులతో దీపకు 1/3 వంతు వాటాకు భాగస్తునిగా చేర్చుకొంటున్నారు.

a) ఫర్నిచర్ మరియు సరకును 10% తగ్గించాలి.
b) భవనాల విలువ ₹ 20,000 ల మేరకు పెరుగుతుంది.
c) 5% సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ఏర్పాటుచేయాలి.
d) దీపక్ ₹ 50,000 ల మూలధనం మరియు 30,000 లు గుడ్విల్ను తీసుకు రావలెను. అవసరమైన ఆవర్భా ఖాతాలను తయారుచేసి, నూతన సంస్థ ఆస్తి అప్పుల పట్టీ చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 9.
ఈ క్రింది ఆస్తి అప్పుల పట్టీ 2 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే అరుణ్ మరియు తరుణ్ కు సంబంధించినది.
వారు క్రింది షరతులలో వరుణ్ని భాగస్తునిగా చేర్చుకొనుటకు నిర్ణయించినారు.

a) వరుణ్ గుడ్వెల్గా ₹9,000 లు చెల్లించవలెను.
b) వరుణ్ 1/4 వంతు వాటాకు ₹11,000 లు చెల్లించవలెను.
c) భవనాలు మరియు ఫర్నిచర్పై తరుగుదల 5%, సరుకు విలువలో ₹1,600 లు తగ్గించాలి మరియు రానిబాకీలు విధి కొరకు ₹1,300 లు ఏర్పాటు చేయాలి.
అవసరమయిన ఆవర్జా ఖాతాలను మరియు ప్రవేశము తరువాత ఉన్న ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.



ఆస్తి – అప్పుల పట్టీక

ప్రశ్న 10.
A, B లు లాభనష్టాలను 2 : 1. నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్న భాగస్తులు. C లాభాలలో 1/4 వంతు వాటాతో భాగస్తునిగా చేరుతున్నాడు. అందుకు అతడు ₹30,000 ల మూలధనంను సమకూర్చవలె. మరియు ఇతని మూలధనం ఆధారంగా A, B ల మూలధనాలను లాభనష్టాల నిష్పత్తికి అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేయవలెను. C ప్రవేశానికి ముందు A, B ల ఆస్తి అప్పుల పట్టీ 31 మార్చి 2014 నాడు క్రింది విధంగా ఉంది.

వారు అంగీకరించిన ఇతర షరతులు ఈ విధంగా ఉంది.
1. C అతని వాటా గుడ్విల్ కింద ₹12,000 లు తీసుకురావాలి.
2. భవనాలను ₹45,000 లుగా మరియు యంత్రాలను ₹23,000 లుగా విలువ కట్టారు.
3. రానిబాకీల విధి కొరకు ఋణగ్రస్తుల మీద 6% ఏర్పాటు చేయాలి.
4. A, B ల మూలధనాలను సర్దుబాటు చేయాలి.
అవసరమయి చిట్టాపద్దులు, ఆవర్జా ఖాతాలను చూపి C ప్రవేశము తరువాత ఉన్న ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు





31-03-2014 నాటి A, B, Cఆస్తి – అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 11.
ఆసిస్, పంకజ్ లు 5 : 2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు 31 మార్చి 2015 న వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ

31 మార్చి 2015 నాడు వారు క్రింది షరతులతో గురుదీప్ని భాగస్తుని చేర్చుకొన్నారు.
a) అంగీకరించిన నూతన
లాభనష్టాల నిష్పత్తి 3 : 2 :1.
b) అతను ₹ 1,00,000 లు మూలధనంగా మరియు ₹30,000 గుడ్విల్ తీసుకురావలెను.
c) యంత్రాల విలువ 10% పెంచాలి.
d) సరుకును ₹ 87,000 లుగా విలువకట్టారు.
e) పుస్తకాలలో చూపని ఋణదాతల విలువ ₹ 6,000 లు
f) సంశయాత్మక బాకీల కొరకు, ఋణగ్రస్తులపై 4% ఏర్పాటు చేయాలి.
పునర్మూల్యాంకన ఖాతా, మూలధన ఖాతాలు, బాంకు ఖాతా మరియు గురుదీప్ ప్రవేశం తరువాత ఉన్న ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.



31 మార్చి 2015 నాటి ఆస్తి – అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 12.
31.12.2014 నాడు శరత్, సిందూల ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈవిధంగా ఉంది, వారు లాభనష్టాలను 4 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు.

క్రింది షరతులలో షమీర్ని భాగస్తుని చేర్చుకొనుటకు వారు అంగీకరించారు.
a) షమీర్ లాభాలలో 1/5 వంతు వాటా కొరకు ₹ 2,00,000 మూలధనం సమకూర్చాలి.
b) ఫర్నిచర్ మరియు సరుకు విలువను 10% తగ్గించి మరియు రాని బాకీల కొరకు 5% ఏర్పాటు చేయాలి.
c) భూమి, భవనాల విలువను 20% పెంచాలి.
d) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 80,000 విలువ కట్టారు.
అవసరమైన ఆవర్జా ఖాతాలను మరియు నూతన సంస్థ ఆస్తి, అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.



31.12. 2014 నాటి ఆస్తి – అప్పుల పట్టిక

ప్రశ్న 13.
క్రింది ఇచ్చిన ఆస్తి అప్పుల పట్టీ 31.12.2014 నాటి A, B, లకు సంబంధించినది. A, B ల లాభనష్టాల నిష్పత్తి 2:1.
పై ఆస్తి అప్పుల పట్టీ తేదీనాడు క్రింది షరతులలో C ని భాగస్తునిగా చేర్చుకొనుటకు నిర్ణయించారు.

a) C లాభాలలో 1/4 వంతు వాటా కొరకు మూలధనం ₹ 1,00,000 మరియు గుడ్విల్ ₹ 60,000 లు
తీసుకురావలెను.
b) ప్లాంటు విలువ ₹1,20,000 లకు పెరుగుతుంది మరియు భవనాల విలువ 10% పెంచాలి.
c) సరుకును ₹ 4,000 లు అధిక విలువకు చూపినట్లు కనుగొన్నారు.
d) సంశయ్యాక బాకీల కొరత ఏర్పాటు 5%
e) ఋణదాతలలో నమోదుకాని విలువ ₹1,000 లు అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు, ఖాతాలను తయారుచేసి, C ప్రవేశము తరువాత ఉన్న ఆస్తి, ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.




31.12. 2014 న A, B, C ల ఆస్తి – అప్పుల పట్టి

ప్రశ్న 14.
ప్రవీణ్, నవీన్ లు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు, 31 మార్చి 2014 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ.

1/6 వంతు వాటాకు మోహన్ ప్రవేశం సందర్భంగా వారు అంగీకరించిన
a) ఋణగ్రస్తుల మీద ఏర్పాటును ₹ 1,500 లకు పెంచాలి.
b) భూమి భవనాలను ₹21,000 లుగా విలువ కట్టారు.
c) సరుకు విలువను ₹2,500 చే పెంచాలి.
d) పనివారి నష్టపరిహార నిధి ₹12,000 లుగా నిర్ణయించారు.
e) మోహన్ ₹ 10,000 లు గుడ్విల్ మరియు ₹15,000లు మూలధనం సమకూర్చాలి. పునర్మూల్యాంకన ఖాతా, మూలధన ఖాతాలు మరియు నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 15.
రమేష్, సురేష్, నరేష్ లు లాభనష్టాలను 1 : 2 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్న భాగస్తులు.

31 మార్చి 2014 నాటి వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ
దిగువ షరతులలో దినేషన్ను భాగస్తునిగా చేర్చుకుంటున్నారు.
a) ఫర్నిచర్ మరియు యంత్రాలను 5% తగ్గించారు.
b) సరుకు పునర్ముల్యాంకన విలువ ₹48,000.
c) చెల్లించవలసిన అద్దె మొత్తము ₹1,800
d) దినేష్ 1/6 వంతు వాటాకు ₹32,000 ల మూలధనం సమకూర్చాలి.
పునర్మూల్యాంకన ఖాతా, మూలధన ఖాతాలు మరియు నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 16.
ఆసిస్, దత్తులు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. జనవరి 1, 2014 నాడు వారు విమల్ను 1/5 వంతు లాభాలలో వాటాకు భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. జనవరి 1, 2014 నాడు ఆసిస్, దత్తుల ఆస్తి అప్పుల పట్టీ

విమల్ ప్రవేశం సందర్భంగా వారు అంగీకరించినా షరతులు
a) భూమి భవనాల విలువను ₹ 15,000 చే పెంచాలి.
b) ప్లాంటు విలువను ₹10,000 చే పెంచాలి.
c) సంస్థ యొక్క గుడ్విల్ విలువ ₹ 20,000
d) సంస్థ యొక్క మొత్తం మూలధనంలో విమల్ 1/5 వంతు వాటా మేరకు మూలధనాన్ని తీసుకురావలె. అవసరమయిన చిట్టాపద్దులు రాసి విమల్ ప్రవేశము తరువాత ఉన్న ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 17.
6 : 5 : 3 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే అరుణ్, బాబు, చరణ్ ల ఆస్తి అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

దీపక్ను భాగస్తునిగా చేర్చుకొనుటకు వారు అంగీకరించి క్రింది షరతులతో 1/8 వంతు వాటా ఇవ్వదలచారు.
a) దీపక్ 7,000 మూలధనం, ₹ 4,200 గుడ్విల్ తీసుకురావలె.
b) ఫర్నిచర్పై తగ్గుదల 12%
c) సరుకు విలువ తగ్గుదల 10%
d) ఋణగ్రస్తులపై రానిబాకీల నిధి కొరకు 5% ఏర్పాటు
e) భూమి భవనాల విలువ రూ॥ ₹ 31,000 గా విలువ కట్టారు.
f) నూతన భాగస్తుని మూలధనం ఆధారంగా పాత భాగస్తుల మూలధనాల సర్దుబాటు చేసి మిగులు కంటే నగదు తీసుకొని, ఒకవేళ తక్కువయితే ఆ మేరకు నగదు సమకూర్చవలెను.
అవసరమైన ఖాతాలు మరియు నూతన సంస్థ యొక్క ప్రారంభ ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

TEXTUAL EXAMPLES

భాగస్తుల పాత నిష్పత్తితోపాటు, కొత్త భాగస్తుని వాటా ఇచ్చినపుడు :

ప్రశ్న 1.
అనిల్ మరియు విశాల్లు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకునే భాగస్తులు, వారు సుమిత్ని భాగస్తునిగా చేర్చుకొని 1/5 వంతు లాభాలలో వాటా ఇచ్చిననారు. అనిల్, విశాల్ మరియు సుమిత్ల యొక్క నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.
సంస్థ యొక్క మొత్తం వాటా = 1 అనుకుంటే

కొత్తవాటా మిగిలిన వాటా x పాత వాటా

అనిల్, విశాల్. సుమిత్ల నూతన నిష్పత్తి = 12:8:5

నూతన భాగస్తుడు తన వాటాను పాత భాగస్తుల నుండి సమానంగా పొందినపుడు :

ప్రశ్న 2.
అక్షయ్, భరత్లు 3:2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. వారు దినేష్న భాగస్తునిగా చేర్చుకొని 1/5 వంతు లాభాలలో వాటాను ఇచ్చినారు. ఈ వాటాను పాత భాగస్తులు సమానంగా త్యాగం చేసినారు. అయితే నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని లెక్కింపుము.
సాధన.

కొత్తవాటా = పాత వాటా – త్యాగ వాటా

అక్షయ్, భరత్, దినేష్ నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తి = 5:3:2

కొత్త భాగస్తుడు తన వాటాను పాత భాగస్తుల నుండి నిర్ధిష్టమైన నిష్పత్తిలో పొందినపుడు :

ప్రశ్న 3.
అనూష మరియు నీతు అనే భాగస్తులు లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. వారు లాభాలలో 3/10 వంతు ఇచ్చి జ్యోతిని భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. జ్యోతి తన వాటాను అనూష నుంచి 2/10 వంతు మరియు నీతు నుంచి 1/10 వంతు పొందినది. నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని కనుగొనండి.
సాధన.
నూతన భాగస్తురాలు జ్యోతి వాటా = 3/10
జ్యోతి కొరకు అనూష త్యాగం చేసిన వాటా = 2/10
జ్యోతి కొరకు నీతు త్యాగం చేసిన వాటా = 1/10

అనూష, నీతు, జ్యోతిల నూతన నిష్పత్తి = 4:3: 3.
పాత భాగస్తులు తమ వాటాలో కొంత భాగాన్ని నిర్దిష్టమైన రేటు ప్రకారం కొత్త భాగస్తునికి ఇచ్చినపుడు :

ప్రశ్న 4.
రాము, శ్యామ్లు లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటూ గనేష్ని నూతన భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. ఇందు నిమిత్తం రాము తన వాటాలో 1/4 వంతు, శ్యాము తన వాటాలో 1/3 వంతును వదులుకున్నారు. వారి నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని కనుగొనండి.
సాధన.
రాము, శ్యామ్ల పాత నిష్పత్తి = 3 : 2 లేదా 3/5 : 2/5

నూతన వాటా = పాత వాటా – త్యాగ వాటా

నూతన భాగస్తుడు గణేష్ వాటా = రాము త్యాగవాటా + శ్యామ్ త్యాగ వాటా

రాము, శ్యామ్, గణేష్ నూతన నిష్పత్తి = 27 : 16 : 17

కొత్త భాగస్తుడు తన వాటా మొత్తాన్ని ఒక భాగస్తుని నుండే పొందినపుడు :

ప్రశ్న 5.
దాసు మరియు సిన్హలు 3:2 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొంటున్నారు. వారు 1/4 వంతు వాటాకు పాల్ను భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. పాల్ తన పూర్తి వాటాను దాసు నుండి పొందుతాడు. నూతన లాభనష్టాల నిష్పత్తిని కనుగొనండి.
సాధన.
నూతన భాగస్తుడు పాల్ వాటా = 1/4

దాసు, సిన్హా, పాల్ల నూతన లాభాల నిష్పత్తి = 7 : 8 : 5

ప్రశ్న 6.
రోహిత్, మోహిత్లు భాగస్వామ్య వ్యాపారం చేస్తూ లాభనష్టాలను 5:3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. వారు శర్మాను 1/7 వంతు లాభంలో వాటా ఇచ్చి నూతన భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. భవిష్యత్తులో వారు లాభాలను 4 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. రోహిత్, మోహిత్ల త్యాగ నిష్పత్తిని కనుకొనండి.
సాధన.
రోషిత్, మోహిత్ల త్యాగ నిష్పత్తి = 3 : 5

గమనిక : భాగస్తుని పాత నిష్పత్తిలో పాటు, కొత్త భాగస్తుని వాటా ఇచ్చినపుడు (సందర్భం – 1) పాత భాగస్తుల పాత నిష్పత్తి మరియు కోల్పోయిన/త్యాగ నిష్పత్తి ఒకే విధముగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 7.
R, S లు భాగస్తులు, వారు లాభనష్టాలను 1 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. 1/5 వంతు లాభము కొరకు T భాగస్తునిగా ప్రవేశించినాడు. త్యాగ నిష్పత్తిని లెక్కించండి.
సాధన.
సంస్థ యొక్క మొత్తం వాటా = 1 అనుకుంటే
నూతన భాగస్తుడు T వాటా = 1/5

R, Sల త్యాగ నిష్పత్తి = 1 : 2
త్యాగ నిష్పత్తి మరియు పాత నిష్పత్తి ఒకే విధంగా ఉంది.

ప్రశ్న 8.
అనూష, ప్రనూషలు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు, వారి ఆస్తి, అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

వారు 1/6 వంతు వాటాకు తనూషాను భాగస్తురాలిగా చేర్చుకొనాలని నిర్ణయించారు.
1) ఋణగ్రస్తులపై రాని బాకీల నిధిని ₹1,500 లు ఏర్పాటు చేయాలి.
2) భూమి భవనాలు విలువను ₹ 21,000 కు పెంచాలి.
3) సరుకు విలువను 13,500 కు పెంచాలి.
4) తనూష ₹ 15,000 ను తన వాటా మూలధనం క్రింద తేవలెను.
పునర్మూల్యాంకనం ఖాతా మరియు మూలధనం ఖాతాలు తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 9.
A, B లు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు, ఏప్రిల్ 1, 2015 నాడు వారి ఆస్తి, అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన క్రింది షరతులలో ‘C’ ని భాగస్తునిగా చేర్చుకుంటున్నారు.
1. 1/6 వంతు వాటాకు C ₹15,000 ను మూలధనంగా తీసుకురావలెను.
2. సరుకు విలువను 10% తగ్గించి, ప్లాంటు యంత్రాల విలువను 10% పెంచాలి.
3. ఫర్నిచర్ను ₹ 9,000 గా విలువ కట్టారు.
4. రాని బాకీల నిధి కొరకు ఋణగ్రస్తులపై 5% ఏర్పాటు చేయాలి.
5. పెట్టుబడుల విలువ ₹ 1,000 లు మరియు చెల్లించవలసిన విద్యుత్తు బిల్లులు 200 లు (ఆస్తి అప్పుల పట్టీలో చూపనివి) పరిగణనలోకి తీసుకొన్నారు.
6. ఋణదాతలలో ₹100 లు చెల్లించవలసిన అవసరం లేదు. కావున దానిని రద్దు చేయవలెను. అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాసి, పునర్మూల్యాంకనం ఖాతా, మూలధన ఖాతాలు తయారుచేసి నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.



ఏప్రిల్ 1, 2015 నాటి నూతన ఆస్తి అప్పులు పట్టీ

ప్రశ్న 10.
రాజేంద్ర, సురేంద్ర ఒక సంస్థలో భాగస్తులుగా ఉంటూ లాభనష్టాలను 4 : 1. నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్నారు. వారు ఏప్రిల్ 1, 2015 నాడు నరేంద్రను భాగస్తునిగా చేర్చుకోదలచారు. ఆ రోజున సంస్థలో సాధారణ రిజర్వు ₹ 20,000 మరియు లాభనష్టాల ఖాతా డెబిట్ నిల్వ (నష్టం) ₹ 10,000 ఉన్నది. పంపిణీ చేయని లాభనష్టాల సర్దుబాటు వరకు కొరకు అవసరమైన చిట్టాపద్దులు చూపండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 11.
A,B లు ఒక సంస్థలో లాభనష్టాలను 5 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొనే భాగస్తులు, డిసెంబర్ 31, 2014 నాడు ఆస్తి, అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన వారు క్రింది షరతులతో ‘C’ ని భాగస్తునిగా చేర్చుకొనుటకు నిర్ణయించారు.
1) A, B, C నూతన లాభనష్టాల పంపిణీ నిష్పత్తి 7: 5:4
2) C₹ 1,00,000 లను మూలధనంగా తేవలెను.
3) యంత్రాలను ₹1,50,000 లుగా, సరుకును ₹1,00,000 లుగా విలువ కట్టారు మరియు సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ₹ 10,000 ఏర్పాటు చేయాలి.
పునర్మూల్యాంకనం ఖాతా, భాగస్తుల మూలధనం ఖాతాలు తయారుచేసి సంస్థ యొక్క నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.


డిసెంబర్ 31, 2014 నాటి నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీ

ప్రశ్న 12.
ఒక భాగస్వామ్య సంస్థ యొక్క గత 5 సం॥ల లాభాలు వరుసగా 2009 సం॥ము ₹4,00,000; 2010 సం॥ము ₹3,98,000; 2011 సం॥ము ₹4,50,000; 2012 సం॥ము ₹4,45,000 మరియు 2013 సం॥ము ₹5,00,000. గత 5 సం॥రాలను సగటు లాభాలలో 4 సం॥లను కొనుగోలుగా భావించి గుడ్విల్ను లెక్కించండి.
సాధన.

= ₹4,38,600
= సగటు లాభము x కొనుగోలు సం||ల సంఖ్య
= ₹4,38,600 × 4
= ₹17,54,400

2. అధిక లాభాల పద్ధతి : ఒక సంస్థ సాధారణ లాభాల కన్నా అధికంగా ఆర్జించిన లాభాన్ని అధిక లాభాలు అంటారు. ఈ పద్ధతిలో గుడ్విల్ని లెక్కించడానికి అధిక లాభాన్ని అంగీకరించి కొనుగోలు సం॥ల సంఖ్యతో గుణించవలెను.
అధిక లాభము = ఆర్జించిన లాభము – సాధారణ లాభము
గుడ్విల్ = అధిక లాభము x కొనుగోలు సం॥ల సంఖ్య
సాధారణ లాభము = మూలధన వినియోగము x లాభరేటు/ 100

ప్రశ్న 13.
ఒక సంస్థ ₹34,80,000 ల మూలధనం మీద ₹65,000 లాభం ఆర్జించినది. ఈ రకమైన వ్యాపారంలో వచ్చే సాధారణ రాబడి రేటు 10%. అధిక లాభాల 3 సం॥ల కొనుగోలును గుడ్విల్గా పరిగణించండి.
సాధన.
సాధారణ లాభము = మూలధన వినియోగము x సాధారణ రేటు / 100
= ₹4,80,000 x 10/100
= ₹48,000
వాస్తవ లాభం = ₹65,000
అధిక లాభం = వాస్తవ లాభము – సాధారణ లాభం
= 65,000 – 48,000
= ₹17,000
గుడ్విల్ = అధికలాభం x కొనుగోలు సం॥ల సంఖ్య
= ₹17,000 x 3
= ₹ 51,000

ప్రశ్న 14.
ఒక సంస్థ ఆర్జించిన గత కొన్ని సం॥ల సగటు లాభం ₹ 40,000 మరియు అటువంటి వ్యాపారంలో అర్జించగల సాధారణ రాబడి రేటు 10%. ఆ సంస్థ యొక్క మొత్తం ఆస్తులు ₹ 3,60,000 లు మరియు బయటవారి అప్పులు ₹ 50,000 లు సగటు లాభాల మూలధనీకరణ ద్వారా గుడ్విల్ని లెక్కించండి.
సాధన.
వినియోగించిన మూలధనం లేదా నికర ఆస్తుల విలువ = మొత్తం ఆస్తులు – బయటివారి అప్పులు
= ₹ 3,60,000 – 50,000
= ₹ 3,10,000
సగటు లాభాల మూలధనీకరణ విలువ = సగటు లాభం × 100 / సాధారణ రేటు
= ₹ 40,000 × 100/10
= ₹ 4,00,000
గుడ్విల్ = మూలధనీకరణ విలువ – వినియోగించిన మూలధనం
= ₹ 4,00,000 – ₹ 3,10,000
= ₹ 90,000

ప్రశ్న 15.
ఒక వ్యాపార సంస్థలో సునీల్, గవాస్కర్లు 5 : 3 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. ఆ సంస్థలో 1/5 వంతు లాభం కొరకు సచిన్ నూతన భాగస్తునిగా ప్రవేశిస్తూ కౌ ₹20,000 లు మూలధనం, ₹ 4,000 లు గుడి ్వల్ క్రింద నగదు తేవలెను. క్రింది సందర్భాలలో అవసరమైన చిట్టా పద్దులు వ్రాయండి.
a) గుడ్విల్ మొత్తాన్ని సంస్థలోనే ఉంచినపుడు b) గుడ్విల్ మొత్తాన్ని ఉపసంహరించినపుడు c) 50% గుడ్విల్ మొత్తాన్ని ఉపసంహరించినపుడు
సాధన.
(a) గుడ్విల్ మొత్తాన్ని సంస్థలోనే ఉంచినప్పుడు

(b) గుడ్విల్ మొత్తాన్ని ఉపసంహరించినపుడు

(c) 50% గుడ్విల్ మొత్తాన్ని ఉపసంహరించినపుడు

ప్రశ్న 16.
శ్రీకాంత్, రమణలు ఒక సంస్థలో 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు, వారు 1/3 వంతు వాటాకు వెంకట్ను భాగస్తునిగా చేర్చుకొనుటకు నిర్ణయించారు. వెంకట్ ₹ 30,000 ల నగదును మూలధనంగా తీసుకొస్తాడు. ప్రవేశ తేదీన సంస్థ గుడ్విల్ను ₹24,000 లుగా నిర్ణయించారు. సంస్థ పుస్తకాలలో అవసరమైన చిట్టాపద్దులు రాయండి.
సాధన.
చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 17.
3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే దినేష్, రమేష్లు ఒక సంస్థలో భాగస్తులు, వారు లాభాలలో 1/5 వంతు వాటా ఇచ్చి వాసుని భాగస్తునిగా చేర్చుకొనుటకు నిర్ణయించారు. మార్చి 31, 2015 నాడు వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

ఇతర నిర్ణయాలు
1. స్థిరాస్తులు విలువ ₹ 3,31,000 లుగా నిర్ణయించారు.
2. సంశయాత్మక బాకీల కొరకు ఋణగ్రస్తులపై 5% ఏర్పాటు
3. సరుకును ₹ 1,12,000 కు తగ్గించారు.
4. వాసు మూలధనం క్రింద 75,000 మరియు గుడ్విల్ క్రింద ₹ 15,000 నగదు తేవలెను. భాగస్తుని ప్రవేశము తరువాత సరిచేసిన ఆస్తి అప్పులు పట్టీ తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 18.
M,N లు లాభనష్టాలను 5 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొనే భాగస్తులు. వారు ‘0’ ని భాగస్తునిగా చేర్చుకొని 1/3 వంతు వాటా ఇచ్చుటకు అంగీకరించారు. ౦ తన మూలధనంగా కౌ 20,000 లు తేవలెను. M, N ల ఆస్తి, అప్పుల పట్టీ 1.4.2015 న క్రింది విధంగా ఉంది.

అంగీకరించిన ఇతర షరతులు
1) సంస్థ గుడ్విల్ను ₹ 12,000 లుగా విలువకట్టారు.
2) భూమి, భవనాలను ₹ 35,000 లుగా మరియు ప్లాంటు యంత్రాలను ₹ 25,000 గా విలువ కట్టారు.
3) ఋణగ్రస్తులపై ఉన్న ఏర్పాట్లు
4) ఋణదాతలలో కలిసి ఉన్న ₹ 400 అధికంగా ఉన్నదని కనుగొన్నారు.
₹ 1,000 లు చెల్లించవలసిన అవసరం లేదు.
పునర్మూల్యాంకనం ఖాతా, మూలధనం ఖాతాలు మరియు సంస్థ నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 19.
A,B లు ఒక సంస్థలో 2 : 1. నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. ఆ సంస్థలోనికి C భాగస్తునిగా ప్రవేశిస్తు 1/5 వంతు వాటా కొరకు ₹ 40,000 లు మూలధనంగా తీసుకురావలెను. నూతన భాగస్తుని మూలధనం ఆధారంగా ఇతర భాగస్తుల మూలధనాలను సర్దుబాటు చేయవలెను. అన్ని సర్దుబాట్లు చేసిన తరువాత A, B ల మూలధనాలు వరుసగా ₹ 1,00,000 మరియు ₹ 70,000 లుగా ఉన్నాయి. A, B ల నూతన మూలధనాన్ని లెక్కించి అవసరమైన చిట్టాపద్దులు నమోదు చేయండి.
సాధన.
సంస్థ యొక్క మొత్తం వాటా = 1 అనుకుంటే
నూతన భాగస్తుడు Cకి ఇచ్చిన వాటా = 1/5

1/5 వంతు వాటాకు C సమకూర్చిన మూలధనం = ₹ 40,000

A తక్కువయిన మేరకు సమకూర్చవలసిన నగదు ₹ 6,667 (1,06,667 – ₹ 1,00,000)
B మిగులు మొత్తాన్ని ఉపసంహరించవలసిన నగదు = ₹ 16,667 (70,000 – 53,333)
A, B & C పుస్తకాలలో చిట్టాపద్దులు

ప్రశ్న 20.
A, B లు లాభనష్టాలను 3/5, 2/5 ధామాషాలో పంచుకుంటున్నారు. డిసెంబర్ 31, 2014 నాడు వారి ఆస్తి, అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన క్రింది షరతులతో ‘C’ భాగస్తునిగా ప్రవేశిస్తున్నారు.
a) ‘C’ లాభాలలో 1/6 వంతు వాటా కొరకు ₹10,000 లు మూలధనం మరియు ₹5,000 గుడ్విల్
b) సరుకు మరియు ఫిక్చర్లు విలువ 10% తగ్గించి, ఋణగ్రస్తులు మరియు వసూలు బిల్లులపై 5% ఏర్పాటు చేయవలెను.
c) భూమి, భవనాల విలువ 20% పెరిగినది.
అవసరమైన ఖాతాలు తయారు చేసి C ప్రవేశము తరువాత నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 21.
3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే P, Q ల ఆస్తి అప్పుల పట్టీ క్రింది విధంగా ఉంది.

పై తేదీన క్రింది షరతులలో ‘R’ ని భాగస్తునిగా చేర్చుకొంటున్నారు.
a) లాభాలలో 4/15 వంతు వాటా కొరకు ‘R’ ₹ 60,000 ల మూలధనం సమకూర్చాలి.
b) ఆస్తులను క్రింది విధంగా విలువ కట్టారు.
ఋణగ్రస్తులపై సంశయాత్మక బాకీల ఏర్పాటు 5% ఉంచాలి. సరుకు ₹ 40,000 మరియు ప్లాంటు యంత్రాలు ₹ 80,000 లు.
పునర్మూల్యాంకనం ఖాతా, మూలధనం ఖాతాలు మరియు సంస్థ నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 22.
సంజయ్, రామస్వామిలు 2 : 3 నిష్పత్తిలో లాభాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. 31-03-2015 నాడు వారు మెహ్రాను లాభాలలో 1/5 వంతు వాటాకొరకు భాగస్తునిగా చేర్చుకొన్నారు. ఆరోజున వారి ఆస్తి అప్పుల పట్టీ ఈ విధంగా ఉంది.

మెహ్రా ప్రవేశము సందర్భంగా క్రిందివాటిని అంగీకరించారు.
1) మెహ్రా ₹ 4,00,000 మూలధనంగా, ₹16,000 లు గుడ్విల్ను తీసుకురావలెను. గుడ్విల్ సగభాగమును పాత భాగస్తులు ఉపసంహరించుకొంటారు.
2) రాణి మరియు ‘ సంశయాత్మక బాకీల కొరకు 5% ఏర్పాటు చేయాలి.
3) చెల్లించవలసిన టెలిఫోన్ బిల్లుకు ₹3,000 లు ఏర్పాటు చేయాలి.
4) భూమి, భవనాలు ₹ 3,50,000 లుగా విలువకట్టారు.
పై సర్దుబాటు చేసిన తరువాత అవసరమయిన ఖాతాలు మరియు నూతన ఆస్తి అప్పుల పట్టీని తయారుచేయండి.
సాధన.

31 డిసెంబర్, 2014 నాడు ఆస్తి అప్పుల పట్టీ

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(c) 17వ గ్రూపు మూలకాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(c) 17వ గ్రూపు మూలకాలు

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
హాలోజన్ నీటి ద్వారా పోయినప్పుడు O₂, O₃ ల మిశ్రమాన్ని ఏర్పరుస్తుంది?
జవాబు:
ఫ్లోరిన్ నీటిగుండా పోయినప్పుడు O₂, O₃ ల మిశ్రమం ఏర్పడును.
3 F₂ + 3 H₂O → 6 HF + O₃
2 F₂ + 2 H₂O → 4 HF + O₂

ప్రశ్న 2.
అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలకు, ఫ్లోరిన్ మినహా మిగిలిన అనుఘటక హాలోజన్ల కంటే ఎక్కువ చర్యాశీలత ఉంటుంది. వివరించండి.
జవాబు:
అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలకు, ఫ్లోరిన్ మినహా మిగిలిన అనుఘటక హాలోజన్ల కంటే చర్యాశీలత ఉంటుంది. అంతర హాలోజన్లలో X – X’ బంధం హాలోజన్లలోని X – X బంధం కంటే బలహీనమైనది. (F – F బంధం తప్ప)

ప్రశ్న 3.
ClF₃ ఉపయోగం ఏమిటి?
జవాబు:
ClF₃ ముఖ్యమైన ఫ్లోరినేటింగ్ కారకం. దీనిని VF₆ ని ఉత్పత్తి చేయుటలో ఉపయోగిస్తారు.
U + 3 ClF₃ → UF₆ +3 ClF

ప్రశ్న 4.
ClO₂ రెండు ఉపయోగాలు రాయండి.
జవాబు:
ClO₂ ఉపయోగాలు :

• ClO₂ అధిక చర్యాశీలత గల ఆక్సీకరణి.
• వస్త్రాలకు, కాగిత గుజ్జుని విరంజనం చేయుటకు ఉపయోగిస్తారు.
• నీటిని శుద్ధి చేయుటకు ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 5.
హాలోజన్లకు రంగులు ఎందుకున్నాయి?
జవాబు:
దృగ్గోచర ప్రాంతంలో వికిరణాలను శోషించుటవలన హాలోజన్లు రంగు ప్రదర్శిస్తాయి. దృగ్గోచర ప్రాంతంలో శోషించుటవలన బాహ్యకక్ష్య ఎలక్ట్రాన్లు పై శక్తి స్థాయిలకు ఉత్తేజితం అవుతాయి. హాలోజన్లు వివిధ క్వాంటం వికిరణాలను శోషించుకొని వివిధ రంగులను ప్రదర్శిస్తాయి.

ప్రశ్న 6.
నీటితో F₂, Cl₂ ల చర్యలు రాయండి. [TS. Mar.’17]
జవాబు:
ఫ్లోరిన్ నీటిగుండా పోయినప్పుడు O₂, O₃ ల మిశ్రమం ఏర్పడును.
3 F₂ + 3 H₂O → 6 HF + O₃
2 F₂ + 2 H₂O → 4 HF + O₂

క్లోరిన్, నీటితో చర్యజరిపి క్లోరిన్ జలమును ఏర్పరుచును. అప్పుడే తయారు చేయబడిన క్లోరిన్ జలంతో HCl మరియు HOCl అస్థిరమైన మరియు వియోగం చెంది నవజాత ఆక్సిజన్ ను ఏర్పరచును.
Cl₂ + H₂O → HCl + HOCl

ప్రశ్న 7.
ఏ తటస్థ అణువుతో ClO^– సమ ఎలక్ట్రానికంగా ఉంటుంది? అది ఒక లూయీ క్షారమా? కాదా?
(సూచన : ClF; అవును)
జవాబు:

• ClO^– అయాన్ CIF అణువుతో సమ ఎలక్ట్రానికంగా ఉంటుంది.
• అవును, ఇది లూయీ క్షారం. (ఎలక్ట్రాన్ జంట దాత)

ప్రశ్న 8.
క్రింది వాటిని ప్రతి సమితికి సూచించిన ధర్మం క్రమంలో అమర్చండి.
ఎ) F₂, Cl₂, Br₂, I₂ – బంధ విఘటన ఎంథాల్పీ పెరిగే క్రమం
బి) HE, HCl, HBr, HI – ఆమ్లత్వం పెరిగే క్రమం
సి) HF, HCl, HBr, HI – బాష్పీభవన స్థానాలు పెరిగే క్రమం
జవాబు:
ఎ) బంధ విఘటన ఎంథాల్పీ పెరిగే క్రమం
I₂ < F₂ < Br₂ < Cl₂

బి) ఆమ్లత్వం పెరిగే క్రమం
HF < HCl < HBr < HI

సి) బాష్పీభవన స్థానాలు పెరిగే క్రమం
HCl < HBr < HI < HF

ప్రశ్న 9.
ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్పీ క్లోరిన్ కంటే ఫ్లోరిన్క తక్కువ – వివరించండి.
జవాబు:
ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్ఫీ క్లోరిన్ కంటే ఫ్లోరిన్క తక్కువ.

వివరణ :
F పరమాణువు సైజు Cl కంటే తక్కువగా ఉంటుంది. ఈ చిన్న సైజు కారణంగా పరమాణువులోకి ప్రవేశించే ఎలక్ట్రాన్కు అంతకుముందే ఉన్న ఎలక్ట్రాన్ జంటలకు మధ్య వికర్షణ పెరుగుతుంది. అందువల్ల ఫ్లోరిన్ ఎలక్ట్రాన్ను గ్రహించి, ఫ్లోరైడ్గా మారే ప్రక్రియ తక్కువగా జరుగుతుంది.

ఈ కారణంగా F యొక్క ఎలక్ట్రాన్ ఎఫినిటి విలువ తరువాత ఉన్న Cl పరమాణువు కంటే చాలా తక్కువ.

ప్రశ్న 10.
HF ద్రవం కానీ HCl వాయువు వివరించండి.
జవాబు:
అంతరణు హైడ్రోజన్ బంధం కలిగి ఉండుట వలన HF ద్రవంగా ఉంటుంది. కానీ HCl లో అటువంటి బంధం ఏర్పడదు. అందువలన వాయువు.

ప్రశ్న 11.
బంధ విఘటన ఎంథాల్పీ Cl₂ కంటే F₂ కు తక్కువ. వివరించండి.
జవాబు:
బంధ విఘటన ఎంథాల్పీ Cl₂ కంటే F₂ కు తక్కువ.

వివరణ :
F₂ అణువులో ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంటల మధ్య ఎలక్ట్రాన్ వికర్షణలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఇవి క్లోరిన్లో ఉన్న ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంటల కన్నా దగ్గరగా ఉంటాయి.

ప్రశ్న 12.
ఆక్సిజన్ ధన ఆక్సీకరణ స్థితులను ప్రదర్శించే సమ్మేళనాల ఫార్ములాలు రాయండి. వాటిలో ఆక్సిజన్ ఆక్సీకరణ స్థితులు ఏమిటి?
జవాబు:
ఆక్సిజన్ ధన ఆక్సీకరణ స్థితి ప్రదర్శించే సమ్మేళనాలు OF₂ మరియు O₂F₂.

• OF₂ లో ఆక్సిజన్ ఆక్సీకరణ స్థితి + 2.
• O₂F₂ లో ఆక్సిజన్ ఆక్సీకరణ స్థితి + 1.

ప్రశ్న 13.
O₂F₂, I₂O₅ ల,ఉపయోగాలు ఏమిటి?
జవాబు:
O₂F₂ ఉపయోగాలు :
O₂F₂ ఫ్లోరినేటింగ్ కారకం. O₂F₂ ప్లూటోనియంను PUF₆ గా ఆక్సీకరణం చేయును. ఈ చర్యను ఉపయోగించి న్యూక్లియర్ ఇంధన చర్యల్లోని అవశేష ఇంధనం నుంచి ప్లూటోనియంను PUF₆ రూపంలో తొలగిస్తారు.

I₂O₅ ఉపయోగాలు :
I₂O₅ బలమైన ఆక్సీకరణి. దీనిని కార్బన్ మోనాక్సైడ్ను నిర్ణయించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 14.
హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ రెండు ఉపయోగాలు రాయండి.
జవాబు:
హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ ఉపయోగాలు:

• ఔషధాలలో, ప్రయోగశాలలో కారకంగా ఉపయోగిస్తారు.
• Cl₂, NH₄Cl మరియు గ్లూకోజ్ల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• ఎముకల నుండి జిగురును సంగ్రహించడానికి, ఎముకల బొగ్గును శుద్ధి చేయుటకు కారకంగా ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 15.
NaOH తో Cl₂ చర్యలు రాయండి.
జవాబు:
i) చల్లటి విలీన NaOH తో చర్య :
క్లోరిన్ చల్లటి విలీన NaOH తో చర్య జరిపి సోడియం హైపో క్లోరైట్ మరియు సోడియం క్లోరైడ్ ఏర్పడును.

ii) వేడి గాఢ NaOH తో చర్య :
క్లోరిన్ వేడి గాఢ NaOH తో చర్య జరిపి సోడియం క్లోరేట్ మరియు సోడియం క్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 16.
అనార్ద్ర, తడి సున్నంతో Cl₂ చర్య జరిపితే ఏమవుతుంది? [AP. Mar.’17; AP. Mar.’16]
జవాబు:
క్లోరిన్ అనార్ధ తడి సున్నంతో చర్య జరిపి విరంజన చూర్ణం (బ్లీచింగ్ పౌడర్) ఏర్పడును.
Ca(OH)₂ + Cl₂ → CaOCl₂ + H₂O

ప్రశ్న 17.
క్లోరిన్ ఆక్సీకరణిగా పనిచేస్తుంది – దీనిని రెండు ఉదాహరణలతో వివరించండి.
జవాబు:
క్లోరిన్ ఆక్సీకరణిగా పనిచేస్తుంది.
ఉదా – 1 : Cl₂ అయొడిన్ను అయొడేట్గా ఆక్సీకరణం చేయును.
I₂ + 6 H₂O + 5 Cl₂ → 2HIO₃ + 10 HCI

ఉదా – 2 : Cl₂ సోడియం సల్ఫైట్ను సోడియం సల్ఫేట్గా ఆక్సీకరణం చేయును.
Cl₂ + Na₂SO₃ + H₂O → Na₂SO₄ + 2 HCl

ప్రశ్న 18.
ద్రవరాజం (ఆక్వారీజియా) అంటే ఏమిటి? బంగారం, ప్లాటినమ్ తో దాని చర్యలు రాయండి.
జవాబు:
మూడు భాగాల గాఢ HCl, ఒక భాగం HNO₃ కలిపితే ద్రవరాజం (ఆక్వారీజియా) ఏర్పడుతుంది. దీనిని బంగారం, ప్లాటినమ్లాంటి ఉత్కృష్ట లోహాలను కరిగించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

బంగారంతో చర్య :
Au + 4H⁺ + NO^–₃ + 4Cl^– → AuCl^–₄ + NO + 2H₂O

ప్లాటినంతో చర్య :
3Pt + 16H⁺ + 4NO^–₃ + 18Cl^– → 3PtCl^-2₆ + 4NO + 8 H₂O

ప్రశ్న 19.
డీకన్ పద్ధతి ద్వారా క్లోరిన్ ఎలా ఉత్పత్తి చేస్తారు? [AP. Mar.’17]
జవాబు:
డీకన్ పద్ధతి :
హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ వాయువును వాతావరణ ఆక్సిజన్తో CuCl₂ ఉత్ప్రేరక సమక్షంలో 723 K వద్ద ఆక్సీకరణం చేయుట ద్వారా క్లోరిన్ను ఉత్పత్తి చేస్తారు.

ప్రశ్న 20.
తేమ సమక్షంలో మాత్రమే క్లోరిన్ విరంజనకారిగా పనిచేస్తుంది – వివరించండి.
జవాబు:
తేమ సమక్షంలో మాత్రమే క్లోరిన్ విరంజనకారిగా పని చేస్తుంది.

వివరణ :
ఆర్ద్ర క్లోరిన్ శక్తివంతమైన విరంజనకారి. ఈ విరంజన ధర్మం ఆక్సీకరణం వల్ల ఏర్పడినది.
Cl + H₂O → 2HCl + (O)
ఉదా : రంగు గల పదార్థం + (O) → రంగులేని పదార్థం.

ప్రశ్న 21.
హైపోహాలస్ ఆమ్లాల ఆమ్లత్వం తగ్గే క్రమం HClO > HBrO >HIO గా ఉంటుంది. కారణం తెలపండి.
జవాబు:
హైపోహాలస్ ఆమ్లాల ఆమ్లత్వం తగ్గే క్రమం HClO > HBrO > HIO

కారణం :
ఇది ఈ క్రింది K_a విలువల ఆధారంగా నిర్ధారించబడును.

ప్రశ్న 22.
క్లోరిన్ ఆక్సోఆమ్లాల ఆమ్ల స్వభావం :
HOCl < HClO₂ < HClO₃ < HClO₄ – వివరించండి.
(సూచన : సంయుగ్మ (కాంజుగేట్) క్షారం, A^– స్థిరత్వం ఎంత ఎక్కువగా ఉంటే దాని క్షార బలం అంత తక్కువగా ఉంటుంది. అంటే HA కు H⁺ను విడుదల చేసే స్వభావం అంత ఎక్కువగా ఉంటుంది. మరొక విధంగా చెబితే HA ఆమ్ల బలం ఎక్కువ. క్లోరిన్ ఆక్సోఆమ్లాల సంయుగ్మ క్షారాల స్థిరత్వ క్రమం :
OCl^– < ClO^–₂ > ClO^–₃ > ClO^–₄
జవాబు:

సంయుగ్మ (కాంజుగేట్) క్షారం, A^– స్థిరత్వం ఎంత ఎక్కువగా ఉంటే దాని క్షార బలం అంత తక్కువగా ఉంటుంది. అంటే HA కు H⁺ ను విడుదల చేసే స్వభావం అంత ఎక్కువగా ఉంటుంది. మరొక విధంగా చెబితే HA ఆమ్ల బలం ఎక్కువ. క్లోరిన్ ఆక్సోఆమ్లాల సంయుగ్మ క్షారాల స్థిరత్వ క్రమం : OCl^– < ClO^–₂ > ClO^–₃ > ClO^–₄

ప్రశ్న 23.
అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలు అంటే ఏమిటి? రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:
హాలోజన్ మూలకాలు వాటిలో అవి సంయోగం చెంది ఏర్పరచే ద్విగుణ డయా అయస్కాంత పదార్థాలను అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలు అంటారు.
ఉదా : IF₇, ClF₃, BrF₃, ClF, IF₃ మొదలగునవి.

ప్రశ్న 24.
ClF₃ నిర్మాణాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
ClF₃ నిర్మాణం :
→ ClF₃ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Cl’.
→ ‘Cl’ యొక్క ఉద్రిక్తస్థాయి ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం

→ Cl పరమాణువు sp³d సంకరీకరణం చెందును.
→ ఇది వంచబడిన T-ఆకృతి (లేదా) రెండు స్థానాలు ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంటలతో ఆక్రమించబడిన ట్రైగోనల్ బైఫిరమిడల్ ఆకృతి.

ప్రశ్న 25.
OF₂ ను ఆక్సిజన్ డైఫ్లోరైడ్ అనాలి కానీ ఫ్లోరిన్ ఆక్సైడ్ అని కాదు. ఎందుకు?
(సూచన : ఆక్సిజన్ కంటే ఫ్లోరిన్ రుణవిద్యుదాత్మకత ఎక్కువ)
జవాబు:
OF₂ ను ఆక్సిజన్ డై ఫ్లోరైడ్ అనాలి. కానీ ఫ్లోరిక్ ఆక్సైడ్ అని కాదు.

ఆక్సిజన్ మరియు ఫ్లోరిన్ చర్య జరిపినపుడు ఏర్పడే ద్విగుణ సమ్మేళనాలను ఆక్సిజన్ ఫ్లోరైడ్లు అని పిలుస్తారు. దీనికి కారణం ఫ్లోరిన్ యొక్క ఋణవిద్యుదాత్మకత ఆక్సిజన్ కన్నా ఎక్కువ.

ప్రశ్న 26.
అయొడిన్ నీటిలో కంటే KI లో ఎక్కువగా కరుగుతుంది. వివరించండి.
(సూచన : అయొడిన్ KI తో సంయోగం చెంది నీటిలో కరిగే KI, సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.)
జవాబు:
అయొడిన్ నీటిలో కన్నా KI లో ఎక్కువ కరుగును.

కారణం :

• అయొడిన్, KI తో సంయోగం చెంది కరిగే సంక్లిష్టం KI₃ ని ఏర్పరచును.
  KI + I₂ → KI₃
• అయొడిన్ నీటిలో కరుగదు. దీనికి కారణం ధనాత్మక స్వేచ్ఛా శక్తి మార్పు (+ ∆G).

ప్రశ్న 27.
హాలోజన్ల హైడ్రైడ్రలో –
a) ఏది ఎక్కువ స్థిరమైనది?
b) ఏది బలమైన ఆమ్లం?
c) దేనికి కనిష్ఠ బాష్పీభవన స్థానం ఉంటుంది?
జవాబు:
a) హాలోజన్ హైడ్రైడ్లలో ఎక్కువ స్థిరమైనది HF.
b) హాలోజన్ హైడ్రైడ్లలో బలమైన ఆమ్లం HI.
c) హాలోజన్ హైడ్రైడ్రలో కనిష్ఠ బాష్పీభవన స్థానం కలది HCl (189K).

ప్రశ్న 28.
Cl₂, SO₂ ల విరంజన క్రియలను పోల్చండి.
జవాబు:
తేమ సమక్షంలో మాత్రమే క్లోరిన్ విరంజనకారిగా పని చేస్తుంది.

వివరణ :
ఆర్ద్ర క్లోరిన్ శక్తివంతమైన విరంజనకారి. ఈ విరంజన ధర్మం ఆక్సీకరణం వల్ల ఏర్పడినది.
Cl₂ + H₂O → 2HCl + (O)
ఉదా : రంగు గల పదార్థం + (O) → రంగులేని పదార్థం.

• కూరగాయలను, కర్బన పదార్థాలను తేమ సమక్షంలో విరంజనం చేస్తుంది. దీని విఠంజన ప్రభావం శాశ్వతమైనది.
• తేమ సమక్షంలో SO, విరంజనకారిగా పని చేయును.
  SO₂ + 2 H₂O → H₂SO₄ + 2[H]
  
• SO₂ ఊలు, సిల్క్ను విరంజనం చేయును.

ప్రశ్న 29.
క్రింది వాటిలో హాలోజన్ల ఆక్సీకరణ స్థితులను ఇవ్వండి.
ఎ) Cl₂O
బి) ClO^–₂
సి) KBrO₃
డి) NaClO₄
జవాబు:
ఎ) Cl₂O :
2x – 2 = 0
x = + 1
Cl₂O యొక్క ఆక్సీకరణ స్థితి + 1.

బి) ClO^–₂:
x + 2(−2) = -1
x = – 1 + 4 = + 3

సి) KBrO₃:
1 + x + 3(−2) = 0
= +5

డి) NaClO₄
1 + x + 4(−2) = 0
x = + 7

ప్రశ్న 30.
I^–₃; అణు ఆకృతిని వర్ణించండి.
(సూచన : కేంద్ర అయొడిన్ సంకరీకరణం sp³d – రేఖీయం)
జవాబు:

• ట్రై అయొడైడ్ అయాన్లో అయొడిన్ పరమాణువు sp³ d సంకరీకరణం చెందును.
• దీనిలో రెండు బంధ ఎలక్ట్రాన్ జంటలు రెండు ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంటలు ఉంటాయి.
• VSEPR సిద్ధాంతం ప్రకారం దీని ఆకృతి రేఖీయ ఆకృతి.
  

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
HCl నుంచి Cl₂ను, Cl₂ నుంచి HCl ను ఎలా తయారుచేస్తారు? చర్యలు రాయండి.
జవాబు:
i) HCl నుండి CL, తయారీ :
MnO₂ ను గాఢ HCl తో వేడిచేయగా Cl2 వాయువు విడుదలగును.
MnO₂+ 4 HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2 H₂O
ఆర్ద్ర క్లోరిన్ శక్తివంతమైన విరంజనకారి. ఈ విరంజన ధర్మం ఆక్సీకరణం వల్ల ఏర్పడినది.
Cl₂ + H₂O → 2HCl + (O)
ఉదా : రంగు గల పదార్థం + (O) → రంగులేని పదార్థం.

ii) Cl₂ నుండి HCl తయారీ :
Cl₂, H₂ తో చర్య జరిపి HCl ఏర్పరచును.
H_2(వా) + Cl_2(వా) → 2HCl_(వా)

ప్రశ్న 2.
క్రింది వాటికి తుల్య రసాయనిక సమీకరణాలు రాయండి.
ఎ) MnO₂, గాఢ H₂SO₄ సమక్షంలో NaCl ను వేడిచేయడం.
బి) Nal జల ద్రావణం గుండా క్లోరిన్ పంపించడం.
జవాబు:
ఎ) MnO₂, గాఢ H₂SO₄ సమక్షంలో NaCl వేడి చేయడం ద్వారా Cl₂ వాయువు వెలువడును.
4 NaCl + MnO₂ + 4 H₂SO₄ → MnCl₂ + 4 NaHSO₄ + 2 H₂O + Cl₂

బి) Nal జలద్రావణం గుండా క్లోరిన్ పంపినప్పుడు జేగురు రంగు ఏర్పడును.
Cl₂ + 2 Nal → 2 NaCl + I₂

ప్రశ్న 3.
ఎ) BrF₅, బి) IF₇ నిర్మాణాలను వివరించండి.
ఎ) BrF₅ నిర్మాణం :
→ BrF₅ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Br’.
→ ‘Br’ పరమాణువు రెండవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d² సంకరీకరణం చెందును.

బి) IF₇ నిర్మాణం :

• IF₇లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘I’.
• ‘I’ పరమాణువు మూడవ ఉద్రిక్త స్థాయిలో sp³d³ సంకరీకరణం చెందును.
• అణువు యొక్క ఆకృతి పెంటాగోనల్ బై పిరమిడల్.

ప్రశ్న 4.
హాలోజన్ల హైడ్రైడ్లపై లఘువ్యాఖ్య రాయండి.
జవాబు:
హాలోజన్ హైడ్రైడ్లు ఏర్పడుట :

• ఇవి నీటిలో కరిగి హైడ్రోహాలిక్ ఆమ్లాలను ఏర్పరుస్తాయి.
• బాష్పీభవన స్థానాలు
  HF – 293 K
  HCI – 189K
  HBr – 206 K
  HI – 238 K
• ఆమ్లత్వం పెరిగే క్రమం
  HF > HCl > HBr > HI
• బాష్పీభవన స్థానాలు పెరిగే క్రమం .
  HCl < HBr < HI < HF

ప్రశ్న 5.
ప్రయోగశాలలో క్లోరిన్ ను ఎలా పొందుతారు? అది క్రిందివాటితో ఎలా చర్య జరుపుతుంది? [TS. Mar.’16; TS. Mar.’15]
ఎ) చల్లని, విలీన NaOH బి) అధిక NH₃ సి) KI
జవాబు:
HCl నుండి Cl₂ తయారీ :
MnO₂ ను గాఢ HCl తో వేడిచేయగా Cl₂ వాయువు విడుదలగును.
MnO₂ + 4 HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2 H₂O

ఆర్ద్ర క్లోరిస్ శక్తివంతమైన విరంజనకారి. ఈ విరంజన ధర్మం ఆక్సీకరణం వల్ల ఏర్పడినది.
Cl₂ + H₂O → 2HCl + (O)
ఉదా : రంగు గల పదార్థం + (O) → రంగులేని పదార్థం.

ఎ) క్లోరిన్ చల్లటి విలీన NaOH తో చర్య జరిపి సోడియం హైపో క్లోరైట్ మరియు సోడియం క్లోరైడ్ ఏర్పడును.

బి) క్లోరిన్, అధిక NH3 తో చర్య జరిపి, నైట్రోజన్ మరియు NH₄Cl ను ఏర్పరచును.
8 NH₃ + 3 Cl₂ → 6 NH₄Cl + N₂ ↑

సి) Cl₂, KIతో చర్య జరిపి I₂ ను విడుదల చేయును.
Cl₂ + 2 KI → KCl + I₂ ↑

ప్రశ్న 6.
అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలు అంటే ఏమిటి? నిర్వచనాన్ని చిత్రించడానికి (illustrate) ఉదాహరణలు ఇవ్వండి. వాటిని ఎలా వర్గీకరిస్తారు?
జవాబు:
హాలోజన్ మూలకాలు వాటిలో అవి సంయోగం చెంది ఏర్పరచే ద్విగుణ డయా అయస్కాంత పదార్థాలను అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలు అంటారు.
ఉదా : IF₇, ClF₃, BrF₃, ClF, IF₃ మొదలగునవి.

అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలు నాలుగు రకాలుగా వర్గీకరించారు.
1) AX – రకం : ఉదా : ClF, BrF
2) AX₃ – రకం : ఉదా : ClF₃, BrF₃
3) AX₅ – రకం : ఉదా : ClF₅, BrF₅
4) AX₇ – రకం : ఉదా : IF₇
→ ‘A’ = తక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక మూలకం.
→ X = ఎక్కువ ఋణవిద్యుదాత్మక మూలకం.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ClF₃ ఎలా తయారుచేస్తారు? నీటితో ఇది ఎలా చర్య జరుపుతుంది? దాని నిర్మాణాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
ClF₃ తయారీ :
క్లోరిన్, అధిక Fతో చర్య జరిపి ClF₃ ని ఏర్పరచును.

నీటితో చర్య :
ClF₃ నీటితో విస్ఫోటన చర్య జరిపి నీటిని ఆక్సీకరణం చేయుట ద్వారా ఆక్సిజన్ లేదా తక్కువ పరిమాణంలో OF మరియు HF, HCl లను ఏర్పరచును.
ClF₃ + 2H₂O → 3 HF + HCl + O₂
ClF₃ + H₂O → HF + HCl + OF₂

ClF₃ నిర్మాణం :
→ ClF₃ లో మధ్యస్థ పరమాణువు ‘Cl’.
→ ‘Cl’ యొక్క ఉద్రిక్తస్థాయి ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం.

ప్రశ్న 2.
ప్రయోగశాలలో క్లోరిన్ ఎలా తయారుచేస్తారు? క్రిందివాటితో అది ఎలా చర్య జరుపుతుంది? [TS. Mar. 16; TS. Mar. 16]
ఎ) ఐరన్
బి) వేడి, గాఢ NaOH
సి) ఆమ్లీకృత FeSO₄
డి) అయొడిన్
ఇ) H₂S
ఎఫ్) Na₂S₂O₃
జవాబు:
HCl నుండి Cl₂ తయారీ :
MnO₂ ను గాఢ HCl తో వేడిచేయగా Cl₂ వాయువు విడుదలగును.
MnO₂ + 4 HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2 H₂O
ఆర్ద్ర క్లోరిన్ శక్తివంతమైన విరంజనకారి. ఈ విరంజన ధర్మం ఆక్సీకరణం వల్ల ఏర్పడినది.
Cl₂ + H₂O → 2HCl + (O)
ఉదా : రంగు గల పదార్థం + (O) → రంగులేని పదార్థం.

ఎ) Cl₂ ఐరన్తో చర్య జరిపి FeCl₃ ని ఏర్పరచును.
2 Fe + 3Cl₂ → 2 FeCl₃

బి) క్లోరిన్ వేడి గాఢ NaOH తో చర్య జరిపి సోడియం క్లోరేట్ మరియు సోడియం క్లోరైడ్ న్ను ఏర్పరచును.

సి) Cl₂తో ఆమ్లీకృత FeSO₄ చర్య జరిపి ఫెర్రిక్ అయాన్లు ఏర్పడును.
2 FeSO₄ + H₂SO₄ + Cl₂ → Fe₂(SO₄)₃ + 2 HCl

డి) Cl₂ తో అయొడిన్ చర్య జరిపి ICl ను ఏర్పరచును.
I₂ + Cl₂ → 2 ICl

ఇ) Cl₂ తో H₂S చర్య జరిపి HCl మరియు ‘S’ ఏర్పడును.
Cl₂ + H₂S → 2 HCl + S

ఎఫ్) Cl₂ తో Na₂S₂O₃ చర్య జరిపి ‘S’ అవక్షేపం ఏర్పడును.
Na₂S₂O₃ + Cl₂ + H₂O → Na₂SO₄ + 2 HCl + S

ప్రశ్న 3.
ఫ్లోరిన్ అసంగత ప్రవర్తనను చర్చించండి.
జవాబు:
ఫ్లోరిన్ అసంగత ప్రవర్తన : హాలోజన్లలో మొట్టమొదటి మూలకమైన ఫ్లోరిన్ గణనీయంగా మిగతా హాలోజన్ల కంటే భిన్నత్వాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఈ క్రింది కారణాల వలన అసంగత ప్రవర్తనను వివరించవచ్చు.

1. Fకు అల్ప పరమాణు పరిమాణం కలిగి ఉంటుంది.
2. F కు అధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత కలిగి ఉంటుంది.
3. F- లో d-ఆర్బిటాళ్ళు లేకపోవుట వలన.
4. F- లోని ఉపాంత కర్పరంలో రెండు ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కలవు. మిగతా హాలోజన్లలో 8-ఎలక్ట్రాన్లు కలవు.

F₂ యొక్క కొన్ని అసంగత ధర్మాలు ఈ క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.

1. ఫ్లోరిన్ – I ఆక్సీకరణ స్థితి ప్రదర్శిస్తుంది. అధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత వలన ఇంక ఇతర ఆక్సీకరణ స్థితులను ప్రదర్శించదు.
2. HF – హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరుచును. HF, HF^–₂ అయాన్ ఏర్పరుచును. మిగిలిన హాలోజన్లు ఈ అయాన్. ఏర్పరచవు.
3. F- కార్బన్తో సంయోగం చెందును. ఇతర హాలోజన్లు ప్రత్యేక పరిస్థితులలో కూడా చర్య జరుపవు.
4. F₂ కు Cl₂ కంటే తక్కువ ఎలక్ట్రాన్ ఎఫినిటీ కలిగి ఉన్నది.
5. హాలైడ్లన్నిటిలో ఫ్లోరైడ్లను అధిక అయానిక స్వభావం కలిగి ఉండును.
   ఉదా : AlF₃ అయానిక సమ్మేళనం, AlCl₃ సంయోజనీయ సమ్మేళనం.

ప్రశ్న 4.
విద్యుద్విశ్లేషణ పద్ధతి ద్వారా క్లోరిన్ న్ను ఎలా తయారుచేస్తారు? దాని చర్యను ఎ) NaOH, బి) NH₃ తో వివిధ పరిస్థితులలో వివరించండి. [AP. Mar.’16; AP. Mar.’15]
జవాబు:
విద్యుద్విశ్లేషణ పద్ధతి ద్వారా క్లోరిన్ తయారీ :
బ్రైన్ ద్రావణాన్ని విద్యుద్విశ్లేషణ చేయగా ఆనోడ్ వద్ద క్లోరిన్ ఏర్పడును.
2 NaCl → 2 Na^– + 2Cl^–
2 H₂O + 2e^– → 2 OH^– + H₂ (కాథోడ్)
2 Cl^– → Cl₂ + 2e^– (ఆనోడ్)

ఎ) i) NaOH :
క్లోరిన్ చల్లటి విలీన NaOH తో చర్య జరిపి సోడియం హైపో క్లోరైట్ మరియు సోడియం క్లోరైడ్ ఏర్పడును.

ii) NaOH :
క్లోరిన్ వేడి గాఢ NaOH తో చర్య జరిపి సోడియం క్లోరేట్ మరియు సోడియం క్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.

బి) i) క్లోరిన్, అధిక NH₃ తో చర్య జరిపి, నైట్రోజన్ మరియు NH₄Cl ను ఏర్పరచును.
8 NH₃ + 3 Cl₂ → 6 NH₄Cl + N₂ ↑
ii) NH₃, అధిక Cl₂ తో చర్య జరిపి NCl₃ మరియు HCl ఏర్పరచును.
NH₃ + 3 Cl₂ → NCl₃ + 3HCl

ప్రశ్న 5.
క్లోరిన్ ఆక్సో ఆమ్లాల పేర్లు, నిర్మాణాలు రాయండి. వాటి నిర్మాణాలను, సాపేక్ష ఆమ్ల స్వభావాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
క్లోరిన్ కు నాలుగు శ్రేణుల ఆక్సీ ఆమ్లాలు ఉన్నాయి. అవి : HOCl, HClO₂, HClO₃, HClO₄. వీటిలో క్లోరిన్ వరుసగా .+1, +3, +5, +7 ఆక్సీకరణ సంఖ్యలను కల్గి ఉంటుంది.

హైపోక్లోరస్ ఆమ్లం (HClO) :
అప్పుడే తయారుచేసిన పసుపుపచ్చని మెర్క్యురిక్ ఆక్సైడ్ను క్లోరిన్ ద్రావణంలో కలిపి బాగా కలియబెట్టి హైపోక్లోరస్ ఆమ్లాన్ని తయారుచేస్తారు.
2 Cl₂ + H₂O + 2 HgO → 2 HClO + HgO + HgCl₂

హైపోక్లోరస్ ఆమ్లంలో ClO^– అయాన్ ఉంటుంది. దీనిలో Cl, sp³ సంకరీకరణంలో ఉంటుంది.

క్లోరస్ ఆమ్లం (HClO₂) :
ఈ ఆమ్లంలో ఆనయాన్ ClO^–₂. ఇది ‘V’ ఆకృతిలో ఉంటుంది. ఇందులో క్లోరిన్ sp³ సంకరీకరణంలో ఉంటుంది. ఉద్రిక్తత చెందిన క్లోరిన్ sp³ సంకరీకరణం చెంది, ఒక ఎలక్ట్రాన్ d – ఆర్బిటాల్లోకి ప్రవేశిస్తుంది. క్లోరిన్ సంకర ఆర్బిటాల్లోని ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్లు, రెండు ఆక్సిజన్లలోని ఒంటరి p ఎలక్ట్రాన్లతో బంధాలు ఏర్పరుస్తాయి. Cl కు చెందిన 3d ఆర్బిటాల్లోని ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్, ఆక్సిజన్లోని ఒక p-ఆర్బిటాల్లోని ఎలక్ట్రాన్లతో బంధం (dπ-pπ)ను ఏర్పరుస్తుంది.

క్లోరిక్ ఆమ్లం నిర్మాణం (HClO₃):
ఈ ఆమ్లంలో ఆనయాన్ ClO^–₃ ఇది పిరమిడ్ ఆకృతి కలిగి ఉంటుంది. ClO^–₃ లో Cl, sp³ సంకరీకరణంలో ఉంటుంది. d- ఆర్బిటాల్లోని ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్లు రెండు ఆక్సిజన్ పరమాణువులలోని p -ఎలక్ట్రాన్లతో (dπ – pπ) బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి. Cl పరమాణువుపై ఒక ఎలక్ట్రాన్ జంట ఉంది.

పెర్క్లోరిక్ ఆమ్లం నిర్మాణం (HClO₄) :
ఈ ఆమ్లంలో ఆనయాన్ ClO^–₄. ఇందులో క్లోరిన్ sp³ సంకరీకరణం చెంది ఉంటుంది. అట్లేర్పడ్డ సంకర ఆర్బిటాల్లలో ఒక్కొక్కదానిలో ఒక్కొక్క ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ ఉంటుంది. నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లు 4 ఆక్సిజన్ పరమాణువులతో 4σ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి. వీటితోపాటు d ఆర్బిటాల్లోని 3 ఎలక్ట్రాన్లు, 3 ఆక్సిజన్ పరమాణువులతో 3π (dπ – pπ) బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి.

సంయుగ్మ (కాంజుగేట్) క్షారం, A స్థిరత్వం ఎంత ఎక్కువగా ఉంటే దాని క్షార బలం అంత తక్కువగా ఉంటుంది. అంటే HA కు H⁺ను విడుదల చేసే స్వభావం అంత ఎక్కువగా ఉంటుంది. మరొక విధంగా చెబితే HA ఆమ్ల బలం ఎక్కువ. క్లోరిన్ ఆక్సోఆమ్లాల సంయుగ్మ క్షారాల స్థిరత్వ క్రమం : OCl^– < ClO^–₂ > ClO^–₃ > ClO^–₄

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
ఆవర్తన పట్టికలోని సంబంధిత పీరియడ్లలో హాలోజన్లకు గరిష్ఠ రుణ ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్పీ ఉంది. ఎందుకు?
సాధన:
సంబంధిత పీరియడ్లలో హాలోజన్లకు కనిష్ఠ పరిమాణం ఉండటం కారణంగా ప్రాభావిక కేంద్రకావేశం గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. అందునల్ల అవి ఒక ఎలక్ట్రాన్ను తేలికగా గ్రహించి ఉత్కృష్ట వాయు ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాన్ని పొందుతాయి.

ప్రశ్న 2.
ఫ్లోరిన్ ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్పీ విలువ క్లోరిన్ విలువ కంటే తక్కువ అయినప్పటికీ క్లోరిన్ కంటే ఫ్లోరిన్ బలమైన ఆక్సీకరణిగా ఉంది. ఎందుకు?
సాధన:

1. F- F బంధం అల్ప విఘటన ఎంథాల్పీ
2. F అధిక హైడ్రేషన్ ఎంథాల్పీ విలువలు దీనికి కారణం.

ప్రశ్న 3.
ఫ్లోరిన్ కేవలం – 1 ఆక్సీకరణ స్థితిని మాత్రమే ప్రదర్శిస్తుంది. కానీ ఇతర హాలోజన్లు +1, +3, +5, +7, ఆక్సీకరణస్థితులను కూడా ప్రదర్శిస్తాయి. వివరించండి.
సాధన:
ఫ్లోరిన్ అత్యధిక రుణవిద్యుదాత్మకత గల మూలకం కాబట్టి ధన ఆక్సీకరణ సంఖ్యలను ప్రదర్శించదు. ఇతర హాలోజన్లలో d ఆర్బిటాళ్లు ఉండటం కారణంగా అవి ఎలక్ట్రాన్ అష్టకాన్ని విస్తరించుకుని +1, +3, +5, +7 ఆక్సీకరణస్థితులను కూడా ప్రదర్శిస్తాయి.

ప్రశ్న 4.
వేడి, గాఢ NaOH తో Cl₂ జరిపే చర్యకు తుల్య రసాయన సమీకరణం వ్రాయండి. దీనిని అననుపాత చర్య అనవచ్చా? సమర్ధించండి.
సాధన:
3Cl₂ + 6NaOH → 5NaCl + NaClO₃ + 3 H₂O
అవును, క్లోరిన్ ఆక్సీకరణస్థితి సున్నా నుంచి -1, +5 కు మారింది.

ప్రశ్న 5.
సూక్ష్మ విభాజిత ఐరన్ లోహంతో HCl చర్య జరిపినప్పుడు ఫెర్రస్ క్లోరైడ్ ఏర్పడుతుంది. కానీ ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ ఏర్పడదు. ఎందుకు?
సాధన:
ఐరన్ లోహంతో HCl చర్య జరిపినప్పుడు H₂ ఏర్పడుతుంది.
Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂
చర్యలో విడుదలయిన హైడ్రోజన్ ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ ఏర్పడటాన్ని నిరోధిస్తుంది.

ప్రశ్న 6.
VSEPR సిద్ధాంతం ద్వారా BrF₃ అణు ఆకృతిని చర్చించండి.
సాధన:

కేంద్ర పరమాణువు Br వేలెన్స్ కర్పరంలో ఏడు ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి. వీటిలో మూడు ఎలక్ట్రాన్లు మూడు ఫ్లోరిన్ పరమాణువులతో బంధ ఎలక్ట్రాన్ జంటలను ఏర్పరుస్తాయి, ఇంకా నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. అంటే 3 బంధ జంటలు 2 ఒంటరి జంటలు ఉంటాయి. VSEPR సిద్ధాంతం ప్రకారం ఇవి త్రికోణీయ బై పిరమిడ్ మూలలను ఆక్రమిస్తాయి. బంధజత – బంధజత వికర్షణల కంటే ఎక్కువగా ఉండే ఒంటరి జంట – ఒంటరి జంట వికర్షణలను కనిష్ఠంగా ఉంచడానికి రెండు ఒంటరి జంటలు ఈక్వటోరియల్ స్థానాలను ఆక్రమిస్తాయి. అంతేకాకుండా అక్షీయ (ఏక్సియల్) స్థానంలో ఉన్న ఫ్లోరిన్ పరమాణువులు ఈక్వటోరియల్ స్థానంలో ఉన్న ఫ్లోరిన్ వైపుగా వంగి ఒంటరి
జంట – ఒంటరి జంట వికర్షణలను కనిష్ఠంగా ఉంచడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. కాబట్టి ఆకృతి కొద్దిగా వంగిన T లాగా ఉంటుంది.

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
బంధ విఘటన ఎంథాల్పీ, ఎలక్ట్రాన్ గ్రాహ్య ఎంథాల్పీ, హైడ్రేషన్ ఎంథాల్పీ లాంటి పరామితులను ఆధారంగా చేసుకుని F₂, Cl₂ ల ఆక్సీకరణ సామర్ధ్యాలను పోల్చండి.
జవాబు:

పై విలువల ఆధారంగా ఫ్లోరిన్, క్లోరిన్ కంటే బలమైన ఆక్సీకరణి అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 2.
ఫ్లోరిన్ అసంగత ప్రవర్తనను తెలిపే రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:

1. F- కార్బన్తో సంయోగం చెందును. ఇతర హాలోజన్లు ప్రత్యేక పరిస్థితులలో కూడా చర్య జరుపవు.
2. F₂ కు Cl₂ కంటే తక్కువ ఎలక్ట్రాన్ ఎఫినిటీ కలిగి ఉన్నది.

ప్రశ్న 3.
కొన్ని హాలోజన్లను సముద్రం ఒక గొప్ప ఉత్పత్తి స్థానం. వ్యాఖ్యానించండి.
జవాబు:
సముద్రపు నీటిలో Na, K, Mg మరియు Ca – ల క్లోరైడ్లు, బ్రోమైడ్లు మరియు అయోడైడ్లు ఎక్కువగా ఉంటాయి. సముద్రం నీటిలో NaCl – 2.5% ఉంటుంది. కావున సముద్రపు నీరు హాలోజన్లకు గొప్ప ఉత్పత్తి స్థానం.

ప్రశ్న 4.
Cl₂ విరంజన క్రియకు కారణం తెలపండి.
జవాబు:
తేమ సమక్షంలో మాత్రమే క్లోరిన్ విరంజనకారిగా పని చేస్తుంది.

వివరణ : ఆర్ద్ర క్లోరిన్ శక్తివంతమైన విరంజనకారి. ఈ విరంజక ధర్మం ఆక్సీకరణం వల్ల ఏర్పడినది.
C₂ + H₂O → 2HCl + (O)
ఉదా : రంగు గల పదార్థం + (O) → రంగులేని పదార్థం.

ప్రశ్న 5.
క్లోరిన్ వాయువు నుంచి తయారుచేసే రెండు విష వాయువుల పేర్లు తెలపండి.
జవాబు:

1. ఫాన్
2. టిమర్ గ్యాస్ (బాష్ప వాయువు) CCl₃NO₂
3. మస్టర్డ్ గ్యాస్ (ClCH₂CH₂S – CH₂ – CH₂ – Cl₃)

ప్రశ్న 6.
I₂ కంటే ICZ చర్యాశీలత ఎందుకు ఎక్కువ ?
జవాబు:
సాధారణంగా హాలోజన్ల కంటే అంతర హాలోజన్ సమ్మేళనాలకు ఎక్కువ చర్యాశీలత ఉంటుంది, ఎందుకంటే X – X బంధం కంటే X – X¹ బంధం బలహీనమైనది. అందువల్ల I₂ కంటే ICl కు ఎక్కువ చర్యాశీలత ఉంటుంది.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(b) 16వ గ్రూపు మూలకాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(b) 16వ గ్రూపు మూలకాలు

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
డై ఆక్సిజన్ వాయువు, కాని సల్ఫర్ ఘన పదార్థం. ఎందువల్ల?
జవాబు:
డై ఆక్సిజన్ వాయువు, కానీ సల్ఫర్ ఘన పదార్థం.

వివరణ :
ఆక్సిజన్ తక్కువ పరమాణు పరిమాణం, అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత కలిగి ఉండుట వలన Pπ – Pπ బహు బంధాన్ని ఏర్పరచి O₂ అణువుగా ఏర్పడును. O₂ అణువులో ఆక్సిజన్ పరమాణువులు మధ్య బలహీన వాండర్వాల్ బలాలు కలిగి ఉంటాయి. కావున ఆక్సిజన్ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాయువు.

సల్ఫర్ ఎక్కువ పరమాణు పరిమాణం, తక్కువ ఋణ విద్యుదాత్మకత కలిగి ఉండుట వలన S-S ఏకబంధాలను ఏర్పరచి S₈ అణువుగా ఏర్పడును. S₈ వలయం ముడతలు పడిన కిరీటం ఆకృతి కలిగి ఉంటుంది. కావున సల్ఫర్ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఘన పదార్థం.

ప్రశ్న 2.
ఈ క్రింది చర్యల్లో ఏం జరుగుతుంది?
a) KClO₃ కి MnO₂ ని కలిపి వేడిచేస్తే
b) KI ద్రావణం గుండా O₃ ని పంపిస్తే
జవాబు:
ఎ) KClO₃కి MnO₂ కలిపి వేడిచేస్తే ఆక్సిజన్ వాయువు వెలువడును.

బి) KI ద్రావణం గుండా O₃ ని పంపితే 12 వెలువడును.
2KI + O₃ + H₂O → 2KOH + I₂ + 2O₂

ప్రశ్న 3.
ద్విస్వభావక ఆక్సైడ్లకు, తటస్థ ఆక్సైడ్లకు ఒక్కోదానికి రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:

• ద్విస్వభావక ఆక్సైడ్లకు ఉదాహరణలు – Al₂O₃, SiO₂, PbO.
• తటస్థ ఆక్సైడ్ కు ఉదాహరణలు – CO, NO మరియు N₂O.

ప్రశ్న 4.
సాధారణంగా ఆక్సిజన్ ‘-2’ ఆక్సీకరణ స్థితిని మాత్రమే ప్రదర్శిస్తుంది. అయితే గ్రూపులోని ఇతర మూలకాలు +2, +4 +6 ఆక్సీకరణ స్థితులను కూడా చూపిస్తాయి – వివరించండి.
జవాబు:

• ఆక్సిజన్కు అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత కలిగి ఉండుట వలన -2 ఆక్సీకరణ స్థితిని ప్రదర్శిస్తుంది. ఈ సామర్థ్యం గ్రూపులో క్రిందికి పోయిన కొలది తగ్గును.
• గ్రూపులో క్రిందికి పోయిన కొలది ఋణ విద్యుదాత్మకత తగ్గుట వలన మిగిలిన మూలకాలు +2, +4 మరియు +6 ఆక్సీకరణ స్థితులు ప్రదర్శిస్తాయి.

ప్రశ్న 5.
ఆక్సిజన్ ‘–2’ కంటే భిన్న ఆక్సీకరణ స్థితిని చూపే ఏవేని రెండు సమ్మేళనాలను రాయండి. ఆ సమ్మేళనాలలో ఆక్సిజన్ ఆక్సీకరణ స్థితిని తెలపండి.
జవాబు:
OF₂ మరియు O₂F₂ లలో ఆక్సిజన్ – 2 కంటే భిన్న ఆక్సీకరణ స్థితిని ప్రదర్శిస్తుంది.

• OF₂ లో ఆక్సిజన్ ఆక్సీకరణ స్థితి +2
• O₂F₂ లో ఆక్సిజన్ ఆక్సీకరణ స్థితి +1.

ప్రశ్న 6.
ఆక్సిజన్ అణువుకు O₂ ఫార్ములా ఉంటే సల్ఫర్కు S₈ ఫార్ములా ఉంటుంది వివరించండి.
జవాబు:

• ఆక్సిజన్ తక్కువ పరమాణు పరిమాణం, అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత కలిగి ఉండుట వలన Pπ – Pπ బహు బంధాన్ని ఏర్పరచి O₂ అణువుగా ఏర్పడును.
• సల్ఫర్ ఎక్కువ పరమాణు పరిమాణం, అల్ప ఋణ విద్యుదాత్మకత కలిగి ఉండుట వలన S – S ఏక బంధాలను ఏర్పరచి So అణువుగా ఏర్పడును.

ప్రశ్న 7.
H₂O ద్రవం, కానీ H₂S వాయువు – వివరించండి.
జవాబు:
H₂O లో అంతర అణు హైడ్రోజన్ బంధాలు కలిగి ఉండుట వలన ద్రవంగా ఉంటుంది. H₂S లో అటువంటి బంధాలు లేనందున వాయువుగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 8.
H₂O కి తటస్థ గుణం ఉంటే H₂S కు ఆమ్ల గుణం ఉంటుంది వివరించండి.
జవాబు:
H₂O తటస్థ గుణం కంటే H₂S కు ఆమ్ల గుణం ఉంటుంది.

కారణం :
O – H బంధ వియోజన శక్తి S – H బంధ వియోజన శక్తి కన్నా ఎక్కువ.

ప్రశ్న 9.
భూపటలంపై అత్యంత సమృద్ధిగా లభించే మూలకాన్ని తెలపండి.
జవాబు:
భూపటలంపై అత్యంత సమృద్ధిగా లభించే మూలకం ఆక్సిజన్ (46.6%).

ప్రశ్న 10.
16వ గ్రూపు మూలకాల్లో అత్యధిక కాటనేషన్ ఉన్న మూలకం.
జవాబు:
16వ గ్రూపులో అత్యధిక కాటనేషన్ ఉన్న మూలకం సల్ఫర్. ఇది S₈ అణువుగా ఏర్పడి ముడతలు పడిన వలయ కిరీటాకృతిని కలిగి ఉండును.

ప్రశ్న 11.
చాల్కోజన్ హైడ్రైడ్లలో అత్యంత బలమైన ఆమ్లం, అత్యంత స్థిరత్వం ఉండే హైడ్రైడ్ ఏది?
జవాబు:

• చాల్కోజన్ హైడ్రైడ్లలో అత్యంత బలమైన ఆమ్లం H₂Fe.
• చాల్కోజన్ హైడ్రైడ్లో అత్యంత స్థిరమైనది H₂O.

ప్రశ్న 12.
ఈ క్రింది వాటిలో సల్ఫర్ సంకరీకరణాన్ని తెల్పండి.
ఎ) SO₂ బి) SO₃ సి) SF₄ డి) SF₆
జవాబు:
ఎ) SO₂ లో ‘S’ సంకరీకరణం sp²
బి) SO₂ లో ‘S’ సంకరీకరణం sp²
సి) SF₄ లో ‘S’ సంకరీకరణం Sp³d
డి) SF₆ లో ‘S’ సంకరీకరణం sp³d²

ప్రశ్న 13.
ఏవేని రెండు సల్ఫర్ ఆక్సోఆమ్లాల పేర్లు, వాటి ఫార్ములాలు రాయండి. వాటిలో సల్ఫర్ ఆక్సీకరణ స్థితిని తెలపండి.
జవాబు:

• పెరాక్సో మోనో సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం – H₂SO₅ – ‘S’ ఆక్సీకరణ స్థితి +6
• పెరాక్సో డై సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం – H₂S₂O₈ – ‘S’ ఆక్సీకరణ స్థితి +6

ప్రశ్న 14.
SF₄, SF₆ నిర్మాణాలను వివరించండి.
జవాబు:
SF₄ నిర్మాణం :

• SF₄ లో ‘S’ sp³d సంకరీకరణం చెందును.
• SF₄ ట్రైగోనల్ బై పిరమిడ్ నిర్మాణం కలిగి ఉంటుంది.
• SF₄ లో మూడు ఈక్వటోరియల్ స్థానాల్లో ఒక స్థానం వద్ద ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంట ఉంటుంది. ఈ జ్యామితిని తూగుడు బల్ల జ్యామితి అని కూడా అంటారు.

SF₆ నిర్మాణం :

• SF₆ లో ‘S’ sp³d² సంకరీకరణం చెందును.
• SF₆ అష్టముఖీయ ఆకృతి కలిగి ఉండును.

ప్రశ్న 15.
ఈ క్రింది వాటికి ఒక్కో ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
ఎ) తటస్థ ఆక్సైడ్ బి) పెరాక్సైడ్ సి) సూపర్ ఆక్సైడ్
జవాబు:
ఎ) CO, N₂O లు తటస్థ ఆక్సైడ్లు.
బి) Na₂O₂, BaO₂ లు పెరాక్సైడ్లు.
సి) KO₂, RbO₂ లు సూపర్ ఆక్సైడ్లు.

ప్రశ్న 16.
“టెయిలింగ్ ఆఫ్ మెర్క్యురీ” అంటే ఏమిటి? దీనిని ఎలా తొలగిస్తారు? [AP & TS. Mar.’15]
జవాబు:
మెర్క్యురీ ఓజోన్తో చర్య జరిపినపుడు దాని తళుకునూ, ద్రవ వక్రతలాన్ని కోల్పోయి తత్ఫలితంగా గాజుకు అతుక్కునే గుణాన్ని పొందుటను “టెయిలింగ్ ఆఫ్ మెర్క్యురీ” అంటారు.
2Hg + O₃ → Hg₂O + O₂
నీటిని కలిపి బాగా కుదుపుట ద్వారా Hg₂O కరిగిపోయి తిరిగి పాదరస వక్రతలాన్ని పొందవచ్చు.

ప్రశ్న 17.
ఓజోన్ వాయువును పరిమాణాత్మకంగా నిర్ణయించే సూత్రాన్ని రాయండి.
జవాబు:
ఓజోన్ ను పరిమాణాత్మకంగా నిర్ణయించడానికి మొదట ఓజోన్ ను బోరేట్తో బఫర్ చేసిన (pH = 9.2) అధిక KI ద్రావణంతో చర్య జరిపితే I₂ విడుదలగును. ఈ I₂ ను ప్రమాణ సోడియం థయోసల్ఫేట్ ద్రావణంతో అంశమాపనం చేసి ని పరిమాణాత్మకంగా నిర్ణయిస్తారు.

ప్రశ్న 18.
ఓజోన్ నిర్మాణాన్ని రాయండి.
జవాబు:

ఓజోన్ నిర్మాణం :

• O₃ లో 117° బంధకోణం కలిగి ఉంటుంది. ఇది కోణీయ అణువు.
• 0 – 0 బంధ దైర్ఘ్యం 128 pm.

ప్రశ్న 19.
SO₂ ని యాంటిక్లోర్ ఉపయోగిస్తారు – వివరించండి.
జవాబు:
SO₂ ను యాంటీ క్లోర్గా ఉపయోగిస్తారు. యాంటీక్లోర్ అనగా వస్త్రాలపై అధిక క్లోరినన్ను తొలగించేది. చార్కోల్ సమక్షంలో SO, క్లోరిన్తో చర్య జరిపి సల్ఫ్యూరైల్ క్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.
SO_2(వా) + Cl_2(వా)(0) → SO₂Cl_2(వా)

ప్రశ్న 20.
ఓజోన్ ను ఏ విధంగా గుర్తిస్తారు?
జవాబు:
→ పరిశుద్ధ ఓజోన్ వాయురూపంలో లేత నీలిరంగు, ద్రవ రూపంలో ముదురు నీలిరంగు. ఘన రూపంలో నలుపురంగులో’ ఉంటుంది.
→ దీనిని టెయిలింగ్ ఆఫ్ మెర్క్యురీ ద్వారా గుర్తించవచ్చు.
2Hg + O₃ → Hg₂O + O₂
బెంజిడీన్ కాగితాన్ని జేగురు రంగులోనికి మార్చును.

ప్రశ్న 21.
ఇథిలీన్తో ఓజోన్ ఏ విధంగా చర్య జరుపుతుంది?
జవాబు:
ఇథిలీన్ ఓజోన్తో చర్య జరిపి ఇథిలీన్ ఓజోనైడ్ను ఏర్పరచును. దీనిని జల విశ్లేషణ చేయగా ఫార్మాల్డీహైడ్ ఏర్పడును.

ప్రశ్న 22.
O₂, O₃ లలో ఏది పారా అయస్కాంత పదార్థం?
జవాబు:

• ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ ఉండుట వలన 0, పారా అయస్కాంత స్వభావం కలిగి ఉంటుంది.
• ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ లేనందువలన ౧౩ డయా అయస్కాంతత్వం కలిగి ఉండును.

ప్రశ్న 23.
O₃, O₂ లలో ఓజోన్ మెరుగైన ఆక్సీకరణి – ఎందువల్ల?
జవాబు:
O₂, O₃ లలో O₃ మెరుగైన ఆక్సీకరణి. ఇది సులభంగా నవజాత ఆక్సిజన్ను విడుదల చేస్తుంది. ఇది ఫ్లోరిన్ తరువాత బలమైన ఆక్సీకరణి.

ప్రశ్న 24.
O₃, H₂SO₄ ల ఉపయోగాలు ఒక్కోదానికి రెండేసి రాయండి.
జవాబు:
O₃ ఉపయోగాలు :

• O₃ని నీటిని శుద్ధి చేయుటలో ఉపయోగిస్తారు.
• కర్పూరం, కృత్రిమ సిల్క్ తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• O₃ ని క్రిమిసంహారిణిగా. సంక్రమణ వ్యాధుల నిరోధిగాను ఉపయోగిస్తారు.

H₂SO₄ ఉపయోగాలు :

• ఎరువుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• పెట్రోల్ శుద్ధి చేయుటలో ఉపయోగిస్తారు.
• డిటర్జెంట్ పరిశ్రమలలో ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 25.
ఏ రూపంలోని సల్ఫర్ పారా అయస్కాంత ధర్మాన్ని చూపుతుంది?
జవాబు:
సల్ఫర్ బాష్ప స్థితిలో పాక్షికంగా S₂ అణువుగా ఉంటుంది. ఈ స్థితిలో రెండు ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉండుట వలన పారా అయస్కాంత స్వభావం కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 26.
SO₂ ఉనికిని ఏ విధంగా గుర్తిస్తారు?
జవాబు:
SO₂ ఘాటైన వాసనగల వాయువు. దీని ఉనికిని ఈ క్రింది విధంగా గుర్తిస్తారు.
1. SO₂ నారింజరంగులో గల ఆమ్లీకృత పొటాషియం డైక్రోమేట్ ద్రావణంను ఆకుపచ్చ రంగులోనికి మార్చును.

2. SO₂ ఆమ్లీకృత MnO ద్రావణాన్ని రంగు కోల్పోయేట్లు చేస్తుంది.

ప్రశ్న 27.
16వ గ్రూపు మూలకాలను ఎందువల్ల చాల్కోజన్లని పిలుస్తారు?
జవాబు:
చాల్కోజన్లు అనగా ‘ఖనిజాలు (లేదా) ధాతువులను ఏర్పరచే మూలకాలు అని అర్థం. భూపటలంలో ఎక్కువ మూలకాలు ఆక్సైడ్లు, సల్ఫైడ్లు, సెలినైడ్లు, టెలరైడ్లుగా లభిస్తాయి. కావున 16వ గ్రూపు మూలకాలను చాల్కోజన్లు అంటారు.

ప్రశ్న 28.
చాల్కోజన్లలో వేటికి అత్యధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత, వేటికి అత్యంత ఎలక్ట్రాన్ అపేక్ష ఎంథాల్పీ ఉంటుంది?
జవాబు:

1. చాల్కోజన్లలో అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత మూలకం ‘ఆక్సిజన్’.
2. చాల్కోజన్లలో అధిక ఎలక్ట్రాన్ ఎఫినిటీ మూలకం ‘సల్ఫర్’.

ప్రశ్న 29.
16వ గ్రూపు హైడ్రైడ్లలో వేటికి అత్యధిక బాష్పీభవన స్థానం, అత్యల్ప ఆమ్ల స్వభావం ఉంటుంది?
జవాబు:

• 16వ గ్రూపు హైడ్రైడ్లలో H₂O కు అధిక బాష్పీభవన స్థానం కలదు.
• 16వ గ్రూపు హైడ్రైడ్లలో H₂O కు బలహీనమైన. ఆమ్ల స్వభావం కలదు.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
O, S, Se, Te, Po మూలకాల స్థానాలను ఆవర్తన పట్టికలో ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం, ఆక్సీకరణ స్థితులు, హైడ్రైడ్లను ఏర్పరిచే సమర్థత ఆధారంగా ఏ విధంగా నిర్దేశించారు ?
జవాబు:
1) ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసాలు : 16వ గ్రూపు మూలకాల సాధారణ బాహ్య కక్ష్య ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం ns² np⁴
ఆక్సిజన్ (O) – [He] 2s² 2p⁴
సల్ఫర్ (S) – [Ne] 3s² 3p⁴
సెలీనియం (Se) – [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p1
టెలూరియం (Te) – [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p+
పొలోనియమం (Po) – [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p⁴

2) ఆక్సీకరణ స్థితులు :

• 16వ గ్రూపు మూలకాలు సాధారణంగా -2 ఆక్సీకరణ స్థితిని ప్రదర్శిస్తాయి.
• O^-2, S^-2, Se^-2 etc.

3) హైడ్రైడ్లను ఏర్పరచే సమర్థత:
ఈ మూలకాలు EH,(E = చాల్కోజన్) రకమైన హైడ్రైడ్లు ఏర్పరుస్తాయి.
ఉదా : H₂O, H₂S, H₂Se, H₂Te, H₂Po.
పైన వివరించబడిన వాటిని బట్టి O, S, Se, Te మరియు Po లు ఒకే గ్రూపులో కలవు అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 2.
H₂SO₄ ను కాంటాక్ట్ పద్ధతిలో ఏ విధంగా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:
స్పర్శ పద్ధతిలో HSO్మ ను మూడు దశల్లో తయారుచేస్తారు.
i) సల్ఫర్ లేదా సల్ఫైడ్ ధాతువుని గాలిలో మండించి SO₂ ను తయారు చేస్తారు.
S + O₂ → SO₂
4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂

ii) V₂O₅ ఉత్ప్రేరక సమక్షంలో SO₂ ను ఆక్సిజన్తో చర్య జరిపించి SO₃ గా మారుస్తారు.

iii) పైన ఏర్పడిన SO₂ H₂SO₄ లోకి అభిశోషణం చేస్తే ఓలియం (H₂S₂O₇) ఏర్పడును. ఏర్పడిన ఓలియంను నీటితో సజలం చేసి కావలసిన గాఢతల్లో H₂SO₄ ఏర్పడుతుంది.
SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇
H₂S₂O₇ + H₂O → 2H₂SO₄

ప్రశ్న 3.
ఓజోన్ ను ఏ విధంగా తయారుచేస్తారు ? ఈ క్రింది వాటితో దీని చర్యను తెలపండి.
ఎ) PbS బి) KI సి) Hg డి) Ag
జవాబు:
ఓజోన్ తయారీ :
నిశ్శబ్ద విద్యుదుత్సర్గం ద్వారా అనార్ధ ఆక్సిజన్ను ప్రవాహంలా పంపినట్లయితే ఆక్సిజన్ ఓజోన్ (10%) గా మార్పు చెందును. ఏర్పడిన ఉత్పన్నాన్ని ఓజోనైజ్డ్ ఆక్సిజన్ అంటారు.
3O₂ → 2O₃; ∆H° 142kJ/mole

• ఈ చర్య ఉష్ణగ్రాహక చర్య.
• ఆక్సిజన్ వియోగాన్ని నివారించడానికి నిశ్శబ్ద విద్యుదుత్సర్గాన్ని తప్పనిసరిగా ఉపయోగించాలి.

ఎ) PbS తో చర్య :
ఓజోన్ నల్లటి లెడ్ సల్ఫైడ్న తెల్లటి లెడ్సల్ఫేట్ ఆక్సీకరణం చేయును.
PbS + 4O₃ → PbSO₄ + 4O₂

బి) KI తో చర్య :
ఓజోన్ ఆర్ధ KI ని అయోడిన్గా మార్చును.
2KI + H₂O + O₃ → 2KOH + I₂ + O₂

సి) Hg తో చర్య :
మెర్క్యురీ ఓజోన్ తో చర్య జరిపినపుడు దాని తళుకునూ, ద్రవ వక్రతలాన్ని కోల్పోయి తత్ఫలితంగా గాజుకు అతుక్కునే గుణాన్ని పొందుటను “టెయిలింగ్ ఆఫ్ మెర్క్యురీ” అంటారు.
2Hg + O₃ → Hg₂O + O₂
నీటిని కలిపి బాగా కుదుపుట ద్వారా Hg₂O కరిగిపోయి తిరిగి పాదరస వక్రతలాన్ని పొందవచ్చు.

డి) Ag తో చర్య :
ఓజోన్ Ag లోహాన్ని Ag₂O గా ఆక్సీకరణం చేయును.
2Ag + O₃ → Ag₂O + O₂

ప్రశ్న 4.
సల్ఫర్ రూపాంతరతను గురించి లఘు వ్యాఖ్య రాయండి.
జవాబు:
సల్ఫర్ యొక్క ముఖ్యమైన రూపాంతరాలు :
a) పసుపుపచ్చ రాంబిక్ సల్ఫర్ (α – సల్ఫర్)
b) మోనోక్లినిక్ సల్ఫర్ (β – సల్ఫర్)
→ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద α – సల్ఫర్ స్థిరమైనది.

α – సల్ఫర్ :

• రంగు : పసుపుపచ్చ
• ద్రవీభవన స్థానం : 385.8K.
• విశిష్ట సాంద్రత : 2.06.
• నీటిలో కరుగదు, ఆల్కహాల్, బెంజీన్ల లో CS₂ లో త్వరగా కరుగును.

β – సల్ఫర్ :

• ద్రవీభవన స్థానం : 392K.
• విశిష్ట సాంద్రత : 1.98
• CS₂ లో కరుగును.

ఈ ఉష్ణోగ్రతను సల్ఫర్ పారదర్శక ఉష్ణోగ్రత అంటారు.

ప్రశ్న 5.
SO₂ ఈ క్రింది వాటితో ఏ విధంగా చర్య జరుపుతుంది?
ఎ) Na₂SO₃(జల) బి) Cl₂ సి) Fe⁺³ అయాన్లు d) KMnO₄
జవాబు:
ఎ) Na₂SO₃(జల) ద్రావణం SO₂ తో చర్య జరిపి సోడియం హైడ్రోజన్ సల్ఫైట్ను ఏర్పరచును.
Na₂SO₃ + H₂O + SO₂ → 2NaHSO₃

బి) చార్కోల్ సమక్షంలో SO₂ వాయువు Cl₂తో చర్య జరిపి సల్ఫ్యూరైల్ క్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.
SO₂ + Cl₂ → SO₂Cl₂

సి) SO₂ తో Fe⁺³ అయాన్లు Fe⁺² అయాన్లుగా క్షయకరణం చెందుతాయి.
2Fe⁺³ + SO₂ + 2H₂O → 2Fe⁺² + SO^-2₄ + 4H⁺

డి) SO₂ వాయువు ఆమ్లీకృత KMnO₄ ను రంగు కోల్పోయేటట్లు చేస్తుంది.
5SO₂ + 2MnO^–₄ + 2H₂O₂ → 5SO^-2₄ + 4H⁺ + 2Mn⁺²

ప్రశ్న 6.
మూలక సల్ఫర్ నుంచి ప్రారంభించి, H₂SO₄ని ఎలా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:
మూలక సల్ఫర్ నుంచి ప్రారంభించి, H₂SO₄ ని ఈ క్రింది విధంగా తయారుచేస్తారు.

స్పర్శ పద్ధతి :
స్పర్శ పద్ధతిలో H₂SO₄ ను మూడు దశల్లో తయారుచేస్తారు.
i) సల్ఫర్ లేదా సల్ఫైడ్ ధాతువుని గాలిలో మండించి SO₂ ను తయారు చేస్తారు.
S + O₂ → SO₂
4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂

ii) V₂O₅ ఉత్ప్రేరక సమక్షంలో SO₂ ను ఆక్సిజన్తో చర్య జరిపించి SO₃ గా మారుస్తారు.

iii) పైన ఏర్పడిన SO₂ని H₂SO₄ లోకి అభిశోషణం చేస్తే ఓలియం (H₂S₂O₇) ఏర్పడును. ఏర్పడిన ఓలియంను నీటితో సజలం చేసి కావలసిన గాఢతల్లో H₂SO₄ ఏర్పడుతుంది.
SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇
H₂S₂O₇ + H₂O → 2H₂SO₄

అనుకూలించే అంశాలు :
ఉష్ణోగ్రత – 720 K
పీడనం – 2 bar
ఉత్ప్రేరకం – V₂O₅ (లేదా) ప్లాటినైజ్డ్ ఆస్బెస్టాజ్

ప్రశ్న 7.
SO^-2₄, SO₃ల నిర్మాణాలను వర్ణించండి.
జవాబు:
SO₃ నిర్మాణం :

• SO₃ లో సల్ఫర్ sp² సంకరీకరణం చెందును.
• ఆకృతి : సమతల త్రిభుజాకారం
• బంధ కోణం : 120°.
• S – O బంధ దైర్ఘ్యం : 143 pm.

SO^-2₄ నిర్మాణం :

• SO^-2₄ లో సల్ఫర్ sp³ సంకరీకరణం చెందును.
• ఆకృతి : టెట్రాహెడ్రల్ (చతుర్ముఖీయం)
• దీనికి పలు రెజొనెన్స్ నిర్మాణాలు గలవు.
• దీనిలో రెండు Pπ – dπ బంధాలు కలవు.

ప్రశ్న 8.
ఆక్సీకరణిగాను, క్షయకరణిగాను పనిచేసే సల్ఫర్ ఆక్సైడ్ ఏది? ఒక్కోదానికి ఒక్కో ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఆక్సీకరణిగాను, క్షయకరణిగాను పనిచేసే సల్ఫర్ ఆక్సైడ్, సల్ఫర్ డై ఆక్సైడ్ (SO₂)

SO₂ ఆక్సీకరణి :
సోడియం సల్ఫేట్ను SO₂, హైపోగా ఆక్సీకరణం చేయును.
2Na₂S + 3SO₂ → 2Na₂S₂O₃ + S

SO₂ క్షయకరణి :
SO₂, Fe⁺³ అయాన్లను Fe⁺² అయాన్లుగా క్షయకరణం చేయును.
2Fe⁺³ + SO₂ + 2H₂O₂→ 2 Fe⁺² + SO^-2₄ + 4H⁺

ప్రశ్న 9.
H₂SO₄ కాంటాక్ట్ పద్ధతిలో SO₃ నుంచి SO₂ ఏర్పడటానికి అనువైన పరిస్థితుల్ని వివరించండి.
జవాబు:
లీషాట్లీయర్ సూత్రం:
SO₂ ను ఉత్ప్రేరక సమక్షంలో SO₃ గా ఆక్సీకరణం చేయడం ద్విగత చర్య. ఈ మార్పుకు ఉష్ణ రసాయన సమీకరణం ఇలా వ్రాస్తారు.

అంశాలు :

1. 3 ఘనపరిమాణాల చర్యా జనకాలు మారి 2 ఘనపరిమాణాల SO₃ని ఇస్తాయి. అంటే చర్య ఫలితంగా ఘనపరిమాణంలో తగ్గుదల ఉంటుంది:
2. ఇది ఉష్ణమోచక చర్య.
3. SO₃ దిగుబడిని పెంచడానికి ఉత్ప్రేరకాన్ని వాడుతారు.

లీషాట్లీయర్ సూత్రం ప్రకారం :

1. వ్యవస్థ ఘనపరిమాణం తగ్గాలంటే అధిక పీడనాలు అవసరం. కానీ పరిశ్రమల్లో 2 అట్మాస్ఫియర్ల పీడనాన్ని మాత్రమే వాడుతారు. అధిక పీడనాలు ఉపయోగించకపోవడానికి ఈ ఎక్కువ పీడనాలకు తట్టుకోగల ఆమ్ల నిరోధక గదులను నిర్మించడం కుదరదు.
2. ఉష్ణమోచక చర్యలు అల్ప ఉష్ణోగ్రత వద్ద జరుగుతాయి. అల్ప ఉష్ణోగ్రత వద్ద పనిచేయడం పరిశ్రమలో వీలుకాదు. ఆ పరిస్థితుల్లో తగు మాత్రం ఉష్ణోగ్రతను వాడతారు. అప్పుడు తగినంత ప్రమాణాల్లో క్రియజన్యాలు వస్తాయి. H₂SO₄ పారిశ్రామిక తయారీలో SO₂ని SO₃ గా మార్చడానికి తగిన ఉష్ణోగ్రత 673 – 723 K.
3. ఉత్ప్రేరకాన్ని వాడటం వల్ల SO₃ ఏర్పడే చర్యా వేగం ఎక్కువ అవుతుంది.

ప్రశ్న 10.
ఈ క్రింది చర్యలను పూర్తి చేయండి.

జవాబు:

ప్రశ్న 11.
అమోనియాను తడి లేకుండా చేయడానికి దేనిని ఉపయోగిస్తారు?
జవాబు:
అమోనియాను తడి లేకుండా చేయుటకు పొడిసున్నాన్ని (CaO) ను ఉపయోగిస్తారు.

అమోనియాను పొడి చేయుటకు గాఢ H₂SO₄, P₄O₁₀ మరియు CaCl₂ లను ఉపయోగించరు. ఎందువలన అనగా అమోనియా వీటితో చర్య జరిపి (NH₄)₂SO₄, (NH₄)₃PO₄ మరియు CaCl₂. 8NH₃ లను ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 12.
అమోనియాను తడి లేకుండా చేయడానికి గాఢ H₂SO₄, P₄O₁₄ అనార్ద్ర CaCl₂ లను ఉపయోగించరు? ఎందుకు?
(సూచన : అమోనియా వీటితో చర్య జరిపి (NH₄)₂ SO₄; (NH₄)₃ PO₄₂; CaCl₂, 8NH₃ లను ఏర్పరుస్తుంది)
జవాబు:
అమోనియాను తడి లేకుండా చేయుటకు పొడిసున్నాన్ని (cao) ను ఉపయోగిస్తారు.

అమోనియాను పొడి చేయుటకు గాఢ H₂SO₄, P₄O₁₀ మరియు CaCl₂ లను ఉపయోగించరు. ఎందువలన అనగా అమోనియా వీటితో చర్య జరిపి (NH₄)₂SO₄, (NH₄)₃PO₄ మరియు CaCl₂. 8NH₃ లను ఏర్పరచును.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
కాంటాక్ట్ పద్ధతిలో సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లాన్ని తయారుచేసే పద్ధతిని విపులంగా వివరించండి.
జవాబు:
స్పర్శ పద్ధతిలో H₂SO₄ ను మూడు దశల్లో తయారుచేస్తారు.
i) సల్ఫర్ లేదా సల్ఫైడ్ ధాతువుని గాలిలో మండించి SO₂ ను తయారు చేస్తారు.
S + O₂ → SO₂
4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂

ii) V₂O₅ ఉత్ప్రేరక సమక్షంలో SO₂ ను ఆక్సిజన్తో చర్య జరిపించి SO₃ గా మారుస్తారు.

iii) పైన ఏర్పడిన SO₂ని H₂SO₄ లోకి అభిశోషణం చేస్తే ఓలియం (H₂S₂O₇) ఏర్పడును. ఏర్పడిన ఓలియంను నీటితో సజలం చేసి కావలసిన గాఢతల్లో H₂SO₄ఏర్పడుతుంది.
SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇
H₂S₂O₇ + H₂O → 2H₂SO₄

లీషాట్లీయర్ సూత్రం :
SO₂ ను ఉత్ప్రేరక సమక్షంలో SO₃ గా ఆక్సీకరణం చేయడం ద్విగత చర్య. ఈ మార్పుకు ఉష్ణ రసాయన సమీకరణం ఇలా వ్రాస్తారు.

అంశాలు

1. 3 ఘనపరిమాణాల చర్యా జనకాలు మారి 2 ఘనపరిమాణాల SO₃ ని ఇస్తాయి. అంటే చర్య ఫలితంగా ఘనపరిమాణంలో తగ్గుదల ఉంటుంది.
2. ఇది ఉష్ణమోచక చర్య.
3. SO₃ దిగుబడిని పెంచడానికి ఉత్ప్రేరకాన్ని వాడుతారు.

లీషాట్లీయర్ సూత్రం ప్రకారం :

1. వ్యవస్థ ఘనపరిమాణం తగ్గాలంటే అధిక పీడనాలు అవసరం. కానీ పరిశ్రమల్లో 2 అట్మాస్ఫియర్ల పీడనాన్ని మాత్రమే వాడుతారు. అధిక పీడనాలు ఉపయోగించకపోవడానికి ఈ ఎక్కువ పీడనాలకు తట్టుకోగల ఆమ్ల నిరోధక గదులను నిర్మించడం కుదరదు.
2. ఉష్ణమోచక చర్యలు అల్ప ఉష్ణోగ్రత వద్ద జరుగుతాయి. అల్ప ఉష్ణోగ్రత వద్ద పనిచేయడం పరిశ్రమలో వీలుకాదు. ఆ పరిస్థితుల్లో తగు మాత్రం ఉష్ణోగ్రతను వాడతారు. అప్పుడు తగినంత ప్రమాణాల్లో క్రియజన్యాలు వస్తాయి. H₂SO₄ పారిశ్రామిక తయారీలో SO₂ని SO₃ గా మార్చడానికి తగిన ఉష్ణోగ్రత 673 – 723 K.
3. ఉత్ప్రేరకాన్ని వాడటం వల్ల SO₃ ఏర్పడే చర్యా వేగం ఎక్కువ అవుతుంది.

ప్రశ్న 42.
ఆక్సిజన్ నుంచి ఓజోన్ ను ఎలా తయారుచేస్తారు? ఈ క్రింది వాటితో ఓజోన్ చర్యను వివరించండి. [AP & TS. Mar.’17; AP. Mar.’16]
ఎ) C₂H₄ బి) KI సి) Hg డి) PbS.
జవాబు:
ఓజోన్ తయారీ :
నిశ్శబ్ద విద్యుదుత్సర్గం ద్వారా అనార్ధ ఆక్సిజన్ను ప్రవాహంలా పంపినట్లయితే ఆక్సిజన్ ఓజోన్ (10%) గా మార్పు చెందును. ఏర్పడిన ఉత్పన్నాన్ని ఓజోనైజ్డ్ ఆక్సిజన్ అంటారు.
3O₂ → 2O₃
ΔΗ° = 142kJ/mole

• ఈ చర్య ఉష్ణగ్రాహక చర్య.
• ఆక్సిజన్ వియోగాన్ని నివారించడానికి నిశ్శబ్ద విద్యుదుత్సర్గాన్ని తప్పనిసరిగా ఉపయోగించాలి.

ఎ) C₂H₄ తో చర్య : ఇథిలీన్ ఓజోన్ తో చర్య జరిపి ఇథిలీన్ ఓజోనైడ్ ను ఏర్పరచును. దీనిని జల విశ్లేషణ చేయగా ఫార్మాల్డీహైడ్ ఏర్పడును. [AP. Mar.’17]

బి) KI తో చర్య :
ఓజోన్ ఆర్ధ KI ని అయోడిన్గా మార్చును.
2KI + H₂O + O₃ → 2KOH + I₂ + O₂

సి) Hg తో చర్య :
మెర్క్యురీ ఓజోన్ తో చర్య జరిపినపుడు దాని తళుకునూ, ద్రవ వక్రతలాన్ని కోల్పోయి తత్ఫలితంగా గాజుకు అతుక్కునే గుణాన్ని పొందుటను “టెయిలింగ్ ఆఫ్ మెర్క్యురీ” అంటారు.
2Hg + O₃ → Hg₂O + O₂
నీటిని కలిపి బాగా కుదుపుట ద్వారా Hg₂O కరిగిపోయి తిరిగి పాదరస వక్రతలాన్ని పొందవచ్చు.

డి) PbS తో చర్య :
ఓజోన్ నల్లటి లెడ్ సల్ఫైడు తెల్లటి లెడ్సల్ఫేట్ ఆక్సీకరణం చేయును.
PbS + 4O₃ → PbSO₄ + 4O₂

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
ఒక పీరియడ్లో ఉండే 16 వ గ్రూపు మూలకం ప్రథమ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ విలువ అదే పీరియడ్లోని 15 వ గ్రూపు మూలకం ఎంథాల్పీ విలువ కంటే తక్కువగా ఉంటుంది. ఎందువల్ల?
సాధన:
15వ గ్రూపు మూలకాల్లో సగం నిండిన p – ఆర్బిటాళ్లు గల ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం ఉండటం కారణంగా అవి అధిక స్థితిగ పొంది ఉన్నాయి. కాబట్టి, మూలకాల నుంచి ఎలక్ట్రాన్లను తొలగించాలంటే 15 వ గ్రూపు మూలకాలకు 16 వ గ్రూపు మూలకాల కంటే సాపేక్షంగా అధిక శక్తిని వినియోగించాల్సి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 2.
H₂S కి; H₂Te కంటే తక్కువ ఆమ్ల గుణం ఉంటుంది. ఎందువల్ల?
సాధన:
గ్రూపులో పై నుంచి కిందికి వెళ్లేకొద్దీ బంధ (E-H) వియోజన ఎంథాల్పీ తగ్గుతూ ఉంటుంది. కాబట్టి ఆమ్ల స్వభావం పెరుగుతుంది.

ప్రశ్న 3.
ఏ రూపానికి చెందిన సల్ఫర్ పారా అయస్కాంత స్వభావాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది?
సాధన:
బాషస్థితిలో, సల్ఫర్ పాక్షికంగా S, అణువుగా ఉంటుంది. 0౧ లాగా దీనిలోని అపబంధక T* ఆర్బిటాల్లో రెండు జతకూడని ఎలక్ట్రాన్లు ఉండి, పారా అయస్కాంతత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది.

ప్రశ్న 4.
ఈ క్రింది ప్రక్రియలు చేస్తే ఏం జరుగుతుంది?
i) గాఢ H₂SO₄ ని కాల్షియమ్ ఫ్లోరైడ్కి కలిపినప్పుడు
ii) SO₃ని నీటిలోకి పంపినప్పుడు
సాధన:
i) హైడ్రోజన్, ఫ్లోరైడ్ను ఏర్పరుస్తుంది.
CaF +H₂SO₄ → CaSO₄ + 2HF

ii) SO₃ నీటిలో కరిగి H₂SO₄ ని ఏర్పరుస్తుంది.
SO₃ + H₂O → H₂SO₄

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
సల్ఫర్ లభించే ముఖ్యమైన ఉత్పత్తి స్థానాల పేర్లను తెల్పండి.
జవాబు:
i) సల్ఫేట్ల రూపంలో ఉదా : జిప్సం (CaSO₄. 2H₂O)
ఎప్సమ్’ లవణం (MgSO₄. 7H₂O)

ii) సల్ఫైడ్ల రూపంలో ఉదా : గలేనా (PbS), జింకెండ్ (ZnS)
కాపర్ పైరైటిస్ (CuFeS₂)

ప్రశ్న 2.
16వ గ్రూపు మూలకాల హైడ్రైడ్ ఉష్ణ స్థిరత్వ క్రమాన్ని వ్రాయండి.
జవాబు:
H₂O > H₂S > H₂Se > H₂Te > H₂PO.

ప్రశ్న 3.
H₂O ద్రవం, H₂S వాయువు. ఎందువల్ల?
జవాబు:
తక్కువ పరిమాణం, అధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత కారణంగా నీటి అణువులు హైడ్రోజన్ బంధం ద్వారా సహచరితమై ఉంటాయి. ఫలితంగా నీరు ద్రవస్థితిలో ఉంటుంది.

ప్రశ్న 4.
ఈ క్రింది వాటిలో ఏది ఆక్సిజన్తో ప్రత్యక్షంగా చర్య జరపడు?
Zn, Ti, Pt, Fe
జవాబు:
ప్లాటినమ్ (Pt)

ప్రశ్న 5.
ఈ క్రింది చర్యను పూర్తి చేయండి :
i) C₂H₄ + O₂ →
ii) 4Al + 3O₂ →
జవాబు:

ప్రశ్న 6.
O₃ ఎందువల్ల బలమైన ఆక్సీకరణిగా పనిచేస్తుంది?
జవాబు:
ఓజోన్ నవజాత ఆక్సిజన్ ను ఉత్పత్తి చేయుట వలన
O₃ → O₂ + (O) నవజాత ఆక్సిజన్

ప్రశ్న 7.
పరిమాణాత్మకంగా O₃ ని ఎలా నిర్ణయిస్తారు?
జవాబు:
ఓజోన్ ను పరిమాణాత్మకంగా నిర్ణయించడానికి మొదట ఓజోన్ ను బోరేట్తో బఫర్ చేసిన (pH = 9.2) అధిక KI ద్రావణంతో చర్య జరిపితే I₂ విడుదలగును. ఈ I₂ ను ప్రమాణ సోడియం థయోసల్ఫేట్ ద్రావణంతో అంశమాపనం చేసి O₃ని పరిమాణాత్మకంగా నిర్ణయిస్తారు.

ప్రశ్న 8.
Fe (III) లవణ జలద్రావణం గుండా 50 ను పంపితే ఏం జరుగుతుంది?
జవాబు:
SOతో Fe⁺³ అయాన్లు Fe⁺² అయాన్లుగా క్షయకరణం చెందుతాయి.
2Fe⁺³ + SO₂ + 2H₂O → 2 Fe⁺² + SO^-2₄ + 4H⁺

ప్రశ్న 9.
SO₂ అణువులోని రెండు S-O బంధాల స్వభావాన్ని గురించి వ్యాఖ్యానించండి. ఈ అణువులోని ఈ రెండు S-0 బంధాలు సమానమేనా?
జవాబు:
రెండు S-O బంధాలు సమయోజనీయమైనవి. రెజొనెన్స్ కారణంగా సమాన బలం ఉంటుంది.

ప్రశ్న 10.
SO₂ ఉనికినీ ఎలా గుర్తిస్తారు?
జవాబు:
SO₂ ఘాటైన వాసనగల వాయువు. దీని ఉనికిని ఈ క్రింది విధంగా గుర్తిస్తారు.

1. SO₂ నారింజరంగులో గల ఆమ్లీకృత పొటాషియం డైక్రోమేట్ ద్రావణంను ఆకుపచ్చ రంగులోనికి మార్చును.

2. SO₂ ఆమ్లీకృత MnO₄ ద్రావణాన్ని రంగు కోల్పోయేట్లు చేస్తుంది.

ప్రశ్న 11.
H₂SO₄ ముఖ్య పాత్ర పోషించే మూడు రంగాలను పేర్కొనండి.
జవాబు:

• ఎరువుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• పెట్రోల్ శుద్ధి చేయుటలో ఉపయోగిస్తారు.
• డిటర్జెంట్ పరిశ్రమలలో ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 12.
కాంటాక్ట్ పద్ధతిలో H₂SO₄ దిగుబడిని పెంచే పరిస్థితుల్ని వ్రాయండి.
జవాబు:
ఉష్ణోగ్రత – 720 K
పీడనం – 2 bar
ఉత్ప్రేరకం – V₂O₅

ప్రశ్న 13.
నీటిలో H₂SO₄ కి K_a2 << K_a1 గా ఎందువల్ల ఉంటుంది?
జవాబు:
నీటిలో H₂SO₄ బలమైన ఆమ్లం. ఎందుకంటే అది మొదట H₃O⁺, HSO^–₄ గా అయనీకరణం చెందుతుంది. అయితే రెండవ దశలో HSO^–₄ అయాన్ H₃O⁺, SO^2-₄ లుగా అయనీకరణం చెందడం స్వల్పం. అందుకే K_a2 << K_a1

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(a) 15వ గ్రూపు మూలకాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material Lesson 6(a) 15వ గ్రూపు మూలకాలు

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
నైట్రోజన్ చర్యాశీలత ఫాస్ఫరస్ కంటే ఎందువల్ల భిన్నంగా ఉంటుంది?
జవాబు:
నైట్రోజన్ ద్విపరమాణుక అణువు. నైట్రోజన్ పరమాణువుల మధ్య త్రిబంధం ఉండుట వలన బంధ వియోగశక్తి (941.4 KJ /mole) ఎక్కువగా ఉంటుంది. కావున నైట్రోజన్ రసాయనికంగా జడత్వం కలిగి ఉంటుంది.

ఫాస్ఫరస్ చతుర్ పరమాణుక అణువు మరియు P-P బంధం N≡N కంటే బలహీనమైనది. P – P బంధ వియోగశక్తి 213 KJ/mole. కావున ఫాస్ఫరస్ నైట్రోజన్ కన్నా చర్యాశీలత కలిగియుండును.

ప్రశ్న 2.
ప్రయోగశాలలో నైట్రోజన్ని ఎలా తయారుచేస్తారు? రసాయన చర్యా సమీకరణాలను రాయండి.
జవాబు:
డై నైట్రోజన్ తయారీ :
→ బేరియం అజైడ్ను ఉష్ణ వియోగ చర్యకు గురి చేయడం ద్వారా అత్యంత స్వచ్ఛమైన డైనైట్రోజను పొందవచ్చు.
Ba(N₃)₂ → Ba + 3N₂·

→ ప్రయోగశాలలో అమ్మోనియమ్ క్లోరైడ్ జల ద్రావణాన్ని సోడియం నైట్రైట్తో చర్య జరుపగా డై నైట్రోజన్ ఏర్పడును.
NH₄Cl_(జల) + NaNO_2(జల) → N_2(వా) + 2H₂O_ద్ర + NaCl_(జల)

→ అమ్మోనియమ్ డైక్రోమేట్ను ఉష్ణ వియోగ చర్యకు గురిచేయడం ద్వారా డైనైట్రోజన్ ను పొందవచ్చు.

ప్రశ్న 3.
నైట్రోజన్ ద్విపరమాణుక అణువుగాను, ఫాస్ఫరస్ P₄గాను ఉంటాయి. ఎందువల్ల? [TS. Mar.’15]
జవాబు:
నైట్రోజన్ ద్విపరమాణుక అణువు :
నైట్రోజన్ తక్కువ పరమాణు పరిమాణం మరియు అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత కలిగిన మూలకం. నైట్రోజన్ పరమాణువు Pπ – Pπ బహు బంధాలను ఏర్పరచును (త్రికబంధం). కావున అది ద్విపరమాణుక అణువుగా ఉంటుంది.

ఫాస్పరస్ P₄ అణువు :
ఫాస్ఫరస్ ఎక్కువ పరమాణు పరిమాణం మరియు తక్కువ ఋణ విద్యుదాత్మకత కలిగి ఉండును. ఫాస్ఫరస్ P-P ఏకబంధాలను ఏర్పరచును. కావున P₄ గా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 4.
ఫాస్ఫరస్ కంటే నైట్రోజన్ తక్కువ కాటనేషన్ ధర్మాలను చూపించడానికి గల కారణమేమిటి?
జవాబు:
→ N-N ఏకబంధం P-P ఏకబంధం కన్నా బలహీనమైనది. దీనికి కారణం నైట్రోజన్లో అబంధక ఎలక్ట్రాన్ల వల్ల అధిక అంతర ఎలక్ట్రాన్ వికర్షణలు ఏర్పడతాయి మరియు నైట్రోజన్లో బంధ దైర్ఘ్యం తక్కువగా ఉండుటయే. కావున ఫాస్ఫరస్ కంటే నైట్రోజన్ తక్కువ కాటనేషన్ సామర్థ్యం కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 5.
నైట్రోజన్ అణువుకు అధిక స్థిరత్వం ఉంటుంది. ఎందువల్ల?
జవాబు:
నైట్రోజన్ ద్విపరమాణుక అణువులో రెండు నైట్రోజన్ పరమాణువుల మధ్య త్రికబంధం ఉంటుంది. దీనిని విఘటనం చెందించుటకు అధిక శక్తి (941.4KJ/mole) అవసరం. కావున నైట్రోజన్ అణువు అధిక స్థిరత్వం కలిగి రసాయనికంగా జడత్వం ప్రదర్శిస్తుంది.

ప్రశ్న 6.
+3 ఆక్సీకరణ స్థితి ఉన్న బిస్మత్ సమ్మేళనాలకు అధిక స్థిరత్వం ఉండటానికి గల కారణం?
జవాబు:
బిస్మత్ +3 ఆక్సీకరణ స్థితి ఉన్న సమ్మేళనాలకు అధిక స్థిరత్వం కలిగి ఉంటాయి. దీనికి కారణం ‘Bi’, +5 ఆక్సీకరణ స్థితికి బదులుగా జడ ఎలక్ట్రాన్ జంట ప్రభావం వలన +3 స్థిరమైన ఆక్సీకరణ స్థితి ప్రదర్శిస్తుంది.

ప్రశ్న 7.
రూపాంతరత అంటే ఏమిటి? ఫాస్ఫరస్ భిన్న రూపాంతరాలను వివరించండి.
జవాబు:
రూపాంతరత :
ఒకే మూలకం వివిధ భౌతిక రూపాలను కలిగి ఉండి ఒకే రకమైన రసాయన ధర్మాలను కలిగి ఉంటే ఆ ధర్మాన్ని రూపాంతరత అంటారు.

‘P’ యొక్క రూపాంతరాలు :

1. తెల్ల (లేదా) పసుపు ‘P’.
2. ఎర్ర ‘P’
3. స్కార్లెట్ ‘P’
4. ఊదా ‘P’
5. α – నల్ల ఫాస్ఫరస్ మరియు β – నల్ల ఫాస్ఫరస్.

తెల్ల ఫాస్ఫరస్ :

• ఇది తెల్లని మైనంలాంటి అర్థపారదర్శక ఘన పదార్థం.
• ఇది విష స్వభావం గల పదార్థం, నీటిలో కరగదు. కార్బన్ డై సల్ఫైడ్లో కరుగుతుంది.
• ఇది చీకటిలో రసాయన సందీప్తిని ప్రదర్శిస్తుంది.
• ఇది ఇతర ఘనప్రావస్థల కంటే చర్యాశీలత కలిగి ఉండును.
• దీనిని వేడి NaOH ద్రావణంలో కరిగించుట ద్వారా PH ని ఏర్పరచును.
  P₄ + 3NaOH + 3H₂ → PH₃ + 3NaH₂PO₂
• P₄ అణువులో బంధకోణం 60° కలిగి ఉంటుంది మరియు గాలిలో తక్షణమే మండగలదు.

ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ :

→ ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ ఇనుప బూడిదరంగు ద్యుతిని ప్రదర్శిస్తుంది.
→ దీనికి వాసన, విష స్వభావం లేదు. ఇది నీటిలోనూ CS, లోనూ కరుగును.
→ తెల్ల ‘P’ కంటే తక్కువ చర్యాశీలత కలిగియుండును.

నల్ల ఫాస్ఫరస్ :

• α – నల్ల ‘P’ : ఎర్ర ‘P’ ను సీలువేసిన నాళికలో ఉంచి 803 ను వేడిచేస్తే α – నల్ల ఫాస్ఫరస్ లభిస్తుంది.
• β – నల్ల ‘P’ : తెల్ల ‘P’ ను 473 K, అధిక పీడనం వద్ద వేడిచేయగా β – నల్ల ఫాస్ఫరస్ ఏర్పడును.

ప్రశ్న 8.
నైట్రోజనికి ఉండే జడ స్వభావాన్ని ఎలా వివరిస్తారు?
జవాబు:
నైట్రోజన్ ద్విపరమాణుక అణువులో రెండు నైట్రోజన్ పరమాణువుల మధ్య త్రికబంధం ఉంటుంది. దీనిని విఘటనం చెందించుటకు అధిక శక్తి (941.4KJ/mole) అవసరం. కావున నైట్రోజన్ అణువు అధిక స్థిరత్వం కలిగి రసాయనికంగా జడత్వం ప్రదర్శిస్తుంది.

ప్రశ్న 9.
తెల్ల, ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ల నిర్మాణాల్లోని భిన్నత్వాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
తెల్ల ‘P’ లో వివక్త టెట్రాహెడ్రల్ P₄ అణువులుగా ఉంటాయి. ఇవి ఒకదానితో ఒకటి వాండర్వాల్ బలాలతో బంధితమై ఉంటాయి.

ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ సంయోజనీయ బంధాలలో బంధితమైన P₄ టెట్రాహెడ్రల్ ఏర్పరచిన గొలుసు రూపంలో ఉండే బహు అణుక పదార్థం.

ప్రశ్న 10.
ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ నుంచి Q – నల్ల ఫాస్ఫరస్ను ఎలా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:

• α – నల్ల ‘P’ : ఎర్ర ‘P’ ను సీలువేసిన నాళికలో ఉంచి 803 K ను వేడిచేస్తే α – నల్ల ఫాస్ఫరస్ లభిస్తుంది.
• β – నల్ల ‘P’ : తెల్ల ‘P’ ను 473 K అధిక పీడనం వద్ద వేడిచేయగా β – నల్ల ఫాస్ఫరస్ ఏర్పడును.

ప్రశ్న 11.
తెల్ల ఫాస్ఫరస్, ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ ధర్మాల్లోని భిన్నత్వాన్ని (తేడా) వివరించండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 12.
జడ జంట ప్రభావం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
జడ జంట ప్రభావం :
బంధంలో పాల్గొనటానికి ‘ns’ ఎలక్ట్రాన్ జంట విముఖత ప్రదర్శిస్తుంది. దీనినే జడ జంట ప్రభావం అంటారు. ఉదా : బిస్మత్ జడ జంట ప్రభావం వలన +5 కు బదులు + 3 స్థిరమైన ఆక్సీకరణ స్థితిని ప్రదర్శించును.

ప్రశ్న 13.
NH₃ బలమైన క్షారం, BiH₃ దుర్బల క్షారం. ఎందుకో వివరించండి.
జవాబు:
NH₃ బలమైన క్షారం, BiH₃ దుర్భల క్షారం :

వివరణ :
నైట్రోజన్ తక్కువ పరమాణు పరిమాణం కలిగి ఉండుట వలన నైట్రోజన్ పరమాణువుపై అధిక ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత కలిగి ఉంటుంది. ఈ ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత Bi పరమాణువు కన్నా ఎక్కువ. కావున NH₃ కి ఎలక్ట్రాన్ దానం చేసే సామర్థ్యం ఎక్కువ.

ప్రశ్న 14.
15వ గ్రూపు మూలకాల హైడ్రేడ్లను క్షారబలం పెరిగే క్రమంలోను, క్షయకరణ స్వభావం తగ్గే క్రమంలోను అమర్చండి.
జవాబు:
i) 15వ గ్రూపు మూలకాల హైడ్రైడ్ల క్షారబలం పెరిగే క్రమం
BiH₃ < SbH₃ < AsH₃ < PH₃ < NH₃.

ii) 15వ గ్రూపు మూలకాల హైడ్రైడ్ క్షయకరణ స్వభావం తగ్గే క్రమం
BiH₃ > SbH₃ > AsH₃ > PH₃ > NH₃.

ప్రశ్న 15.
NH₃ కంటే PH₃ బలహీన క్షారం – వివరించండి.
జవాబు:
NH₃ కంటే PH₃ బలహీన క్షారం :

• NH₃ లో నైట్రోజన్ పరమాణువు sp³ సంకరీకరణం చెంది ఉంటుంది. నైట్రోజన్ తక్కువ పరమాణు పరిమాణం కలిగి ఉండుట వలన PH₃ లో ‘P’ కంటే ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రత ఎక్కువగా ఉంటుంది.
• ‘P’ పరమాణువు అధిక పరమాణు పరిమాణం వలన ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంటకు ఎక్కువ ఉపరితల వైశాల్యం లభిస్తుంది.

ప్రశ్న 16.
15వ గ్రూపు మూలకాల్లోని ఒక హైడ్రైడ్ నీటిలో కరిగి క్షార ద్రావణాన్ని ఏర్పరచింది. ఈ ద్రావణం AgCl అవక్షేపాన్ని కరిగించింది. ఆ హైడ్రైడ్ ‘పేరేమిటి ఈ చర్యలోని రసాయన సమీకరణాలను రాయండి.
జవాబు:
15వ గ్రూపు మూలకాల్లోని ఒక హైడ్రైడ్ నీటిలో కరిగి క్షార ద్రావణాన్ని ఏర్పరచినది. ఈ ద్రావణం AgCl అవక్షేపాన్నీ కరిగించినది అని ఇవ్వబడినది.

• ఇవ్వబడిన హైడ్రైడ్ NH₃. ఇది నీటిలో కరిగి OH^– అయాన్లు ఏర్పరచుట వలన క్షార ద్రావణం ఏర్పరుస్తుంది.
  
• NH, ద్రావణం AgCl అవక్షేపాన్ని కరిగిస్తుంది. దీనికి కారణం సంక్లిష్ట సమ్మేళనం ఏర్పరచటమే.
  AgCl_ఘ +2NH_3(జల) → [Ag(NH₃)₃]Cl_(జల)

ప్రశ్న 17.
CO₂ జడ వాతావరణంలో తెల్ల ఫాస్ఫరస్కు గాఢ NaOH ని కలిపి వేడిచేస్తే ఏం జరుగుతుంది? [AP. Mar. ’15]
జవాబు:
CO₂ జడ వాతావరణంలో తెల్ల ఫాస్ఫరస్కు గాఢ NaOH కలిపి వేడిచేస్తే ఫాస్ఫేన్ ఏర్పడును.
P₄ + 3NaOH + 3H₂O → PH₃ + 3NaH₂PO₂.

ప్రశ్న 18.
NH₃ హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరచగలడు, కానీ PH₃ ఏర్పరచదు. ఎందువల్ల
జవాబు:
NH₃ హైడ్రోజన్ బంధాలు ఏర్పరచగలదు కానీ PH₃ ఏర్పరచదు.

కారణం :
అమ్మోనియా ధృవణ అణువు మరియు అందులోని N-H బంధం ధృవణత కలిగి ఉంటుంది. నైట్రోజన్కు ఫాస్ఫరస్ కంటే ఋణ విద్యుదాత్మకత ఎక్కువ. PH₃ లో P-H బంధం తక్కువ ధృవణత కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 19.

జవాబు:
15వ గ్రూపు హైడ్రైడ్లలో మధ్యస్థ పరమాణువు sp³ సంకరీకరణం చెందును. గ్రూపులో క్రిందికి పోయే కొలది ఋణ విద్యుదాత్మకత తగ్గి పరమాణు పరిమాణం పెరుగును. మధ్యస్థ పరమాణువు చుట్టూ ఉన్న పంచుకోబడ్డ ఎలక్ట్రాన్ జంటల మధ్య వికర్షణ బలాలు నెమ్మదిగా తగ్గును. కావున గ్రూపులో కిందికి పోయేకొలది బంధకోణం తగ్గును.

ప్రశ్న 20.
కాల్షియం ఫాస్ఫైడ్, భారజలం ఏ విధంగా చర్య జరుపుతాయి?
జవాబు:
కాల్షియం ఫాస్ఫైడ్ భారజలంతో చర్య జరిపి డ్యుటిరోఫాస్ఫేన్ ఏర్పడును.
Ca₃P₂ + 6D₂O → 3 Ca (OD)₂ + 2PD₃

ప్రశ్న 21.
అమోనియా ఒక మంచి సంక్లిష్టకారి – ఉదాహరణతో వివరించండి.
జవాబు:
NH₃ లూయి క్షారము. ఇది ఎలక్ట్రాన్ జంటను దానంచేసి లోహాలతో సమన్వయ సంయోజనీయ బంధం ఏర్పరచును. దీని ఫలితంగా సంక్లిష్ట సమ్మేళనాలు ఏర్పడతాయి.

ప్రశ్న 22.
Ca₃P₂, CaC₂ మిశ్రమాన్ని ‘హోల్మ్’ సంకేతాల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు – వివరించండి. [AP. Mar.’16]
జవాబు:
అయత్నీకృతంగా మండే ఫాస్ఫీన్ను హోల్మ్ సంకేతాల్లో ఉపయోగిస్తారు. సముద్ర ప్రయాణంలో ఆపద ఎదురైనపుడు CaC₂, Ca₃P₂ ఉన్న డబ్బాలకు రంధ్రాలు చేసి సముద్రంలోని నీటిలోనికి వేస్తారు. వాయువులు (PH₃) మండి సంకేతాలుగా పనిచేస్తాయి.

ప్రశ్న 23.
నైట్రేట్ అయాన్ల జేగురు రంగు వలయ (brown ring) పరీక్షలో ఏ రసాయన సమ్మేళనం ఏర్పడుతుంది?
జవాబు:
నైట్రేట్ అయాన్ల జేగురు రంగు వలయ పరీక్షలో ఏర్పడు రసాయన సమ్మేళనం [Fe(H₂O)₅ NO]⁺².

ప్రశ్న 24.
NO₂, N₂O₅ ల రెజొనెన్స్ నిర్మాణాలను రాయండి.
జవాబు:
NO₂ రెజొనెన్స్ నిర్మాణాలు :

ప్రశ్న 25.
R₃P = O ఏర్పడుతుంది, కానీ R₃N = O సాధ్యం కాదు ( R = ఆల్కైల్ గ్రూప్) ఎందువల్ల?
జవాబు:
R₃ P = O ఏర్పడుతుంది, కానీ R₃N = O సాధ్యం కాదు.

వివరణ :
నైట్రోజన్లో d- ఆర్బిటాళ్ళు లేకపోవడం వలన dπ – Pπ బహుబంధం ఏర్పరచలేదు. R₃ N = 0 లో నైట్రోజన్ వేలన్సీ ‘5’ ఉండాలి. ఇటువంటి సమ్మేళనాలు ఏర్పడవు. కానీ ‘P’ లో d-ఆర్బిటాళ్ళు ఉండుట వలన ఇటువంటి సమ్మేళనాలు (R₃P = O) ఏర్పరచగలదు. ‘P’ dπ – Pπ బహుబంధాలు ఏర్పరచగలదు.

ప్రశ్న 26.
నైట్రిక్ ఆక్సైడ్ను (NO) ఎలా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:
NH₃ని వాతావరణ ఆక్సిజన్తో ఉత్ప్రేరక ఆక్సీకరణం చేయుట ద్వారా నైట్రిక్ ఆక్సైడ్ ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 27.
నైట్రోజన్ సాధారణ ఆక్సైడ్, మిశ్రమ ఆక్సైడ్లకు ఒక్కో ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:

• నైట్రిక్ ఆక్సైడ్ (NO) సాధారణ నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్కు ఉదాహరణ.
• డై నైట్రోజన్ ట్రై ఆక్సైడ్ (N₂O₃) మిశ్రమ నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్కు ఉదాహరణ.

ప్రశ్న 28.
NO వాయుస్థితిలో పారాయస్కాంత ధర్మం చూపిస్తుంది. కానీ ద్రవస్థితిలో, ఘనస్థితిలో డయా అయస్కాంత ధర్మం చూపిస్తుంది. ఎందువల్ల?
జవాబు:
వాయు స్థితిలో NO ఒక ఒంటరి ఎలక్ట్రానన్ను కలిగి ఉండును. కావున పారా అయస్కాంత స్వభావం కలిగి ఉంటుంది. ఘన స్థితిలో, ద్రవస్థితిలో డైమ ర్ గా ఏర్పడుట వలన ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంటగా ఏర్పడును. కావున డయా అయస్కాంత స్వభావం కలిగి ఉండును.

ప్రశ్న 29.
ఈ క్రింది సమ్మేళనాలకు ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
ఎ) ఫాస్ఫరస్ ఆమ్ల ఆక్సైడ్ బి) నైట్రోజన్ తటస్థ ఆక్సైడ్
జవాబు:
ఎ) P₂O₅ (లేదా) P₄O₁₀ ఫాస్ఫరస్ యొక్క ఆమ్ల ఆక్సైడ్కు ఉదాహరణ.
బి) నైట్రస్ ఆక్సైడ్ (N₂O) నైట్రోజన్ యొక్క తటస్థ ఆక్సైడ్కు ఉదాహరణ.

ప్రశ్న 30.
ఈ క్రింది వాటిని వివరించండి.
ఎ) ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ క్షారం చర్య బి) PCl₃, H₃PO₃ ల మధ్య చర్య
జవాబు:
ఎ) ఎర్ర ఫాస్ఫరస్ క్షారంతో చర్య జరిపి హైపో ఫాస్ఫరస్ ఆమ్లం (H₄P₂O₆) ఏర్పరచును.
బి) PCl₃ ని జల విశ్లేషణ చేయగా H₃PO₃ ఏర్పడును.
PCl₃ + 3H₂O → H₃PO₃ + 3HCl

ప్రశ్న 31.
ఈ క్రింది వాటితో PCl₃ చర్యను తెలపండి.
ఎ) CH₃COOH బి) C₂H₅OH సి) నీరు
జవాబు:
ఎ) PCl₃, CH₃COOH తో చర్య జరిపి ఫాస్ఫరస్ ఆమ్లం, ఎసిటైల్ క్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.
3CH₃COOH + PCl₃ → 3CH₃COCl + H₃PO₃

బి) PCl₃, C₂H₅OH తో చర్య జరిపి ఫాస్ఫరస్ ఆమ్లం, ఇథైల్ క్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.
3C₂H₅OH + PCl₃ → 2C₂H₅Cl + H₃PO₃

సి) PCl₃ నీటితో చర్య జరిపి ఫాస్ఫరస్ ఆమ్లం ఏర్పడును.
PCl₃ + 3H₂O → H₃PO₃ + 3HCl.

ప్రశ్న 32.
PCl₃ ఆక్సీకరణిగాను, క్షయకరణిగాను పనిచేయగలదు వివరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:

• PCl₃ క్షయకరణి అని ఈ క్రింది చర్య ద్వారా తెలుస్తుంది.
  
• PCl₃ ఆక్సీకరణి అని ఈ క్రింది చర్య ద్వారా తెలుస్తుంది.
  

ప్రశ్న 33.
ఈ క్రింది వాటిలో వేటిని ఏర్పరచడం సాధ్యం కాదు?
PCl₃, AsCl₃, SbCl₃, NCl₅, BiCl₅, PH₅
జవాబు:
NCl₅, BiCl₅, PH₅ లను ఏర్పరచుట సాధ్యం కాదు.

ప్రశ్న 34.
ఈ క్రింది వాటిలో వేటిని ఏర్పరచడం సాధ్యం కాదు?
SbCl₅ లేదా SbCl₃?
జవాబు:
SbCl₅ కు ఎక్కువ సంయోజకత కలదు. ఎందువలన అనగా మూలకం అధిక ఆక్సీకరణ స్థితిలో ఎక్కువ ధృవణ సామర్థ్యం కలిగి ఉంటుంది. అందువలన SbCl₃ కన్నా SbCl₅ ఎక్కువ సంయోజకత కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 35.
ఘన PCl₅ లో ఫాస్ఫరస్ ఆక్సీకరణ స్థితులను రాయండి.
జవాబు:
ఘనస్థితిలో PCl₅ అయానిక పదార్థం [PCl₄]⁺ [PCl₆]^– గా ఉండును.
కావున ‘P’+5 ఆక్సీకరణ స్థితి కలిగి ఉండును.

ప్రశ్న 36.
కాపర్ లోహం HNO₃ తో చర్య జరిపి భిన్న రకాల సమ్మేళనాలను ఏ విధంగా ఏర్పరుస్తుందో వర్ణించండి.
జవాబు:
కాపర్ లోహం సజల HNO₃ తో చర్య
3Cu + 8HNO_3(సజల) → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

కాపర్ లోహం గాఢ HNO₃ తో చర్య
Cu + 4HNO_3(గాఢ) → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O

ప్రశ్న 37.
నైట్రిక్ఆమ్లంలోని నైట్రోజన్ ఆక్సీకరణ స్థితికి సమానమైన ఆక్సీకరణ స్థితి ఉన్న నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ ఏది?
జవాబు:

• HNO₃ లో ‘N’ +5 ఆక్సీకరణ స్థితి కలిగి ఉండును.
• నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లలో N₂O₅ లో ‘N’ +5′ ఆక్సీకరణ స్థితి కలిగి ఉండును.

ప్రశ్న 38.
నైట్రిక్ ఆమ్లం తయారీలో జరిగే రసాయన చర్యలను రాయండి.
జవాబు:
నైట్రిక్ ఆమ్ల తయారీలో జరిగే రసాయన చర్యలు

ప్రశ్న 39.
గాఢ HNO₃ సమక్షంలో ఐరన్ క్రియారహితంగా ఉంటుంది. ఎందువల్ల?
జవాబు:
గాఢ HNO₃ సమక్షంలో ఐరన్ క్రియారహితంగా ఉంటుంది. దీనికి కారణం ఐరన్ ఉపరితలంపై ఒక క్రియారహిత స్వభావం గల ఆక్సైడ్ పొర ఏర్పడుటయే.

ప్రశ్న 40.
నైట్రిక్ ఆమ్లం, అమోనియా ఉపయోగాలను తెలపండి.
జవాబు:
HNO₃ ఉపయోగాలు :

• ఎరువుల తయారీలో ఉపయోగించే అమ్మోనియం నైట్రేట్ను, ప్రేలుడు పదార్థాలు, మందుగుండు సామగ్రిలో ఉపయోగించే ఇతర నైట్రేట్లను HNO₃ తో తయారుచేస్తారు.
• రాకెట్ ఇంధనాలలో ఆక్సీకరణిగా ఉపయోగిస్తారు.
• స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ శుద్ధిచేసే పిక్లింగ్ ప్రక్రియలో ఉపయోగిస్తారు.

NH₃ ఉపయోగాలు :

• వివిధ రకాల నత్రజని ఎరువులలో ఉపయోగిస్తారు.
• HNO₃ తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• శీతలీకరణిగా ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 41.
ఈ క్రింది వాటిలో ఫాస్ఫరస్ ఆక్సీకరణ స్థితులను తెలపండి.
ఎ) H₃PO₃
బి) PCl₃
సి) Ca₃P₂
డి) Na₃PO₄
ఇ) POF₃
జవాబు:
ఎ) H₃PO₃
3(1) + x + 3(-2) = 0
x = + 3

బి)PCl₃
x + 3(−1) = 0
x = 3

సి) Ca₃P₂
3(+2) + 2x 0
x = -3

డి) Na₃PO₄
3(1) + x + 4(-2) – 0
x = +5

ఇ) POF₃
x + (−2) + 3(-1) = 0
x = +5

ప్రశ్న 42.
H₃PO₃ డైప్రోటిక్, కానీ H₃PO₂ మోనోప్రోటిక్ ఎందువల్ల?
జవాబు:

పై నిర్మాణాల నుండి H₃PO₃ లో రెండు మార్పిడి చేయగల హైడ్రోజన్ పరమాణువులు గలవు. కానీ H₃PO₂ ఒక హైడ్రోజన్ కలదు. అందువలన H₃PO₂ మోనోప్రోటిక్, H₃PO₃ డైప్రోటిక్.

ప్రశ్న 43.
H₃PO₃ అననుపాత చర్యను తెలపండి.
జవాబు:
ఆర్థో ఫాస్ఫరస్ ఆమ్లం(H₃PO₃)ని వేడిచేయగా అననుపాత చర్య జరిగి ఆర్థో ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం మరియు ఫాస్ఫేన్ ఏర్పడును
4H₃PO₃ → 3H₃PO₃ + PH₃.

ప్రశ్న 44.
H₃PO₂ ఒక మంచి క్షయకరణి – ఉదాహరణతో వివరించండి.
జవాబు:
H₃PO₂ లో రెండు H- పరమాణువులు P-పరమాణువుకి నేరుగా బంధించబడి ఉంటాయి. దీనివలన H₃PO₂ కు క్షయకరణ స్వభావం కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 45.
ఈ క్రింది సమ్మేళనాల నిర్మాణాలను రాయండి.
ఎ) హైపోఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం బి) చక్రీయ మెటాఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం
జవాబు:
ఎ) హైపోఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం (H₄P₂O₆) నిర్మాణం :

బి) చక్రీయ మెటాఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం (HPO₃)₃ నిర్మాణం :

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
15వ గ్రూపు మూలకాల అభిలాక్షణిక ధర్మాలను, వాటి ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం, ఆక్సీకరణ స్థితి, పరమాణు పరిమాణం, అయనీకరణ ఎంథాల్నీ, ఋణ విద్యుదాత్మకత పరంగా చర్చించండి.
జవాబు:
1) ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం :
నైట్రోజన్ యొక్క వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసము, N (7) : 2s² 2p³
ఫాస్ఫరస్ యొక్క వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసము. P (15) : 3s² 3p³
ఈ మూలకాల సాధారణ వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసము : ns² np³, ఈ విన్యాసము, VA గ్రూపు మూలకాలు సాధారణ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసమే.

2) ఆక్సీకరణ స్థితులు :
ఈ రెండు మూలకాల సాధారణ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసము ns² np³.

1. అన్నీ వేలన్సీ ఎలక్ట్రాను ఉపయోగించుకున్న పక్షంలో వీటి ఆక్సీకరణ స్థితి = +5.
   ఆక్సైడ్ N, Pలు ఈ ఆక్సీకరణ స్థితిని ప్రదర్శిస్తాయి.
2. ‘ns²’ ఎలక్ట్రాన్లు జడత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తే, మూడు ‘p’ ఎలక్ట్రాన్లతో +3 ఆక్సీకరణ స్థితిని చూపిస్తాయి. ఈ రెండు ఆక్సీకరణ స్థితులు VA గ్రూపు మూలకాలు ప్రదర్శించే ఆక్సీకరణ స్థితులే.

3) పరమాణు పరిమాణం :
15వ గ్రూపు మూలకాలలో పై నుండి క్రిందికి పోయే కొలది పరమాణు పరిమాణం పెరుగును. ‘N’ నుండి ‘P’ కు సంయోజనీయ వ్యాసార్థంలో, పెరుగుదల గణనీయంగా ఉంటుంది. AS నుండి Bi కి వెళ్ళేకొలది. వ్యాసార్థంలో పెరుగుదల తక్కువగా ఉంటుంది.

4) అయనీకరణ ఎంథాల్పీ :
15వ గ్రూపు మూలకాలలో క్రిందికి పోయే కొలది పరమాణు పరిమాణం పెరుగుట వలన అయనీకరణ ఎంథాల్పీ విలువలు తగ్గుతాయి.

5) ఋణ విద్యుదాత్మకత :
15వ గ్రూపు మూలకాలలో క్రిందికి పోయే కొలది ఋణ విద్యుదాత్మకత విలువలు తగ్గుతాయి.
దీనికి కారణం పరమాణు పరిమాణం పెరుగును.

ప్రశ్న 2.
15వ గ్రూపు మూలకాల రసాయన చర్యాశీలతలోని తీరును చర్చించండి.
జవాబు:
i) హైడ్రోజన్తో చర్య :
15వ గ్రూపు మూలకాలు EH₃ రకమైన హైడ్రైడ్లను ఏర్పరుస్తాయి.
ఉదా : NH₃, PH₃, AsH₃, SbH₃, BiH₃.

• పై హైడ్రేడ్లలో NH₃ దుర్బల క్షయకరణి BiH, బలమైన క్షయకరణ్.
• NH₃ నుండి BiH₃ కి స్థిరత్వం తగ్గును.
• హైడ్రైడ్ క్షారత్వం ఈ క్రింది విధంగా తగ్గును.
  NH₃ > PH₃ > AsH₃ > SbH₃ > BiH₃.

ii) ఆక్సిజన్తో చర్య :
15వ గ్రూపు మూలకాలు E₂O₃ మరియు E₂O₅ రకమైన ఆక్సైడ్లను ఏర్పరచును.
ఉదా : P₂O₃, N₂O₅, P₂O₅, N₂O₃.

• ఆక్సైడ్ ఆమ్ల స్వభావం గ్రూపులో క్రిందికి పోయే కొలది తగ్గును.
• ‘N’ మరియు ‘P’ ల E₂O₃ ఆక్సైడ్ ఆమ్ల స్వభావం కలవు. As మరియు Sb ఆక్సైడ్లు ద్విస్వభావాన్ని Bi యొక్క ఆక్సైడ్ క్షార స్వభావాన్ని కలిగియుండును.

iii) హాలోజన్లతో చర్య :
15వ గ్రూపు మూలకాలు EX₃ మరియు EX₅ రకమైన హాలైడ్లను ఏర్పరచును.
పెంటాహాలైడ్లను ఏర్పరచదు. దీనికి కారణం d- ఆర్బిటాళ్ళు లేకపోవడమే.
హాలైడ్లు ట్రైహాలైడ్ల కన్నా అధిక సంయోజనీయ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి.

iv) లోహాలతో చర్య :
ఈ మూలకాలు లోహాలతో చర్య జరిపి + 3 ఆక్సీకరణ స్థితి కలిగిన ద్విగుణ సమ్మేళనాలను ఏర్పరచును.
ఉదా : Ca₃N₂, Ca₃P₂.

ప్రశ్న 3.
P. ఈ క్రింది వాటితో ఎలా చర్య జరుపుతుంది?
ఎ) SOCl₂
బి) SO₂Cl₂
జవాబు:
ఎ) P₄, SOCl₂ తో చర్య జరిపి ఫాస్ఫరస్ ట్రైక్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.
P₄ + 8 SOCl₂ → 4 PCl₃ + 4 SO₂ + 2 S₂Cl₂

బి) P₄, SO₂Cl₂ తో చర్య జరిపి ఫాస్ఫరస్ పెంటాక్లోరైడ్ను ఏర్పరచును.
P₄ + 10 SOCl₂ → 4 PCl₅ + 10 SO₂

ప్రశ్న 4.
15వ గ్రూపులోని నైట్రోజన్ అసంగత ధర్మాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
నైట్రోజన్ అసంగత ధర్మాలు :

• నైట్రోజను ఉన్న తక్కువ పరిమాణం, అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత, అధిక అయనీకరణ ఎంథాల్పీ, d- ఆర్బిటాళ్ళు లేకపోవడం కారణంగా గ్రూపులోని ఇతర మూలకాలతో పోలిస్తే భిన్న స్వభావం కలిగి ఉంటుంది.
• నైట్రోజన్కు స్వయంగా దానితోనూ, అల్ప పరిమాణం, అధిక ఋణ విద్యుదాత్మకత ఉన్న ఇతర మూలకాలతోను Pπ – Pπ బహు బంధాలను ఏర్పరిచే ప్రత్యేక సామర్థ్యం ఉంటుంది.

నైట్రోజన్ ద్విపరమాణుక అణువులో రెండు నైట్రోజన్ పరమాణువుల మధ్య త్రికబంధం ఉంటుంది. దీనిని విఘటనం చెందించుటకు అధిక శక్తి (941.4KJ/mole) అవసరం. కావున నైట్రోజన్ అణువు అధిక స్థిరత్వం కలిగి రసాయనికంగా జడత్వం ప్రదర్శిస్తుంది.

N-N ఏకబంధం P-P ఏకబంధం కన్నా బలహీనమైనది. దీనికి కారణం నైట్రోజన్లో అబంధక ఎలక్ట్రాన్ల వల్ల అధిక అంతర ఎలక్ట్రాన్ వికర్షణలు ఏర్పడతాయి మరియు నైట్రోజన్లో బంధ దైర్ఘ్యం తక్కువగా ఉండుటయే. కావున ఫాస్ఫరస్ కంటే నైట్రోజన్ తక్కువ కాటనేషన్ సామర్థ్యం కలిగి ఉంటుంది.
R₃ P = O ఏర్పడుతుంది, కానీ R₃N = O సాధ్యం కాదు.

నైట్రోజన్లో d- ఆర్బిటాళ్ళు లేకపోవడం వలన dπ – Pπ బహుబంధం ఏర్పరచలేదు. R₃N = O లో నైట్రోజన్ వేలన్సీ ‘5’ ఉండాలి. ఇటువంటి సమ్మేళనాలు ఏర్పడవు. కానీ ‘P’ లో d-ఆర్బిటాళ్ళు ఉండుట వలన ఇటువంటి సమ్మేళనాలు (R₃P = O) ఏర్పరచగలదు. ‘P’ dπ – Pπ బహుబంధాలు ఏర్పరచగలదు.
నైట్రోజన్లో d- ఆర్బిటాళ్ళు లేకపోవడం వలన పెంటాహాలైడ్లను ఏర్పరచదు.

ప్రశ్న 5.
ఈ క్రింది చర్యలను పూర్తి చేయండి.

జవాబు:

ప్రశ్న 6.
PCl₅ ఈ క్రింది వాటితో ఎలా చర్య జరుపుతుంది?
ఎ) నీరు
బి) C₂H₅OH
సి) CH₃COOH
డి) Ag
జవాబు:
ఎ) PCl₅ జల విశ్లేషణ చేయగా ఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం ఏర్పడుతుంది.
PCl₅ + H₂O → POCl₃ + 2HCl
POCl₃ + 3H₂O → H₃PO₄ + 3 HCl

బి) PCl₅, C₂H₅OH తో చర్య జరిపి ఇథైల్ క్లోరైడ్ ఏర్పడును.
C₂H₅OH + PCl₅ → C₂H₅Cl + POCl₃ + HCl

సి) PCl₅, CH₂COOH తో చర్య జరిపి ఎసిటైల్ క్లోరైడ్ ఏర్పడును.
CH₃COOH + PCl₅ → CH₃COCl + POCl₃ + HCl

డి) PCl₅, Ag తో చర్య జరిపి PCl₃, మరియు AgCl ఏర్పరచును.
PCl₅ + 2 Ag → PCl₃ + 2 AgCl

ప్రశ్న 7.
ఈ క్రింది చర్యలను పూర్తి చేయండి.

జవాబు:

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అమోనియాను హేబర్ పద్ధతిలో ఎలా తయారుచేస్తారు ? ఈ క్రింది వాటితో అమోనియా చర్యను వివరించండి. [TS. Mar.’17]
ఎ) ZnSO_4(జల)
బి) CuSO_4(జల)
సి) AgCl_(ఘ)
జవాబు:
నైట్రోజన్ మరియు హైడ్రోజన్ వాయువులను అధిక ఉష్ణోగ్రత మరియు పీడనాల వద్ద ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో చర్య జరిపిస్తే అమోనియా వాయువు ఏర్పడుతుంది. ఇది ఉష్ణమోచక చర్య మరియు ద్విగత చర్య.

ఈ చర్యలో పురోగామి చర్య అంటే అమోనియా ఏర్పడే చర్యలో ఘ.ప. ల సంఖ్య తగ్గుతుంది. లీషాట్లియర్ సూత్రం ప్రకారం అధిక అమోనియా దిగుబడి జరగాలంటే అధిక పీడనాలు కావాలి. అమోనియా ఏర్పడే చర్య ఉష్ణమోచక చర్య. లీషాట్లియర్ సూత్రం ప్రకారం అధిక అమోనియా దిగుబడి జరగాలంటే అల్ప ఉష్ణోగ్రతలను ఏర్పాటుచేయాలి. అధిక అమోనియా దిగుబడికి ఈ క్రింది అనుకూల పరిస్థితులు అనువుగా ఉంటాయి.
ఉష్ణోగ్రత : 725K నుండి 775 K వరకు
పీడనం : 200 అట్మా

ఉత్ప్రేరకం :
సూక్ష్మ విభాజిత ఐరన్ ఉత్ప్రేరకంగానూ, అల్ప పరిమాణంలో మోలిబ్దినం ప్రవర్ధకంగానూ ఉపయోగిస్తారు.

విధానం :
నైట్రోజన్ మరియు హైడ్రోజన్ వాయువులను 1 : 3 నిష్పత్తిలో కలిపి 200 అట్మాపీడనంతో సంపీడ్యం చెందిస్తారు. ఆవిధంగా సంపీడ్యం చెందించిన మిశ్రమాన్ని 450°C నుండి 500°C వరకు వేడిచేయబడిన సూక్ష్మవిభాజిత ఐరన్ మరియు కొద్దిగా మోలిబ్దినం పొడి కలిగి ఉన్న ఉత్ప్రేరక శిఖరం గుండా పంపుతారు. ఇచ్చట నైట్రోజన్, హైడ్రోజన్లు సంయోగం చెంది అమ్మోనియాను ఇస్తాయి. ఉత్ప్రేరక శిఖరం గుండా బయటకు వచ్చే వాయు మిశ్రమంలో 10 నుండి 15% వరకు అమోనియా ఉంటుంది. మిగిలినది సంయోగం చెందని నైట్రోజన్ మరియు హైడ్రోజన్లు. అట్లేర్పడ్డ NH₃ వాయువును శీతలీకరణ శిఖరం గుండా పంపి ద్రవీకరింపచేస్తారు. సంయోగం చెందని N, H₂ వాయువులను మరల తిరిగి మొదటి శిఖరంలోకి పంపుతారు.

ప్రశ్న 2.
ఆస్వాల్డ్ పద్ధతిలో నైట్రికామ్లాన్ని ఎలా తయారుచేస్తారు? ఈ క్రింది వాటితో HNO₃ ఎలా చర్య జరుపుతుంది? [AP. Mar.’17]
ఎ) కాపర్ బి) Zn సి) S₈ డి) P₄
జవాబు:
అమోనియా నుంచి (ఆస్వాల్డ్ పద్ధతిలో) :
అమోనియాని గాలితో 1 : 7 లేదా 1 : 8 నిష్పత్తిలో కలిపి వేడిగా ఉన్న ప్లాటినమ్ వల (platinum gauze) ఉత్ప్రేరకంపై పంపుతారు. అప్పుడు చాలా. వంతు (దాదాపు 95%) NO గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. ఆ చర్య క్రింది విధంగా ఉంటుంది.

ఉత్పన్నమయిన ఉష్ణరాశి ఉత్ప్రేరకాన్ని వేడిగా ఉంచుతుంది. NO ను చల్లబరచి ఆక్సిజన్తో కలుపుతారు. నైట్రోజన్ డై ఆక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది. ఈ చర్య పెద్ద ఖాళీ గదుల్లో (ఆక్సీకరణ గదులు) జరుగుతుంది. అప్పుడు వచ్చిన క్రియాజనితాన్ని ఎక్కువ గాలి సమక్షంలో సంపీడనం చేసి వెచ్చని నీటిలోకి పంపుతారు. HNO₃ ఏర్పడుతుంది.
4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4 HNO₃
ఇలా ఏర్పడిన ఆమ్లానికి దాదాపు 61% గాఢత ఉంటుంది.

a) కాపర్ లోహం సజల HNO₃ తో చర్య
3Cu + 8HNO_3(సజల) → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O
కాపర్ లోహం గాఢ HNO₃ తో చర్య
Cu + 4HNO_3(గాఢ) → Cu(NO₃)₂ + 2NO + 2H₂O

b) జింక్ సజల HNO₃ మరియు గాఢ HNO₃ చర్య జరిపి N₂O మరియు NO₂ లను ఏర్పరచును.
4 Zn + 10 HNO_3(సజల) → 4 Zn (NO3)2 + 5 H2O + N2O
Zn + 4 HNO_3(గాఢ) → Zn(NO₃)₂ + 2H₂O + 2 NO₂

c) S₈గాఢ HNO₃ తో చర్య జరిపి H₂SO₄, NO₂ ను ఏర్పరచును.
S₈ + 48 HNO₃ → 8 H₂SO₄ + 48 NO₂ + 16 H₂O

d) P₄ గాఢ HNO₃ తో చర్య జరిపి H₃PO₄, NO₂ ను ఏర్పరచును.
P₄ + 20 HNO₃ → 4 H₃PO₄ + 20 NO₂ + 4 H₂O

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
నైట్రోజన్ + 5 ఆక్సీకరణస్థితిని ప్రదర్శించినప్పటికీ, పెంటా హాలైడ్ను ఏర్పరచదు. కారణాన్ని తెలపండి.
సాధన:
ప్రధాన క్వాంటం సంఖ్య n = 2 గల నైట్రోజన్లో s, p ఆర్బిటాళ్ళు మాత్రమే సాధ్యమవుతాయి. దీనిలో d ఆర్బిటాళ్ళు లేని కారణంగా దీని సమయోజనీయత నాలుగును మించి ఉండదు. అందువల్ల నైట్రోజన్ పెంటా హాలైడ్లను ఏర్పరచలేదు.

ప్రశ్న 2.
NH₃ కంటే PH₃ కి తక్కువ బాష్పీభవన స్థానం ఉంటుంది. ఎందుకు? [TS. Mar.’16]
సాధన:
NH₃ లాగా, PH₃ అణువులు ద్రావణ స్థితిలో హైడ్రోజన్ బంధాలతో సాహచర్యాన్ని పొంది ఉండవు. ఈ కారణంగా PH₃ బాష్పీభవన స్థానం NH₃ కంటే తక్కువగా ఉంది.

ప్రశ్న 3.
సోడియమ్ అజైడ్ ఉష్ణ వియోజన చర్యను వ్రాయండి.
సాధన:
సోడియమ్ అజైడ్ ఉష్ణ వియోగం చెంది డైనైట్రోజన్ వాయువును ఇస్తుంది.
2NaN₃ → 2Na + 3N₂

ప్రశ్న 4.
NH₂ ఎందువల్ల లూయీస్ క్షారంగా పనిచేస్తుంది?
సాధన:
NH₃ లో నైట్రోజన్ పరమాణువుపై ఒక ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంట ఉంది. ఇది చర్యలో దానం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. అందువల్ల NH₃ లూయీస్ క్షారంగా పనిచేస్తుంది.

ప్రశ్న 5.
NO₂ ఎందువల్ల ద్విఅణుకరణం (Dimerise) చెందుతుంది?
సాధన:
NO₂ లో వేలెన్సీ ఎలక్ట్రాన్లు బేసి సంఖ్యలో ఉంటాయి. అందువల్ల ఇది ఒక విలక్షణమైన అస్థిర విషము అణుకరణం ప్రవర్తిస్తుంది. ద్విఅణుకరణం చెంది సరిసంఖ్యలో ఉన్న ఎలక్ట్రాన్లు గల N₂O₄ అనే స్థిరమైన అణువుగా మార్పు చెందుతుంది.

ప్రశ్న 6.
PH,కి క్షార స్వభావం ఉందని ఏ విధంగా నిరూపిస్తారు?
సాధన. ఫాస్ఫీన్ HI లాంటి ఆమ్లాలతో చర్య జరిపి PHI లాంటి సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తుంది. కాబట్టి ఫాన్ కు క్షార స్వభావుం ఉందని తెలుస్తుంది.
PH₃ + HI → PH₄I
పై చర్యలో ఫాస్ఫీన్లోని ఫాస్ఫరస్ పరమాణువుపై ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంట ఉండటం కారణంగా PH₃ లూయీస్ కారం పనిచేస్తుంది.

ప్రశ్న 7.
తేమ సమక్షంలో PCl₃ ఎందుకు పొగలను ఏర్పరుస్తుంది?
సాధన:
తేమలో PCl₃ జలవిశ్లేషణం చెంది HCl పొగలను ఏర్పరుస్తుంది.
PCl₃ + 3H₂O → H₂PO₃ + 3HCl

ప్రశ్న 8.
PCl అణువులోని ఐదు P – Cl బంధాలు సర్వ సమానమేనా? మీ సమాధానాన్ని సమర్థించండి.
సాధన:
PCl₅ కి ట్రైగోనల్ బైపిరమిడల్ నిర్మాణం ఉంటుంది. దీనిలోని మూడు P – Cl ఈక్వటోరియల్ బంధాలు సర్వ సమానం మిగిలిన రెండు P – CI అక్షీయ బంధాలు వేరుగా ఉండి, ఈక్వటోరియల్ బంధాలకంటే పొడవుగా ఉన్నాయి.

ప్రశ్న 9.
H₃PO₂ నిర్మాణం ఆధారంగా దానికి క్షయకరణ ధర్మం ఉందని ఎలా వివరిస్తావు?
సాధన:
H₃PO₂లో రెండు H పరమాణువులు ప్రత్యక్షంగా P తో బంధాన్ని ఏర్పరచుకొని, ఉండటం వల్ల అవి ఆమ్లానికి క్షయకరణ ధర్మాన్ని ఆపాదింపజేస్తాయి.

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
ట్రైహాలైడ్ల కంటే పెంటాహాలైడ్లకు ఎందువల్ల అధిక సమయోజనీయత ఉంటుంది?
జవాబు:
కేంద్ర పరమాణువుపై ధనావేశం పెరుగుతున్న కొద్దీ ధ్రువణం చేసే స్వభావం పెరుగుతుంది. దీని కారణంగా కేంద్ర పరమాణువుకు ఇతర పరమాణువులకు మధ్య సమయోజనీయ బంధ స్వభావం పెరుగుతుంది.

ప్రశ్న 2.
15 వ గ్రూపు మూలకాలన్నింటికంటే BiH₃ ఎందువల్ల ప్రబల క్షయకరణి?
జవాబు:
15వ గ్రూపు హైడ్రైడ్లలో BiH₃ స్థిరత్వం కనిష్టం కాబట్టి.

ప్రశ్న 3.
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద N₂ కి తక్కువ చర్యాశీలత ఉంది. ఎందుకు?
జవాబు:
బలమైన pπ – pπ అతిపాతం ఫలితంగా ఏర్పడే త్రికబంధం, N ≡ N.

ప్రశ్న 4.
NH₃ దిగుబడిని గరిష్ఠపరచడానికి అనువైన పరిస్థితులను పేర్కొనండి.
జవాబు:
ఉష్ణోగ్రత – 700K (సుమారుగా)
పీడనం – 200 atm
ఉత్ప్రేరకం – ఐరన్ (Fe)
ప్రవర్థకం – Mo

ప్రశ్న 5.
Cu²⁺ ద్రావణంతో NH₃ ఏ విధంగా చర్య జరుపుతుంది?
జవాబు:
Cu²⁺ ద్రావణం అమ్మోనియా జల ద్రావణంతో చర్య జరిపి ముదురు నీలం రంగు ద్రావణం ఏర్పడును.

ప్రశ్న 6.
N₂O₅ లో నైట్రోజన్ సమయోజనీయత (కోవేలన్స్) ఎంత?
జవాబు:
N₂O₅ నిర్మాణం ‘నుంచి నైట్రోజన్ సమయోజనీయత నాలుగు అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 7.
PH⁺₄ లోని బంధకోణం PH₃ కంటే ఎక్కువ. ఎందువల్ల?
జవాబు:
రెండింటిలో sp³ సంకరీకరణం ఉంటుంది. PH⁺₄ లో మొత్తం నాలుగు ఆర్బిటాళ్ళు బంధగతమైనవి. PH₃ లో ఒక ఒంటరి జంట ఎలక్ట్రాన్లు P పై ఉన్నాయి. దీని కారణంగా బంధజంట ఒంటరిజంట వికర్షణల కారణంగా PH₃ లో బంధకోణం 109° 28′ కంటే తక్కువ అవుతుంది.

ప్రశ్న 8.
CO₂ తెల్ల ఫాస్ఫరస్ ను రసాయన జడ పరిస్థితులలో గాఢ NaOH ద్రావణంతో కలిపి వేడిచేస్తే ఏం జరుగుతుంది?
జవాబు:
CO₂ జడ వాతావరణంలో తెల్ల ఫాస్ఫరస్కు గాఢ NaOH కలిపి వేడిచేస్తే ఫాస్ఫేన్ ఏర్పడును.
P₄ + 3NaOH + 3H₂O → PH₃ + 3NaH₂PO₂.

ప్రశ్న 9.
PCl₅ ని వేడిచేస్తే ఏం జరుగుతుంది?
జవాబు:
PCl₃, ని వేడిచేస్తే PCl₃ ఏర్పడును.

ప్రశ్న 10.
భారజలంతో PCl₅ జరిపే జలవిశ్లేషణ చర్యకు సమతుల్యం చేసిన రసాయన సమీకరణాన్ని వ్రాయండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 11.
H₃PO₅ క్షారత (basicity) ఎంత?
జవాబు:
H₃PO₄ అణువులో మూడు P – OH గ్రూపులు ఉన్నాయి. కాబట్టి దీని క్షారత మూడు.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 5th Lesson లోహనిష్కర్షణలో సాధారణ సూత్రాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 5th Lesson లోహనిష్కర్షణలో సాధారణ సూత్రాలు

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ప్లవన ప్రక్రియలో నిమ్నకారుల పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
ప్లవన ప్రక్రియలో నిమ్నకారులను ఉపయోగించుట ద్వారా రెండు సల్ఫైడ్ ధాతువులను వేరుచేయుట సాధ్యపడును.
ఉదా : ZnS మరియు PbS కలిగిన ధాతువులో NaCN ను నిమ్నకారిణిగా వాడుతారు. ఇది ZnS ను నురుగలోనికి రాకుండా అడ్డుకొని PbS ను నురుగలోనికి వచ్చేటట్లు చేస్తుంది.

ప్రశ్న 2.
C, CO లలో ఏది 673K వద్ద మంచి క్షయకరణి?
జవాబు:
C, CO లలో 673K వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) మంచి క్షయకరణి.

• 983K మరియు ఆపై ఉష్ణోగ్రత వద్ద కోక్ (C) మంచి క్షయకరణి.
• పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్రామ్ పటాల నుండి గమనించబడినవి.

ప్రశ్న 3.
కాపర్ విద్యుత్ శోధన ప్రక్రియలో ఏర్పడే ఆనోడ్ బురదలో ఉన్న సాధారణ మూలకాలను గుర్తించండి.
జవాబు:

• కాపర్ విద్యుత్ శోధన ప్రక్రియలో ఏర్పడే ఆనోడ్ బురదలో ఉన్న సాధారణ మూలకాలు తక్కువ చర్యాశీలత గల విలువైన లోహాలు సిల్వర్ (Ag), గోల్డ్ (Au) మరియు ప్లాటినమ్ (pt).
• ఆనోడ్ వద్ద ఈ మూలకాలు ఎలక్ట్రాన్లు కోల్పోవు మరియు ఇవి ఆనోడ్ బురదలో గ్రహించబడతాయి.

ప్రశ్న 4.
కాపర్ లోహ నిష్కర్షణంలో సిలికా పాత్రను తెలపండి.
జవాబు:
కాపర్ లోహ నిష్కర్షణలో సిలికా ఆమ్ల ద్రావకారిగా ఉపయోగిస్తారు. సిలికా ఐరన్ లోని మలినాలతో చర్య జరిపి లోహ మలంను ఏర్పరచును.

ప్రశ్న 5.
‘పోలింగ్’ ను విశదీకరించండి. [AP. Mar.’16; AP. Mar.’15]
జవాబు:
లోహాలతో ఆయా లోహాల ఆక్సైడ్లు మలినాలుగా ఉన్న సందర్భాలలో ఈ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. మలిన లోహాన్ని ద్రవస్థితిలోకి మార్చి కార్బన్ పొడితో కప్పి, పచ్చి కర్రలతో కలుపుతారు. పచ్చికర్రల నుంచి, కార్బన్ నుంచి వెలువడిన క్షయకరణ వాయువులు ‘లోహ ఆక్సైడ్రను తిరిగి శుద్ధ లోహాలుగా మారుస్తారు.
ఉదా : Cu, Sn లోహాలను ఈ పద్ధతిలో శోధనం చేస్తారు.

ప్రశ్న 6.
నికెల్ శోధనానికి ఒక పద్ధతిని వివరించండి.
జవాబు:
మాండ్ పద్ధతి:
ఈ పద్ధతిలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సమక్షంలో నికెల్ను వేడిచేస్తే నికెల్ టెట్రా కార్బొనిల్ అనే బాష్పశీల సంక్లిష్ట పదార్థం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 7.
పోతఇనుము దుక్కఇనుము నుంచి ఏ విధంగా విభేదిస్తుంది?
జవాబు:
బ్లాస్ట్ కొలిమి నుంచి లభించే ఐరన్, దాదాపు 4% కార్బన్ తక్కువ మొత్తంలో చాలా మాలిన్యాలు ఉంటాయి. దీనిని పిగ్ ఐరన్ (దుక్కఇనుము) అంటారు. పోత ఇనుము, దుక్క ఇనుము రెండూ వేరువేరు. దుక్కఇనుమును బొగ్గుతో వేడిగాలిని ఉపయోగించి ద్రవీభవనం చేస్తే పోతఇనుము తయారగును. దీనిలో కొంచెం తక్కువ కార్బన్ (3%) ఉంటుంది. ఇది చాలా గట్టిగా, పెళుసుగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 8.
ఖనిజం, ముడిఖనిజాల (ధాతువు) మధ్య తేడా ఏమిటి?
జవాబు:
ఖనిజం భూమి పై పొరలలో సహజసిద్ధంగా లభించే లోహం యొక్క రసాయన సమ్మేళనాలను ఖనిజాలు అంటారు.

ముడిఖనిజ ధాతువు :
ఖనిజాలలో కొన్నింటిని మాత్రమే రసాయనికంగా వాణిజ్యపరంగా లోహ నిష్కర్షణకు ఉపయోగిస్తారు. ఈ ఖనిజాలను ధాతువులు అంటారు.

ప్రశ్న 9.
సిలికా పూత ఉన్న కన్వర్టర్లో కాపర్మాటీని ఎందుకు ఉంచుతారు?
జవాబు:
కాపర్మాటీ Cu₂S మరియు FeS లు కలిగి ఉంటుంది. ఈ మిశ్రమంలో FeS గాంగ్. ఈ గాంగ్ను తొలగించుటలో సిలికా పూత, ఉన్న కన్వర్టర్ ఆమ్ల ద్రవకారిగా పనిచేసి లోహమలంను ఏర్పరుచును.

ప్రశ్న 10.
అల్యూమినియమ్ లోహ నిష్కర్షణలో క్రయోలైట్ పాత్ర ఏమిటి? [TS. Mar.’16; TS. Mar.’15]
జవాబు:
శుద్ధ అల్యూమినాకు క్రయోలైట్ కలుపుట ద్వారా, శుద్ధ అల్యూమినా యొక్క ద్రవీభవన స్థానం తగ్గును మరియు శుద్ధ అల్యూమినా విద్యుత్ వాహకత పెరుగును.

ప్రశ్న 11.
తక్కువ శ్రేణి కాపర్ ముడిఖనిజాల విషయంలో ఏ విధంగా నిక్షాళనం చేస్తారు?
జవాబు:
తక్కువ శ్రేణి ముడిఖనిజాల నుండి జల లోహ సంగ్రహణం ద్వారా కాపర్ను నిష్కర్షణం చేస్తారు. Cu⁺² ఉన్న ద్రావణాన్ని తుక్కు ఐరన్ లేదా H₂ తో చర్య జరిపిస్తారు.

ప్రశ్న 12.
CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయడం ద్వారా జింక్ను ఎందువల్ల నిష్కర్షణం చేయరు?
జవాబు:
CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయుట ద్వారా జింక్ను నిష్కర్షణం చేయరు.

వివరణ :
2Zn + O₂ → 2ZnO, ∆G° = – 650 kJ
2CO + O₂ → 2CO₂, ∆G° = – 450 kJ
2ZnO + 2CO → 2Zn + 2CO₂, ∆G° 200 kJ
∆G° విలువ ధనాత్మకం అయినచో చర్య పురోగమించదు.

ప్రశ్న 13.
ఈ క్రింది మిశ్రలోహాల సంఘటనాన్ని ఇవ్వండి.
ఎ) ఇత్తడి బి) కంచు సి) జర్మన్ సిల్వర్ [AP & TS. Mar. 17]
జవాబు:
ఎ) ఇత్తడి సంఘటనం : 60 – 80% Cu, 20 – 40% Zn
బి) కంచు సంఘటనం : 75 – 90% Cu, 10 – 25% Sn
సి) జర్మన్ సిల్వర్ సంఘటనం : 50 – 60% Cu, 10 – 30% Ni, 20 – 30% Zn.

ప్రశ్న 14.
గాంగ్, లోహమలం ఈ పదాలను వివరించండి. [AP. Mar.’17]
జవాబు:
గాంగ్ :
ధాతువు భూమిపై పొరలలోని అనవసరపు రసాయన పదార్థాలతో మరియు ఖనిజాలతో మాలికుడును. ఈ అనవసరపు పదార్థాలను గాంగ్ అంటారు.

లోహమలం :
ద్రవకారిని గాంగ్తో చర్య జరిపినపుడు ఏర్పడే గలన పదార్థాన్ని లోహమలం అంటారు.

ప్రశ్న 15.
వెండి, బంగారం, వాటి ముడిఖనిజాల నిక్షాళనం ద్వారా ఎలా లభ్యం అవుతాయి?
జవాబు:
Ag మరియు Au లాంటి లోహాలను O₂ సమక్షంలో NaCN (లేదా) KCN సజల ద్రావణాలతో నిక్షాళనం చేసినపుడు నిక్షాళన ద్రావణం నుండి జింక్ స్థానభ్రంశం ద్వారా లోహం ఏర్పడును.
4M_(ఘ) + 8CN^–_(జల) + 2H₂O_(జల) + O_2(జల) → 4[M(CN)₂]^–_(జల) + 4OH^–_(జల)
2[M(CN)₂]^–_(జల) + Zn_(ఘ) → [Zn(CN)₄]^2-_(జల) + 2M_(ఘ)

ప్రశ్న 16.
ఎల్లింగ్హామ్ పటాల అవధులు ఏవి?
జవాబు:
ఎల్లింగ్హామ్ పటాల అవధులు :

• ఈ పటం ఉష్ణగతిక శాస్త్ర భావనలపై ఆధారపడి ఉంది. క్షయకరణ ప్రక్రియ గతిజశాస్త్రం గురించి ఏమీ తెలియజేయదు.
• ∆G° వివరణ K మీద ఆధారపడి ఉంది. [∆G° = -RTlnK], అంటే క్రియాజనకాలు, క్రియాజన్యాలు సమతాస్థితిలో ఉన్నట్లు భావిస్తుంది.
  

ఇది ఎల్లప్పుడూ సరికాదు. ఎందుకంటే క్రియాజనకాలు / క్రియాజన్యాలు ఘనపదార్థంగా ఉండవచ్చు.

ప్రశ్న 17.
కింది లోహాలకు చెందిన ఏవైనా రెండు ముడిఖనిజాలను సూత్రాలతో (ఫార్ములా) రాయండి.
ఎ) అల్యూమినియమ్ బి) జింక్ సి) ఐరన్ డి) కాపర్
జవాబు:
ఎ) అల్యూమినియమ్ ధాతువులు : బాక్సైట్ – Al₂O₃. 2H₂O
క్రయోలైట్ – Na₃AlF₆

బి) జింక్ ధాతువులు : జింక్ బ్లెండ్ – ZnS
కాలమైన్ – ZnCO₃

సి) ఐరన్ ధాతువులు : హెమటైట్ – Fe₂O₃
మాగ్నటైట్ – Fe₃O₄

డి) కాపర్ ధాతువులు : కాపర్ పై రైటిస్ – CuFeS₂
కాపర్ గ్లాన్స్ – Cu₂S.

ప్రశ్న 18.
మాటీ (matte) అంటే ఏమిటి? దాని సంఘటనాన్ని ఇవ్వండి.
జవాబు:
కాపరు కాపర్పైరైటిస్ నుండి లోహ నిష్కర్షణ చేయునపుడు బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ఎక్కువగా Cu₂S మరియు కొద్దిగా FeS ఏర్పడతాయి. ఈ ఉత్పన్నాన్ని మాటీ అంటారు.

ప్రశ్న 19.
బ్లిస్టర్ కాపర్ అంటే ఏమిటి? ఎందుకు దానిని అలా అంటారు?
జవాబు:
కాపర్మాటీ నుండి కాపర్ను నిష్కర్షణం చేయునపుడు బ్లాస్ట్ కొలిమిలో చర్యలు పూర్తి అయిన తరువాత దాదాపు ఐరన్ పూర్తిగా లోహమలంగా తీసివేయబడుతుంది. క్యూప్రస్ ఆక్సైడ్, క్యూప్రస్ సల్ఫైడ్లు చర్య జరిపి కాపర్ లోహం ఏర్పడుతుంది.
2Cu₂O + Cu₂S → 6Cu + SO₂

ద్రవ లోహాన్ని ఇసుక అచ్చుల్లోపోసి చల్లారుస్తారు. SO, వాయువు బయటికి పోతుంది. ఇలా ఏర్పడిన కాపర్ను “బ్లిస్టర్ కాపర్” అంటారు. దీనిలో 98% శుద్ధత ఉంటుంది.

ప్రశ్న 20.
ముడిఖనిజం నుంచి మలినాల అయస్కాంత వేర్పాటును వివరించండి.
జవాబు:
విద్యుదయస్కాంత పద్ధతి (Electro-magnetic method) :
ముడిఖనిజంలో గల మలినాలు గానీ ముడిఖనిజం గానీ అయస్కాంతిక పదార్థం అయిఉంటే ఈ పద్ధతి ఉపయోగపడుతుంది. ఈ పద్ధతిలో ముడిఖనిజాన్ని చూర్ణం చేసి రెండు బలమైన విద్యుదయస్కాంత ధ్రువాల మీద తిరిగే బెల్ట్ మీద పడేలా చేస్తారు. అయస్కాంత, అనయస్కాంత పదార్థాలు రెండు వేరువేరు కుప్పలుగా పడతాయి.

ఉదాహరణకు, ఖనిజ కణాలు అయస్కాంత ధర్మాలు కలవి అనుకుందాం. అప్పుడు గాంగ్ అనయస్కాంత పదార్థం అవుతుంది. అయస్కాంత పదార్థం అయస్కాంత రోలర్ సమీపంలో పోగుగాపడుతుంది.
ఉదాహరణ : హెమటైట్, మాగ్నటైట్ అయస్కాంత ఖనిజకణాలుంటాయి. కాసిటరైట్ లేదా టిన్లోన్లో వుల్లోమైట్ అయస్కాంత మలినంగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 21.
ద్రవకారి అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఖనిజ ద్రవీభవన స్థానాన్ని తగ్గించుటకు ఖనిజాలకు బయటనుండి చేర్చిన పదార్థాలను ద్రవకారులు అంటారు.

ప్రశ్న 22.
కింది లోహాలలో, ప్రతి లోహానికి రెండు ఉపయోగాలు .ఇవ్వండి.
ఎ) జింక్ బి) కాపర్ సి) ఐరన్ డి) అల్యూమినియమ్
జవాబు:
ఎ) జింక్ ఉపయోగాలు :

• జింక్ను అధిక మొత్తంలో బ్యాటరీలలో ఉపయోగిస్తారు.
• ఐరన్ను గాల్వనైజ్ చేయుటకు ఉపయోగిస్తారు.
• చాలా మిశ్రమ లోహాలలో అనుఘటకంగా ఉపయోగిస్తారు. ఉదా : ఇత్తడి (Cu 60%, Zn 40%)

బి) కాపర్ ఉపయోగాలు :

• విద్యుత్ పరిశ్రమలో వాడే తీగలను తయారు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు.
• నీరు, ఆవిరి గొట్టాలను తయారు చేయడానికి కాపర్ను ఉపయోగిస్తారు.
• కాపర్ను మిశ్రమ లోహాల తయారీలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.

సి) ఐరన్ ఉపయోగాలు :

• పోత ఇనుమును స్టవ్లు, రైలుబోగీలు, గట్టర్పైప్పులు, బొమ్మలకు పోతపోయడంలో వాడతారు.
• చేత ఇనుము, స్టీల్ తయారీలో వాడతారు.

డి) అల్యూమినియమ్ ఉపయోగాలు :

• పలుచని అల్యూమినియం రేకును చాక్లెట్ల మీద చుట్టడానికి వాడతారు.
• లోహ సూక్ష్మచూర్ణాన్ని పెయింట్లు, లాకర్లలో వాడతారు.
• ఎక్కువ చర్యాశీలత ఉండుట వలన అల్యూమినియంను క్రోమియం, మాంగనీస్లను వాటి ఆక్సైడ్ల నుండి నిష్కర్షణ చేయుటకు వాడతారు.
• అల్యూమినియం తీగలను విద్యుద్వాహకాలుగా వాడతారు.

ప్రశ్న 23.
C, COలలో, ఏది ZnO కు మంచి క్షయకరణి?
జవాబు:
కోక్ క్షయకరణిగా ZnO + C → Zn + CO ——— (1)

ఈ చర్యలో T > 1120K అయినపుడు ∆G° విలువ తక్కువగా ఉండును.
CO క్షయకరణిగా ZnO + CO₂ → Zn + CO ——– (2)
ఈ చర్యలో T>1323K అయినపుడు ∆G° విలువ తక్కువగా ఉండును.
∆G° = ఋణాత్మకం అయినపుడు చర్య పురోగమిస్తుంది.
చర్య (1) లో తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ∆G° విలువ ఋణాత్మకం అగును. కావున ‘CO’ కన్నా ‘C’ మంచి క్షయకరణి.

ప్రశ్న 24.
ఎ) పోతఇనుము బి) చేతఇనుము సి) నికెల్ స్టీల్ డి) స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ల ఉపయోగాలను ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఎ) పోతఇనుము ఉపయోగాలు :

• పోత ఇనుమును స్టవ్లు, రైలుబోగీలు, గట్టర్పైపులు, బొమ్మలకు పోతపోయడంలో వాడతారు.
• చేతఇనుము, స్టీల్ తయారీలో వాడతారు.

బి) చేతఇనుము ఉపయోగాలు :

• చేతఇనుమును తీగలు, యాంకర్ల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
• గొలుసులు, వ్యవసాయ సంబంధ ఉపయోగకరమైన వస్తువుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.

సి) నికెల్ స్టీల్ ఉపయోగాలు :

• కేబుల్లు, ఆటోమొబైల్ భాగాలు, విమాన భాగాలలో ఉపయోగిస్తారు.
• లోలకం, కొలత టేపుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.

డి) స్టెయిన్లెస్ స్టీల్ ఉపయోగాలు :

• సైకిళ్ళు, ఆటోమొబైల్లలో ఉపయోగిస్తారు.
• పాత్రలు, పెన్నుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 25.
క్రోమియమ్, మాంగనీస్లను, వాటి ఆక్సైజ్ల నుంచి నిష్కర్షణం చేయడంలో అల్యూమినియమ్ ఎలా ఉపయోగపడుతుంది?
జవాబు:

• Al ను క్షయకరణిగా ఉపయోగిస్తారు.
• అల్యూమినో థర్మిట్ పద్ధతి ద్వారా Cr, Mn ల ఆక్సైడ్ నుంచి Cr, Mn లను నిష్కర్షణ చేస్తారు.
  Cr₂O₃ + 2Al → 2Cr + Al₂O₃
  3Mn₃O₄ + 8Al → 4Al₂O₃ + 9Mn

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
సార్ధలోహ సంగ్రహణ క్రియ ద్వారా కాపర్ను నిష్కర్షణం చేస్తారు, కానీ జింక్ను కాదు వివరించండి.
జవాబు:
సార్ధ లోహ సంగ్రహణ క్రియ ద్వారా కాపర్ను నిష్కర్షణం చేస్తారు, కానీ జింక్ను కాదు.

వివరణ :

• Zn⁺²/Zn యొక్క E° = -0.762V. ఇది _ Cu⁺²/Cu యొక్క E° 0.337V కన్నా తక్కువ.
• పై విలువల ఆధారంగా జింక్ బలమైన క్షయకరణి అని తెలియుచున్నది మరియు ఇది Cu⁺² అయాను సులభంగా స్థానభ్రంశం చెందించును.
  
• జింకను సార్ధ లోహ సంగ్రహణ క్రియ ద్వారా నిష్కర్షణం చేయాలంటే జింక్ కన్నా బలమైన క్షయకరణిని ఉపయోగించాలి.

ప్రశ్న 2.
కాపర్ నిష్కర్షణ దాని ఆక్సైడ్ ముడిఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడం ద్వారా కంటే పైరైటిస్ నుంచి ఎందుకు ఎక్కువ కష్టం?
జవాబు:
కాపర్ నిష్కర్షణ దాని ఆక్సైడ్ ముడి ఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడం ద్వారా కంటే పైరైటిస్ నుండి ఎక్కువ కష్టం.

వివరణ :
పైరైటిస్ (Cu₂S), కార్బన్ లేదా హైడ్రోజన్లతో క్షయకరణం చెందడు. ఎందువలన అనగా దాని ప్రమాణ స్వేచ్ఛాశక్తి ఏర్పాటు విలువ (∆G°) CS₂ మరియు H₂S కన్నా ఎక్కువ.

కాపర్ ఆక్సైడ్ యొక్క ∆G° విలువ CO₂, కన్నా తక్కువ.
సల్ఫైడ్ ధాతువు మొదట ఆక్సైడ్గా భర్జన ప్రక్రియ ద్వారా మార్చబడుతుంది తరువాత క్షయకరణం చెందును.

ప్రశ్న 3.
మండల శోధనను వివరించండి.
జవాబు:
మలినాలు ఘనస్థితిలో ఉన్న లోహంలో కంటే గలనస్థితిలో ఉండే లోహంలో ఎక్కువ కరిగి ఉంటాయనే నియమం మీద ఈ పద్ధతి ఆధారపడి ఉంది. అపరిశుద్ధ లోహపు కడ్డీకి ఒక చివర తిరిగే వృత్తాకార తాపకం బిగించబడి ఉంటుంది. ముందుకు తిరిగే తాపకంతోపాటు గలన మండలం తిరుగుతుంది. తాపకం ముందుకు జరుగుతున్నకొద్దీ, గలనం నుంచి శుద్ధలోహం స్ఫటికీకరణం చెందుతుంది. మలినాలు పక్కనున్న గలన మండలంలోకి వెళ్తాయి. ఈ ప్రక్రియను అనేకసార్లు పునరావృతం చేస్తారు. తాపకం ఒకే దిశలో ఒక చివర నుంచి ఇంకొక చివరకు తిరుగుతూ ప్రయాణిస్తుంది. ఒక చివరన మలినాలు సాంద్రీకరణం చెందుతాయి. ఈ చివరే సరిహద్దు (cut off). చాలా ఎక్కువ స్వచ్ఛత గల అర్ధవాహక శ్రేణి లోహాలను పొందడానికి ఈ పద్ధతి చాలా ఉపయోగకరం.
ఉదా : జెర్మేనియం, సిలికాన్, బోరాన్, గాలియమ్, ఇండియమ్.

ప్రశ్న 4.
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక న్ను నిష్కర్షణం చేయడంలో జరిగే రసాయన చర్యలను రాయండి.
జవాబు:
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక న్ను నిష్కర్షణం చేయునపుడు జరుగు రసాయన చర్యలు

ప్రశ్న 5.
ఐరన్ నిష్కర్షణం జరిగేటప్పుడు, బ్లాస్ట్ కొలిమిలో వివిధ మండలాలలో జరిగే రసాయన చర్యలను రాయండి.
జవాబు:
ఐరన్ నిష్కర్షణం జరిగేటప్పుడు, బ్లాస్ట్ కొలిమిలో వివిధ మండలాలలో జరిగే రసాయన చర్యలు

ప్రశ్న 6.
సిలికాతో కలిసి ఉన్న బాక్సైట్ ముడిఖనిజంలో సిలికా నుంచి అల్యూమినాను ఎలా వేరుచేస్తారు? [AP. Mar.’16]
జవాబు:
ఈ పద్ధతిని తెల్ల బాక్సైట్ను శుద్ధి చేయుటకు ఉపయోగిస్తారు.
సర్పైక్ పద్ధతి :
మెత్తగా నూరిన బాక్సైట్కు కోక్ కలిపి 2075K వద్ద వేడిచేస్తూ N₂ వాయువును పంపుతారు. అల్యూమినియం నైట్రైడ్ ఏర్పడును. మలినం SiO₂ క్షయకరణం చెంది ఏర్పడును.
Al₂O₃ + 3C + N₂ → 2AIN + 3CO↑
SiO₂ + 2C → Si↑ + 2 CO↑

అల్యూమినియం నైట్రైడ్తో నీటితో చర్య జరిపి Al(OH)₃ ఏర్పరచును. Al(OH)₃ ను 1200°C వద్ద వేడిచేయగా అనార్ద్ర Al₂O₃ ఏర్పడును.
AlN + 3H₂O → Al(OH)₃ + NH₃↑
2Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O

ప్రశ్న 7.
భర్జనం, భస్మీకరణాలను భేదపరిచే ఉదాహరణలు ఇవ్వండి. [TS. Mar.’16]
జవాబు:
భర్జనం :
ఖనిజాన్ని విడిగా గాని, ఇతర పదార్థాలతో కలిపిగాని గాలి సమక్షంలో అధిక ఉష్ణోగ్రతలకు వేడిచేయడాన్ని భర్జనం అంటారు.

ఇది సల్ఫైడ్ ధాతువులకు అనువర్తనం చెందును.
ఉదా : 2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂

భస్మీకరణం :
ఖనిజం ద్రవీభవించకుండా దానిలో గల బాష్పశీల పదార్థాలను, గాలి తగలకుండా వేడిచేయటం ద్వారా తొలగించే పద్ధతిని భస్మీకరణం అంటారు.
→ ఈ పద్ధతిని కార్బొనేట్లు, బైకార్బొనేట్లను భస్మీకరణం చేయుటకు వాడతారు.
ఉదా : CaCO₃ → CaO + CO₂

ప్రశ్న 8.
Cr₂O₃ ఏర్పాటుకు ∆G° విలువ – 540kJ mol^-1, Al₂O₃ ఏర్పాటుకు – 827kJ mol^-1. Al తో Cr₂O₃ క్షయకరణం సాధ్యమా?
జవాబు:
ఇవ్వబడిన దానిని బట్టి ఈ క్రింది ఉష్ణ రసాయన చర్యలు సాధ్యపడతాయి.

∆G° = ఋణాత్మకం కావున చర్య పురోగమిస్తుంది.
కావున Cr₂O₃ క్షయకరణం Al తో సాధ్యపడుతుంది.

ప్రశ్న 9.
అల్యూమినియమ్ విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణంలో, గ్రాఫైట్ కడ్డీ పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
అల్యూమినియం విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణంలో (హాల్ – హెరోల్ట్ పద్ధతి) గ్రాఫైట్ ఆనోడ్గా పనిచేయును.

ఆనోడ్ వద్ద O₂ వాయువు వెలువడును. ఈ O₂ వాయువు కార్బన్ ఆనోడ్లో చర్య జరిపి CO₂ ను ఏర్పరుచును. కావున ఈ గ్రాఫైట్ కడ్డీలు నెమ్మదిగా ఖర్చు అగుతాయి. కావున వీటిని సమయానుకూలంగా మరొక గ్రాఫైట్ కడ్డీతో మార్పిడి చేయాలి.

ప్రశ్న 10.
క్రింది లోహ శోధన పద్దతులలో సూత్రాలను పేర్కొనండి.
ఎ) మండలశోధనం బి) విద్యుత్ శోధనం (శుద్ధి చేయడం) సి) పోలింగ్ డి) బాష్ప ప్రావస్థ శోధనం
జవాబు:
ఎ) మండలశోధనం :
మలినాలు ఘనస్థితిలో ఉన్న లోహంలో కంటే గలనస్థితిలో ఉండే లోహంలో ఎక్కువ కరిగి ఉంటాయనే నియమం మీద ఈ పద్ధతి ఆధారపడి ఉంది. అపరిశుద్ధ లోహపు కడ్డీకి ఒక చివర తిరిగే వృత్తాకార తాపకం బిగించబడి ఉంటుంది. ముందుకు తిరిగే తాపకంతోపాటు గలన మండలం తిరుగుతుంది. తాపకం ముందుకు జరుగుతున్నకొద్దీ, గలనం నుంచి శుద్ధలోహం స్ఫటికీకరణం చెందుతుంది. మలినాలు పక్కనున్న గలన మండలంలోకి వెళ్తాయి. ఈ ప్రక్రియను అనేకసార్లు పునరావృతం చేస్తారు. తాపకం ఒకే దిశలో ఒక చివర నుంచి ఇంకొక చివరకు తిరుగుతూ ప్రయాణిస్తుంది. ఒక చివరన మలినాలు సాంద్రీకరణం చెందుతాయి. ఈ చివరే సరిహద్దు (cut off). చాలా ఎక్కువ స్వచ్ఛత గల అర్ధవాహక శ్రేణి లోహాలను పొందడానికి ఈ పద్ధతి చాలా ఉపయోగకరం.
ఉదా : జెర్మేనియం, సిలికాన్, బోరాన్, గాలియమ్, ఇండియమ్.

బి) విద్యుత్ శోధనం (శుద్ధి చేయడం) :
విద్యుద్విశ్లేషణ :
Cu, Ag. Au మొదలైన అపరిశుద్ధ లోహాలను ఈ పద్ధతిలో శోధనం చేస్తారు. ఈ పద్ధతిలో అపరిశుద్ధ లోహాన్ని ఆనోడ్గాను, శుద్ధలోహాన్ని కాథోడ్గాను ఉపయోగిస్తారు. ఆమీకృత లోహ లవణ ద్రావణం లేదా గలన స్థితిలో లోహ లవణాన్ని ఎలక్ట్రోలైట్గా వాడతారు. విద్యుత్ను పంపితే శుద్ధ లోహం కాథోడ్ పై నిక్షిప్తమవుతుంది. మలినాలు విద్యుత్ పాత్రలో ఆనోడ్ వద్ద అడుగుకు చేరతాయి. దీన్ని “ఆనోడ్ మడ్” అంటారు.

c) పోలింగ్ :
లోహాలతో ఆయా లోహాల ఆక్సైడ్లు మలినాలుగా ఉన్న సందర్భాలలో ఈ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు. మలిన లోహాన్ని ద్రవస్థితిలోకి మార్చి కార్బన్ పొడితో కప్పి, పచ్చి కర్రలతో కలుపుతారు. పచ్చికర్రల నుంచి, కార్బన్ నుంచి వెలువడిన క్షయకరణ వాయువులు లోహ ఆక్సైడ్లను తిరిగి శుద్ధ లోహాలుగా మారుస్తారు. ఉదా : Cu, Sn లోహాలను ఈ పద్ధతిలో శోధనం చేస్తారు.

d) బాష్ప ప్రావస్థ శోధనం :
ఈ పద్ధతిలో, లోహాన్ని బాష్పశీల సమ్మేళనంగా మార్చి సంగ్రహిస్తారు. తరువాత, దానిని విఘటనం చెందించి శుద్ధ స్థితిలో లోహాన్ని రాబడతారు. కాబట్టి, ఈ పద్ధతికి కావలసినవి :
i) లభ్యమయ్యే కారకంతో లోహం బాష్పశీల సమ్మేళనాన్ని ఏర్పరచాలి.
ii) బాష్పశీల సమ్మేళనం సులభంగా విఘటనం చెందాలి, అప్పుడే సంగ్రహణం సులభమవుతుంది.
కింది ఉదాహరణ ఈ పద్ధతిని తెలియజేస్తాయి.

నికెల్ శోధనం – మాండ్ పద్ధతి :
ఈ పద్ధతిలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సమక్షంలో నికెల్ను వేడిచేస్తే నికెల్ టెట్రా కార్బొనిల్ అనే బాష్పశీల సంక్లిష్ట పదార్థం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 11.
Al, MgO ను క్షయకరణం చేయడానికి పరిస్థితులను సూచించండి.
జవాబు:
రెండు ఆక్సైడ్లు ఏర్పడుటకు సమీకరణాలు

ఎల్లింగ్హామ్ పటంలో ఈ రెండు ఆక్సైడ్ రేఖలు ఒక బిందువు వద్ద కలుసుకుంటాయి. MgO ను Al లోహంతో క్షయకరణం చేయగా ∆G° విలువ సున్నా.

పైన ఇవ్వబడిన సమాచారం నుండి MgO, Al లోహంతో క్షయకరణం 1665 K తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద జరుగదు. Mg, Al₂O₃ ని Al గా క్షయకరణం 1665 K కన్నా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద చేస్తుంది.

Al- లోహం MgO ను Mg గా క్షయకరణం 1665K పైన చేస్తుంది. ఎందువలన అనగా Al₂O₃ యొక్క ∆G° విలువ MgO యొక్క ∆G° విలువ కన్నా తక్కువ.

ప్రశ్న 12.
ప్లవన ప్రక్రియ పద్ధతిలో సల్ఫైడ్ ముడిఖనిజ శుద్ధీకరణను వివరించండి. [AP. Mar.’17; AP & TS. Mar.’15]
జవాబు:
ప్లవన ప్రక్రియ :
సల్ఫైడ్ ఖనిజాల నుంచి ఖనిజమాలిన్యాన్ని తొలగించడానికి ఈ పద్ధతి వాడకంలో ఉంది. చూర్ణం చేయబడ్డ ముడిఖనిజాన్ని నీటితో కలిపి అవలంబనం చేస్తారు. నూనె సమక్షంలో గాలిని పంపి, గుండ్రంగా తిరిగే తెడ్డుతో అవలంబనాన్ని గిలకరిస్తారు. ఖనిజ కణాలు గల నురుగు ఏర్పడుతుంది. ఈ అవలంబనానికి బుడగల సేకర్తలను, స్థిరీకరణులను కలుపుతారు. బుడగల సేకర్తలు (ఉదా : పైన్ ఆయిల్, కొవ్వు ఆమ్లాలు, గ్జాంథేట్లు మొదలైనవి) ఖనిజ కణాలను నీటిలోకి పోకుండా అడ్డుకుంటాయి. స్థిరీకరణులు (ఉదా : క్రిసాల్లు, ఎనిలీన్), నురుగును స్థిరీకరిస్తాయి. ఖనిజ కణాలు నూనెతో తడిగా అవుతాయి, ఖనిజ మాలిన్య కణాలు నీటితో తడిగా అవుతాయి. తెడ్డుతో తిప్పి మిశ్రమాన్ని క్షోభించటంతో గాలి లోపలికి ప్రవేశించి నురుగు ఏర్పడి ముడిఖనిజ కణాలు నురుగుతో కలసి వస్తాయి. అప్పుడు ముడిఖనిజ కణాలు నురుగు నుంచి లభ్యమవుతాయి.

నురుగు తేలికగా ఉండటం వల్ల, తెట్టులాగ ఏర్పడిన దానిని వేరుచేయవచ్చు. తరువాత తెట్టును ఆరబెట్టి ఖనిజాన్ని పొందవచ్చు. నిమ్నకారులను వాడటం వల్ల గాని, నీరు, నూనె నిష్పత్తిని సరిచేయడం వల్ల గాని రెండు సల్ఫైడ్ ముడిఖనిజాల మిశ్రమాన్ని వేరుపరచవచ్చు. ఉదాహరణకు ZnS, PbS ఉన్న ముడిఖనిజానికి, NaCN ను నిమ్నకారిగా వాడతారు. ZnS ను నురుగులోకి రాకుండా NaCN ఆపి, NaCN, ZnS ఉపరితలం మీద Na₂[Zn (CN)₄] పొరను ఏర్పరుస్తుంది. PbS ను మాత్రమే నురుగులోకి . రానిస్తుంది.

ప్రశ్న 13.
బాక్సైట్ నుంచి అల్యూమినా నిక్షాళన పద్ధతిని వివరించండి. [TS. Mar. ’17]
జవాబు:
అల్యూమినియమ్ ముఖ్య ధాతువు అయిన బాక్సైట్లో SiO₂, ఐరన్ ఆక్సైడ్లు, టైటానియమ్ ఆక్సైడ్ (TiO₂) మలినాలు ఉంటాయి. చూర్ణం చేసిన ధాతువుకు గాఢ NaOH ద్రావణం కలిపి 473 – 523 K ఉష్ణోగ్రత, 35 – 36 bar పీడనం వద్ద చర్య జరిపిస్తారు. ఈ విధంగా, Al₂O₃ సోడియమ్ అల్యూమినేట్గా నిక్షాళనం (SiO₂ కూడా సోడియమ్ సిలికేట్గా) చెందుతుంది. ఇతర మలినాలు ఉండిపోతాయి.
Al₂O_3(ఘ)(ఘ) + 2NaOH_(జల) + 3H₂O_(ద్ర) → 2 Na[Al(OH)₄]_(జల)

అల్యూమినేట్ క్షార ప్రవృత్తి గలది. దానిలోనికి CO₂ వాయువును పంపి, తటస్థీకరించి, సార్ధ Al₂O₃ గా అవక్షేపిస్తారు. ఈ స్థితిలో అప్పుడే తయారుచేసిన సార్ధ Al₂O₃ ని ద్రావణానికి కొద్ది మొత్తంలో కలుపుతారు. Al₂O₃. xH₂O పూర్తిగా అవక్షేపితమయ్యేటట్లు ఇది ప్రేరేపిస్తుంది.
2 Na[Al(OH)₄]_(జల) + CO_2(వా) → Al₂O₃. xH₂O_(ఘ) + 2NaHCO_3(జల)

సోడియమ్ సిలికేట్ ద్రావణంలో ఉండిపోతుంది. అవక్షేపిత సార్ధ అల్యూమినాను వడపోత ద్వారా వేరుపరచి, తడిలేకుండా చేసి, వేడిచేస్తే శుద్ధ Al₂O₃ లభిస్తుంది.

ప్రశ్న 14.
ఎల్లింగ్హామ్ పటం అంటే ఏమిటి? ఆక్సైడ్ల క్షయకరణంలో ఈ పటాల ద్వారా ఏమి గ్రహించవచ్చు?
జవాబు:
గిబ్స్ శక్తి రేఖాపటాలను మొదటగా హెచ్.జె.టి. ఎల్లింగ్హమ్ వాడాడు. ఆక్సైడ్ క్షయకరణంలో క్షయకరణాల ఎంపికను పరిశీలించడానికి ఇది గట్టి ఆధారాన్ని ఇస్తుంది. దీనిని ఎల్లింగ్ హామ్ పటం అంటారు. ముడిఖనిజం ఉష్ట్రీయ క్షయకరణం ఎంతవరకు జరుగుతుందని చెప్పడానికి ఈ పటాలు ఉపయోగపడతాయి. చర్య జరగాలంటే, నిర్దిష్ట ఉష్ణోగ్రత వద్ద, చర్య గిబ్స్ శక్తి ఋణాత్మకంగా ఉండాలి.

ఎ) మూలకాల ఆక్సైడ్ తయారీకి (2xM_(ఘ) + O_2(వా) →2M_xO_(ఘ)) సంబంధించి ఎల్లింగ్హామ్ పటాలంటే ∆_rG^Θకి, Tకి పటాలు. ఈ చర్యలో, వాయువుల వినియోగం వల్ల వాయు పరిమాణం ఎడమ నుంచి కుడికి తగ్గుతుంది. ఇది ∆S విలువ రుణాత్మకం కావడానికి దారితీస్తుంది. అందువల్ల సమీకరణం (∆G = ∆H – T ∆S) లో రెండవ స్థిరాంకం గుర్తు మారుతుంది. తరువాత ఉష్ణోగ్రత పెరిగినప్పటికీ ∆G పెరుగుతుంది. (సాధారణంగా, ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే, ∆G తగ్గుతుంది). ఫలితంగా M_x O_(ఘ) తయారీకి పైన చూపించిన చాలా చర్యలకు ఎల్లింగ్హామ్ పటంలో వక్రాలకు ధనాత్మక వాలు ఉంటుంది.

బి) ప్రావస్థలో ఏదైనా మార్పు జరిగినప్పుడు (ఘ – ద్ర లేదా ద్ర వా) తప్ప ప్రతి పటం ఒక సరళరేఖే. వాలులో ధనాత్మక దిశలో పెరుగుదల అటువంటి మార్పు జరిగే ఉష్ణోగ్రతను సూచిస్తుంది. (ఉదా : Zn, ZnO పటంలో, సరళరేఖలో ఒక్కసారిగా జరిగే మార్పు ద్రవీభవనాన్ని సూచిస్తుంది).

సి) రేఖాపటంలో ఒక స్థానం కింద ∆G రుణాత్మకం అవుతుంది (అంటే M_xO స్థిరంగా ఉంది). ఈ స్థానం పైన M_xO దానంతట అదే విఘటనం చెందుతుంది.

డి) ఒక ఎల్లింగ్హామ్ పటంలో, సాధారణ లోహాల ఆక్సీకరణానికి (వాటి సంబంధిత జాతుల క్షయకరణానికి), కొన్ని క్షయకరణులకు ∆G^Θపటాలు ఇచ్చారు. వివిధ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ∆_rG^Θవిలువలు, మొదలైన వాటిని (ఆక్సైడ్ తయారీకి) ఇచ్చారు. కాబట్టి వివరణ సులభతరమవుతుంది.
C, CO లలో 673K వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) మంచి క్షయకరణి.

• 983K మరియు ఆపై ఉష్ణోగ్రత వద్ద కోక్ (C) మంచి క్షయకరణి.
• పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్హమ్ పటాల నుండి గమనించబడినవి.

CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయుట ద్వారా జింక్ను నిష్కర్షణం చేయరు.
వివరణ :
2Zn + O₂ → 2ZnO, ∆G° = -650 kJ
2CO + O₂ → 2CO₂, ∆G° = -450 kJ
2ZnO + 2CO → 2Zn + 2CO₂, ∆G° = 200 kJ

∆G° విలువ ధనాత్మకం అయినచో చర్య పురోగమించదు.
పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్ హామ్ పటాల నుండి వివరించబడినది.

ప్రశ్న 15.
కాపర్ పైరైటిస్ నుంచి కాపర్ను ఎలా నిష్కర్షణ చేస్తారు?
జవాబు:

కాపర్ ఉనికి, నిష్కర్షణ సూత్రాలు :
మానవ జాతికి అనాదిగా కాపర్ గురించి తెలుసు. “Cuprum” అనే పదం నుంచి దీని సంకేతం ‘Cu’ వచ్చింది.

a) ఉనికి :
మూలకస్థితిలో కాపర్ లోహం చాలా తక్కువగా లభిస్తుంది. అది ఎక్కువగా ఆక్సీ సమ్మేళనాలుగానూ, సల్ఫర్ సమ్మేళనాలుగానూ లభిస్తుంది. కాపర్ ముఖ్యఖనిజాలు.

మాలకైట్, అజురైట్లు ఇతర ఖనిజాలు (ఫార్ములాల కోసం సాధారణ లోహ నిష్కర్షణను చూడండి).

b) కాపర్ నిష్కర్షణ :
కాపర్ మూలకాన్ని దాని సల్ఫైడ్ ఖనిజం నుంచి ముఖ్యంగా తయారుచేస్తారు. ధాతువును బట్టి దానికి చేసే అభిచర్యను ‘నిర్ణయిస్తారు.

సల్ఫైడ్ ధాతువుల నుంచి నిష్కర్షణ :
కాపర్ లోహానికి ముఖ్యధాతువు కాపర్ పైరైటీస్. ప్రగలన పద్ధతిలో కాపర్ లోహాన్ని ధాతువు నుంచి పొందుతారు. ఈ చర్యలో వివిధ దశలను క్రింద ఇచ్చాం.

i) ధాతువును “జా క్రషర్స్” (Jaw crushers) లోనూ తరవాత ‘బాల్ మిల్స్’ (ball mills) లోనూ వేసి మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు. ఈ చూర్ణస్థితిలోని ధాతువును ప్లవన క్రియతో గాఢపరుస్తారు. ధాతు చూర్ణాన్ని నీటిలో అవలంబింపచేస్తారు. దానికి కొద్దిపాటి ‘పైన్ ఆయిల్’ (pine oil) ను కలుపుతారు. దాని తరువాత ఆ మిశ్రమంలోని బాగా గాలిని పంపి కలుపుతారు. అప్పుడు ఏర్పడిన నురుగుతో పాటు ధాతుకణాలు దాదాపు పూర్తిగా కలిసి వస్తాయి. తొట్టి అడుగుభాగానికి ‘గాంగ్’ చేరుకుంటుంది. నురుగును వేరు చేసి దాదాపు 95 శాతం శుద్ధ ధాతువును పొందుతారు.

ii) రివర్బొరేటరీ కొలిమి హార్త్ పై అధికంగా గాలిని పంపి ధాతువును భర్జనం చేస్తే దానిలోని బాష్పశీలి మలినాలు (As, Sb లాంటివి) బయటికి పోతాయి. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ల మిశ్రమం వస్తుంది. సల్ఫైడ్లు పాక్షికంగా ఆక్సీకరణం చెంది ఆయా ఆక్సైడ్లు ఏర్పడతాయి. ఈ చర్యలు కింది విధంగా ఉంటాయి.

iii) ప్రగలనం :
భర్జన ఫలితంగా వచ్చిన ధాతువుతో కొంచెం కోక్, ఇసుక (సిలికా)ను కలిపి బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ప్రగలనం చేసి ద్రవీకృతం చేస్తారు. కోక్ దహనానికి కావలసిన గాలిని కొలిమి అడుగు భాగాన ఉన్న ‘టయర్స్’ నుంచి లోపలికి పంపుతారు. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ ఆక్సీకరణం ఇంకొంచెం ఎక్కువగా జరుగుతుంది. క్రింది చర్యలలో చూపించినట్లుగా ఐరన్ సిలికేట్ లోహమలం ఏర్పడుతుంది.

iv) బెస్సిమర్గీకరణం :
“మాటి” ని బెస్సిమ్హర్ కన్వర్టర్ వేస్తారు, బెస్సిమర్ కన్వర్టర్ ఒక అండాకారంలో ఉండే కొలిమి. దాన్ని ఉక్కు ప్లేటులతో చేస్తారు. ఈ కొలిమికి లైమ్తో గాని, మెగ్నీషియమ్ ఆక్సైడ్తో గాని క్షార లైనింగ్ ఇస్తారు. (ఇవి డోలమైట్ లేదా మాగ్నసైట్ నుంచి చేస్తారు). కన్వర్టర్ను ట్రానియన్ (Trunnions) ల సహాయంతో పట్టి ఉంచుతారు. దీన్ని మనకు కావలసిన వైపుకి వంపుకోవచ్చు. కొలిమి క్రింది భాగంలో ఉన్న ‘టయర్స్’ ద్వారా గాలి, ఇసుక కలిపిన వడిగాలిని పంపుతారు. ద్రవలోహం కన్వర్టర్ అడుగుభాగానికి చేరుకుంటుంది.

బ్లాస్ట్ కొలిమి జరిగే చర్యలన్నీ పూర్తి అవుతాయి. దాదాపు ఐరన్ పూర్తిగా లోహమలం రూపంలో తీసివేయబడుతుంది. క్యుప్రస్ ఆక్సైడ్, క్యుప్రస్ సల్ఫైడ్లు చర్య జరిపి కాపర్ లోహం ఏర్పడుతుంది.
2 Cu₂O + Cu₂S → 6 Cu + SO₂

ద్రవ లోహాన్ని ఇసుక అచ్చుల్లో పోసి చల్లారుస్తారు. SO₂ వాయువు బయటికి పోతుంది. అలా ఏర్పడిన కాపర్ను “బ్లిష్టర్ కాపర్” అంటారు. దీనిలో శుద్ధత దాదాపు 98% ఉంటుంది.

v) లోహ శుద్ధి :
“బ్లిష్టర్-కాపర్”ను విద్యు ద్విశ్లేషణ ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు. అపరిశుద్ద కాపర్ లోహ ఫలకాలను ఆనోడ్గా వాడతారు. లెడ్ లైనింగ్ చేసిన తొట్టిలో కాపర్ (II) సల్ఫేట్ ద్రావణం పోసి అందులో వాటిని వేలాడదీస్తారు. పలచటి కాపర్ రేకులు కాథోడ్గా పనిచేస్తాయి. కాథోడ్ రేకులపై గ్రాఫైట్తో పూతపూస్తారు. విద్యుద్విశ్లేషణ చేస్తే కాథోడ్లపై శుద్ద కాపర్ నిక్షిప్తమవుతుంది. ఈ పద్దతిలో లభించే కాపర్ శుద్ధత 100% ఉంటుంది.

ప్రశ్న 16.
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక్ నిష్కర్షణాన్ని క్లుప్తంగా వివరించండి.
జవాబు:
జింక్ లోహ సంగ్రహణ :
జింక్ యొక్క ముఖ్య ధాతువులు :
జింక్ బ్లెండ్ ———- ZnS
జింకైట్ ———- ZnO
కాలమిన్ —— ZnCO₃
వీటిలో “జింక్ బ్లెండ్” ముఖ్యమైనది.

వివిధ దశలు :
i) పొడి చేయడం :
ధాతువును “బాల్ మిల్”లలో మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు.

ii) ధాతువును సాంద్రీకరణం చేయడం :
ధాతువును మొదటి గురుత్వ లక్షణాధార సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో పొడిగా చేసిన ధాతువును విల్లే బల్ల (Wilfley’s table) లపై నీటి ప్రవాహంలో కడుగుతారు. ఈ బల్ల పై భాగం ముడతలు పడినట్లుగా ఉన్న (corrugated) రేకులా ఉంటుంది. పైగా అది కదులుతూ ఉంటుంది. ఈ కదలికల వల్ల తేలికపాటి ‘గాంగ్’ కణాలు ప్రవాహంలో కొట్టుకునిపోతాయి. భారఖనిజ కణాలు బల్ల అడుగు భాగానికి చేరుకుంటాయి. ఈ విధానంలో ధాతువు పాక్షికంగా సాంద్రీకరణ చెందుతుంది.

పాక్షికంగా సాంద్రీకరణం చెందిన ధాతువును ప్లవన క్రియ ద్వారా మరింత సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో ధాతు కణాలు నురుగుతో పాటు వేరవుతాయి.

అప్పుడు గాంగ్లో ఐరన్ ఆక్సైడ్ ఉంటే విద్యుదయస్కాంత పద్ధతిలో పూర్తిగా సాంద్రీకృతమవుతుంది. ఐరన్ ఆక్సైడ్ అయస్కాంత పదార్థం అవడం వల్ల అయస్కాంత ధృవానికి సమీపంలో కుప్పగా పడుతుంది.

iii) పైన వచ్చిన సాంద్రీకృత ధాతువును రోటరీ షెల్ఫ్ బర్నర్ (rotary shelf burner) లో భర్జనం చేస్తారు. ఈ బర్నర్లో భూసమాంతర షెల్ఫ్ లు (లేదా గదులు మాదిరిగా) ఉంటాయి. వాటిలో చార్జిని కలపడానికి బ్లేడ్ల లాంటి వసతి ఉంటుంది. బర్నర్పై భాగం నుంచి ధాతువును వేసి, అడుగు నుంచి జింక్ ఆక్సైడ్ను తీసుకుంటారు. కింద ఇచ్చిన చర్యలు బర్నర్లో భర్జనం చేసినప్పుడు జరుగుతాయి.
2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂
ZnS + 2O₂ → ZnSO₄
2ZnSO₄ → 2ZnO + 2SO₂ + O₂.
లోహనిష్కర్షణకు ప్రారంభ పదార్థం కాలిమిన్ అయితే దాన్ని సరాసరి భస్మీకరణం చేస్తారు. జింక్ ఆక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది.

iv)క్షయకరణం :
ఆక్సైడు లోహంగా క్షయకరణం చేయడానికి మూడు పద్ధతులు వాడుకలో ఉన్నాయి. ఎక్కువ వాడకంలో ఉన్న పద్ధతి “బెల్జియన్ పద్ధతి”. ఈ పద్ధతిలో భర్జనం చేసిన ధాతువుతో బొగ్గు లేదా కోక్తో బాగా కలుపుతారు. దాన్ని కొలిమి బంక మట్టితోగాని, మట్టితోగాని చేసిన రిటార్ట్లలోకి తీసుకుంటారు. ఈ రిటార్టు సీసాల ఆకారంలో ఉండే గొట్టాలు. వీటికి ఒక చివర మూసి ఉంటుంది. రెండో చివర మట్టితో చేసి, గాలితో చల్లబరచిన కండెన్సర్లతో కలిపి ఉంటాయి. పెద్ద కొలిమిలో ఈ రిటార్ట్లను అధిక సంఖ్యల్లో అరలుగా ఏర్పాటు చేస్తారు. వాయువులను మండించి రిటార్ట్లను 1100°C వద్దకు వేడిచేస్తారు. ఐరన్ ఫలకాలతో చేసిన “ప్రొలాంగ్” (Prolongs) లను కండెన్సర్లకు జతచేస్తారు. మట్టి కండెన్సర్లలోకి ప్రొలాంగ్లలోకి మలినలోహం చేరుకుంటుంది. ఈ లోహంలో జింక్ ఆక్సైడ్ కలిసి ఉంటుంది. దీన్ని “జింక్ డస్ట్” (zinc dust) అంటారు. కొంత జింక్ లోహం ద్రవస్థితిలో ఉంటుంది. దీన్ని అచ్చుల్లో పోసి ఘనీభవింపచేస్తారు. ఈ లోహాన్ని జింక్ స్పెక్టర్ (zinc spelter) అంటారు.
ZnO + C → Zn + CO;
ZnO + CO → Zn + CO₂.

ప్రశ్న 17.
కాపర్ నిష్కర్షణలో ప్రగలనం పద్ధతిని వివరించండి.
జవాబు:
ప్రగలనం :
భర్జన ఫలితంగా వచ్చిన ధాతువుతో కొంచెం కోక్, ఇసుక (సిలికా)ను కలిపి బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ప్రగలనం చేసి ద్రవీకృతం చేస్తారు. కోక్ దహనానికి కావలసిన గాలిని కొలిమి అడుగు భాగాన్న ఉన్న ‘టయర్స్’ నుంచి లోపలికి పంపుతారు. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ ఆక్సీకరణం ఇంకొంచెం ఎక్కువగా జరుగుతుంది. క్రింది చర్యలలో చూపించినట్లుగా ఐరన్ సిలికేట్ లోహమలం ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 18.
విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణాన్ని సోదాహరణంగా వివరించండి.
జవాబు:
విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణం :
ఏ లోహ సంగ్రహణంలో అయితే విద్యుత్ కొలిమిలు, విద్యుద్విశ్లేషణ పద్ధతులు మరియు ఇతర విద్యుత్ ప్రక్రియలు ఉపయోగిస్తారో దానిని విద్యుత్ లోహ సంగ్రహణం అంటారు.

గలన లోహ లవణ క్షయకరణంలో విద్యుద్విశ్లేషణ వాడతారు. అటువంటి పద్ధతులు విద్యుత్ రసాయన. నియమాలపై ఆధారపడతాయి.
ఆ నియమాలు ఈ క్రింది సమీకరణం ద్వారా అర్థమవుతాయి.
∆G° = – n FE°
n = ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య
E° = ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్

అల్యూమినాను విద్యుద్విశ్లేషణం చేయుట :
పరిశుద్ధ అల్యూమినాను కరిగించిన క్రయొలైట్లో కరిగించి దానిని పెద్ద ఇనుప తొట్టెలో తీసుకుంటారు. ఈ తొట్టె కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుద్విశ్లేష్యంలో మునిగేటట్లుగా వ్రేలాడదీయబడిన కార్బన్ కడ్డీలు ఆనోడ్గా పని చేస్తాయి. ఉష్ణోగ్రతను సుమారు 1000°C వద్ద ఉండేట్లుగా చూస్తారు.

విద్యుత్ను ప్రసారం చేయగానే విద్యుద్విశ్లేషణం జరిగి కాథోడ్ వద్ద అల్యూమినియం, ఆనోడ్ వద్ద O₂ వాయువు ఏర్పడతాయి. ఆనోడ్ వద్ద వెలువడిన 02 వాయువు దానితో చర్య జరిపి తినివేయబడటం వలన ఆనోడు తరచుగా మార్చుతూ ఉండాలి.

విద్యుద్విశ్లేషణలో జరిగే చర్యలు (ఊహించబడిన)
AlF₃ → Al⁺³ + 3F^– (అయనీకరణం)
Al⁺³ + 3e^– → Al (కాథోడ్)
F^– → F + e^– (ఆనోడ్)
2A₂O₃ + 12F → 4lF₃ + 3O₂ (ఆనోడ్)

ప్రశ్న 19.
బాక్సైట్ నుంచి అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణను క్లుప్తంగా వివరించండి.
జవాబు:
అల్యూమినియమ్ సంగ్రహణ :
ముఖ్య ఖనిజాలు :

1. కోరండం : Al₂O₃
2. డయాస్పోర్ : Al₂O₃.H₂O
3. బాక్సైట్ : Al₂O₃. 2H₂O
4. గిబ్సైట్ : Al₂O₃. 3H₂O
5. క్రయొలైట్ : Na₃ AlF₆

అల్యూమినియంను ముఖ్యంగా బాక్సైట్ నుండి సంగ్రహిస్తారు. దీని సంగ్రహణలో మూడు దశలు ఉన్నాయి. అవి 1) బాక్సైట్ను శుద్ధి చేయుట 2) అల్యూమినాను విద్యుత్ క్షయకరణం చెందించుట, 3) లోహాన్ని శుద్ధిచేయుట.

1. బాక్సైట్ను శుద్ధిచేయుట :
ఐరన్ ఆక్సైడ్ మలినంగా ఉన్న బాక్సైట్ను (ఎర్రబాక్సైట్) బేయర్ లేదా హాల్ పద్ధతిని ఉపయోగించి శుద్ధి చేస్తారు. సిలికా మలినం ఉన్న బాక్సైట్ను తెల్ల బాక్సైట్ అంటారు. దీనిని సర్పెక్ పద్ధతి ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు.

బేయర్ పద్ధతి :
బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి భర్జనం చేస్తారు. అపుడు ఫెర్రస్ ఆక్సైడ్ ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్గా మారుతుంది. తరువాత గాఢ NaOH ద్రావణంతో ఆటోక్లేవ్లో 150°C వద్ద ఉడకబెడతారు. అపుడు ధాతువులోని అల్యూమినా కరిగి ద్రావణంలోకి పోతుంది. Fe₂O₃ మాత్రం కరగదు.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవానికి అపుడే అవక్షేపించబడిన Al(OH)₃, అవక్షేపాన్ని కలిపి కొన్ని గంటలు కలియబెడతారు. అపుడు ద్రావణంలోని సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ జల విశ్లేషణం చెంది Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.
2NaAlO₂ + 4H₂O → 2Al(OH)₃ + 2NaOH

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, ఆరబెట్టి 1200°C పద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ధ్ర Al₂O₃ ఏర్పడుతుంది.

హాల్ పద్ధతి :
బాక్సెట్ను చూర్ణంచేసి Na₂CO₃ తో గలనం చేస్తారు. సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ఏర్పడుతుంది. దీనిని నీటితో నిష్కర్షణ చేస్తారు. అపుడు Fe₂O₃ మలినాలు మిగిలిపోయి సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ద్రావణంలోకి పోతుంది.
Al₂O₃ + Na₂CO₃ → 2 NaAlO₂ + CO₂.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవాన్ని 50°C – 60°C కు వేడిచేసి దానిలోనికి CO2 వాయువును -పంపుతారు. జలవిశ్లేషణం జరిగి అల్యూమినియం హైడ్రాక్సైడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
2NaAlO₂ + 3H₂O + CO₂ – 2Al(OH)₃ + Na₂CO₃

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితోకడిగి. ఆరబెట్టి 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ద్ర Al₂O, ఏర్పడుతుంది. సర్పక్ విధానం : బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి కోక్ కలిపి నైట్రోజన్ వాయువును పంపుతూ 1800°C వద్ద వేడిచేస్తారు. అపుడు SiO₂ కోక్ చేత సిలికాన్ గా క్షయకరణం చెందించబడి బాష్పంగా మారి బయటకు పోతుంది.
SiO₂ + 2C → Si + 2CO.
అదే సందర్భంలో అల్యూమినా, అల్యూమినియం నైట్రైడ్గా మారుతుంది.
Al₂O₃ + 3C + N₂ → 2Al N + 3CO

అట్లేర్పడిన అల్యూమినియం నైట్రైడ్ ను నీటితో మరిగిస్తారు. అల్యూమినియం హైడ్రాక్సెడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
AlN + 3H₂O → Al(OH)₃ + NH₃

Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడిచేస్తారు. పరిశుద్ధమైన అల్యూమినా ఏర్పడుతుంది.
Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O

అల్యూమినాను విద్యుద్విశ్లేషణం చేయుట :
పరిశుద్ధ అల్యూమినాను కరిగించిన క్రయొలైట్లో కరిగించి దానిని పెద్ద ఇనుప తొట్టెలో తీసుకుంటారు. ఈ తొట్టె కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుద్విశ్లేష్యంలో మునిగేటట్లుగా వ్రేలాడదీయబడిన కార్బన్ కడ్డీలు ఆ నో డ్ గా పని చేస్తాయి. ఉష్ణోగ్రతను సుమారు 1000°C వద్ద ఉండేట్లుగా చూస్తారు.

విద్యుత్ను ప్రసారం చేయగానే విద్యు ద్విశ్లేషణం జరిగి కాథోడ్ వద్ద అల్యూమినియం, ఆనోడ్ వద్ద 02 వాయువు ఏర్పడతాయి. ఆనోడ్ వద్ద వెలువడిన 02 వాయువు దానితో చర్య జరిపి తినివేయబడటం వలన ఆనోడు తరచుగా మార్చుతూ ఉండాలి.

విద్యుద్విశ్లేషణలో జరిగే చర్యలు (ఊహించబడిన)
AlF₃ → Al⁺³ + 3F^– (అయనీకరణం)
Al⁺³ + 3е^– → Al (కాథోడ్)
F^– → F + e^– (ఆనోడ్)
2Al₂O₃ + 12F → 4AlF₃ + 3O₂ (ఆనోడ్)

అల్యూమినియం లోహాలను శుద్ధిచేయుట :
ఈ పద్ధతిలో కార్బన్ లైనింగ్ ఉన్న ఇనుడుతొట్టె ఉంటుంది. దీనిలో మూడు పొరలు ఉంటాయి. క్రింది పొరలో కాపర్, సిలికాన్ మలినాలు ఉన్న అల్యూమినియం ఉంటుంది. ఇది ఆనోడ్గా పనిచేస్తుంది. మధ్యపొరలో (క్రయొలైట్ + బేరియం ఫ్లోరైడ్) మిశ్రమం ఉంటుంది. ఇది ఎలక్ట్రోలైట్గా పనిచేస్తుంది. పై పొరలో శుద్ధమైన అల్యూమినియంఉంటుంది. ఇది కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుత్ ను పంపినప్పుడు మధ్యపొరనుండి అల్యూమినియం పై పొరలోకి చేరుకుంటుంది. అంతే పరిమాణం ఉన్న అల్యూమినియం అడుగు నుండి మధ్య పొరకు చేరుకుంటుంది. పై పొరనుండి ఎప్పటికప్పుడు అల్యూమినియంను తీసివేస్తారు. ఈ విధంగా లభించిన అల్యూమినియం 99.9% శుద్ధత్వం కలిగి ఉంటుంది.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
ఒక నిర్దిష్ట విషయంలో క్షయకారిణి ఎంపిక ఉష్ణగతిక ప్రభావకంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. రెండు ఉదాహరణలతో వివరించండి.
జవాబు:
ఒక నిర్దిష్ట విషయంలో క్షయకరణి ఎంపిక ఉష్ణగతిక ప్రభావకంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ విషయం ఈ క్రింది ఉదాహరణలను పరిగణనలోనికి తీసుకొనుట ద్వారా వివరించబడింది.
C, CO లలో 673 వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) మంచి క్షయకరణి.

• 983K మరియు ఆపై ఉష్ణోగ్రత వద్ద కోక్ (C) మంచి క్షయకరణి.
• పై పరిశీలనలు ఎల్లింగ్రమ్ పటాల నుండి గమనించబడినవి.

CO ను ఉపయోగించి జింక్ ఆక్సైడ్ను క్షయకరణం చేయట ద్వారా జింక్ను నిష్కర్షణం చేయరు.

వివరణ :
2Zn + O₂ → 2ZnO, ∆G° = -650 kJ
2CO + O₂ → 2CO₂, ∆G° = -450 kJ
2ZnO + 2CO → 2Zn + 2CO₂, ∆G° = 200 kJ
∆G° విలువ ధనాత్మకం అయినచో చర్య పురోగమించదు.
కాపర్ నిష్కర్షణ దాని ఆక్సైడ్ ముడిఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడం ద్వారా కంటే పైరైటిస్ నుండి ఎక్కువ కష్టం.

వివరణ :
పైరైటిస్ (Cu₂S), కార్బన్ లేదా హైడ్రోజన్లతో క్షయకరణం చెందదు. ఎందువలన అనగా దాని ప్రమాణ స్వేచ్ఛాశక్తి ఏర్పాటు విలువ (∆G°) CS₂ మరియు H₂S కన్నా ఎక్కువ.

కాపర్ ఆక్సైడ్ యొక్క ∆G° విలువ CO₂ కన్నా తక్కువ.
సల్ఫైడ్ ధాతువు మొదట ఆక్సైడ్గా భర్జన ప్రక్రియ ద్వారా మార్చబడుతుంది తరువాత క్షయకరణం చెందును.

ప్రశ్న 2.
జింక్ బ్లెండ్ నుంచి జింక్ నిష్కర్షణాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
జింక్ లోహ సంగ్రహణ :
జింక్ యొక్క ముఖ్య ధాతువులు :
జింక్ బ్లెండ్ ———- ZnS
జింకైట్ ———- ZnO
కాలమిన్ —— ZnCO₃
వీటిలో “జింక్ బ్లెండ్” ముఖ్యమైనది.

వివిధ దశలు :
i) పొడి చేయడం :
ధాతువును “బాల్ మిల్”లలో మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు.

ii) ధాతువును సాంద్రీకరణం చేయడం :
ధాతువును మొదటి గురుత్వ లక్షణాధార సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో పొడిగా చేసిన ధాతువును విల్లే బల్ల (Wilfley’s table) లపై నీటి ప్రవాహంలో కడుగుతారు. ఈ బల్ల పై భాగం ముడతలు పడినట్లుగా ఉన్న (corrugated) రేకులా ఉంటుంది. పైగా అది కదులుతూ ఉంటుంది. ఈ కదలికల వల్ల తేలికపాటి ‘గాంగ్’ కణాలు ప్రవాహంలో కొట్టుకునిపోతాయి. భారఖనిజ కణాలు బల్ల అడుగు భాగానికి చేరుకుంటాయి. ఈ విధానంలో ధాతువు పాక్షికంగా సాంద్రీకరణ చెందుతుంది.

పాక్షికంగా సాంద్రీకరణం చెందిన ధాతువును ప్లవన క్రియ ద్వారా మరింత సాంద్రీకరణం చేస్తారు. ఇందులో ధాతు కణాలు నురుగుతో పాటు వేరవుతాయి.

అప్పుడు గాంగ్లో ఐరన్ ఆక్సైడ్ ఉంటే విద్యుదయస్కాంత పద్ధతిలో పూర్తిగా సాంద్రీకృతమవుతుంది. ఐరన్ ఆక్సైడ్ అయస్కాంత పదార్థం అవడం వల్ల అయస్కాంత ధృవానికి సమీపంలో కుప్పగా పడుతుంది.

iii) పైన వచ్చిన సాంద్రీకృత ధాతువును రోటరీ షెల్ఫ్ బర్నర్ (rotary shelf burner) లో భర్జనం చేస్తారు. ఈ బర్నర్లో భూసమాంతర షెల్ఫ్ లు (లేదా గదులు మాదిరిగా) ఉంటాయి. వాటిలో చార్జిని కలపడానికి బ్లేడ్ల లాంటి వసతి ఉంటుంది. బర్నర్పై భాగం నుంచి ధాతువును వేసి, అడుగు నుంచి జింక్ ఆక్సైడ్ను తీసుకుంటారు. కింద ఇచ్చిన చర్యలు బర్నర్లో భర్జనం చేసినప్పుడు జరుగుతాయి.
2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂
ZnS + 2O₂ → ZnSO₄
2ZnSO₄ → 2ZnO + 2SO₂ + O₂.
లోహనిష్కర్షణకు ప్రారంభ పదార్థం కాలిమిన్ అయితే దాన్ని సరాసరి భస్మీకరణం చేస్తారు. జింక్ ఆక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది.

iv)క్షయకరణం :
ఆక్సైడు లోహంగా క్షయకరణం చేయడానికి మూడు పద్ధతులు వాడుకలో ఉన్నాయి. ఎక్కువ వాడకంలో ఉన్న పద్ధతి “బెల్జియన్ పద్ధతి”. ఈ పద్ధతిలో భర్జనం చేసిన ధాతువుతో బొగ్గు లేదా కోక్తో బాగా కలుపుతారు. దాన్ని కొలిమి బంక మట్టితోగాని, మట్టితోగాని చేసిన రిటార్ట్లలోకి తీసుకుంటారు. ఈ రిటార్టు సీసాల ఆకారంలో ఉండే గొట్టాలు. వీటికి ఒక చివర మూసి ఉంటుంది. రెండో చివర మట్టితో చేసి, గాలితో చల్లబరచిన కండెన్సర్లతో కలిపి ఉంటాయి. పెద్ద కొలిమిలో ఈ రిటార్ట్లను అధిక సంఖ్యల్లో అరలుగా ఏర్పాటు చేస్తారు. వాయువులను మండించి రిటార్ట్లను 1100°C వద్దకు వేడిచేస్తారు. ఐరన్ ఫలకాలతో చేసిన “ప్రొలాంగ్” (Prolongs) లను కండెన్సర్లకు జతచేస్తారు. మట్టి కండెన్సర్లలోకి ప్రొలాంగ్లలోకి మలినలోహం చేరుకుంటుంది. ఈ లోహంలో జింక్ ఆక్సైడ్ కలిసి ఉంటుంది. దీన్ని “జింక్ డస్ట్” (zinc dust) అంటారు. కొంత జింక్ లోహం ద్రవస్థితిలో ఉంటుంది. దీన్ని అచ్చుల్లో పోసి ఘనీభవింపచేస్తారు. ఈ లోహాన్ని జింక్ స్పెక్టర్ (zinc spelter) అంటారు.
ZnO + C → Zn + CO;
ZnO + CO → Zn + CO₂.

ప్రశ్న 3.
బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ఐరన్ నిష్కర్షణలో జరిగే చర్యలను వివరించండి.
జవాబు:
బ్లాస్ట్ కొలిమిలో వివిధ ఉష్ణోగ్రత అవధుల్లో ఐరన్ ఆక్సైడ్ క్షయకరణం జరుగుతుంది. కొలిమి అడుగు భాగం నుంచి వేడి గాలిని పంపుతారు. కింది భాగంలోనే దాదాపు 2200K ఉష్ణోగ్రత ఉండేటట్లు కోక్ను మండిస్తారు. ఈ పద్ధతికి కావాల్సిన ఎక్కువ ఉష్ణాన్ని, మండే బొగ్గు సరఫరా చేస్తుంది. CO, ఉష్ణం కొలిమి పై భాగంలో చేరతాయి. పై భాగంలో ఉష్ణోగ్రత తక్కువ. పై భాగం నుంచి వచ్చే ఐరన్ ఆక్సైడ్లు (Fe₂O₃, Fe₃O₄) అంచెలంచెలుగా FeO గా క్షయకరణం చెందుతాయి. కాబట్టి తక్కువ ఉష్ణోగ్రత అవధుల్లో, ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత అవధుల్లో జరిగే క్షయకరణ చర్యలు, ∆_rG^Θ కి, T కి గీసిన పటాలలో వాటి రేఖాపటాల ఖండన బిందువుల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. ఈ చర్యలను కింది విధంగా కలిపి చూపించవచ్చు.
500 – 800 K వద్ద (బ్లాస్ట్ కొలిమిలో తక్కువ ఉష్ణోగ్రతా అవధుల్లో)
3 Fe₂O₃ + CO → 2 Fe₃O₄ + CO₂
Fe₃O₄ + 4 CO → 3 Fe + 4 CO₂
Fe₂O₃ + CO → 2 FeO + CO₂

900 – 1500 K వద్ద (బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత అవధి) :
C + CO₂ → 2 CO
FeO + CO → Fe + CO₂

సున్నపురాయి CaOగా విఘటనం చెంది, ముడి ఖనిజంలోని సిలికేట్ మాలిన్యాన్ని CaSiO₃ లోహమలంగా వేరుపరుస్తుంది. లోహమలం గలన స్థితిలో ఉండి. ఐరన్ నుంచి వేరవుతుంది.

బ్లాస్ట్ కొలిమి నుంచి లభించే ఐరన్లో దాదాపు 4% కార్బన్, తక్కువ మొత్తంలో చాలా మాలిన్యాలు (ఉదా : S, P, Si, Mn) ఉంటాయి. దీనిని పిగ్ ఐరన్ అంటారు. పోత ఇనుము, (కాస్ట్ ఐరన్), పిగ్ ఐరన్ (దుక్క ఇనుము) రెండూ వేరు వేరు. దుక్క ఇనుమును బొగ్గుతో వేడిగాలిని ఉపయోగించి ద్రవీభవనం చేస్తే పోత ఇనుము తయారవుతుంది. దీనిలో కొంచెం తక్కువ కార్బన్ (దాదాపు 3%) ఉంటుంది. ఇది చాలా ‘గట్టిగా, పెళుసుగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 4.
కాపర్ పైరైటిస్ నుంచి కాపర్ నిష్కర్షణాన్ని విశదీకరించండి.
జవాబు:
కాపర్ ఉనికి, నిష్కర్షణ సూత్రాలు :
మానవ జాతికి అనాదిగా కాపర్ గురించి తెలుసు. “Cuprum” అనే పదం నుంచి దీని సంకేతం ‘Cu’ వచ్చింది.

a) ఉనికి :
మూలకస్థితిలో కాపర్ లోహం చాలా తక్కువగా లభిస్తుంది. అది ఎక్కువగా ఆక్సీ సమ్మేళనాలుగానూ, సల్ఫర్ సమ్మేళనాలుగానూ లభిస్తుంది. కాపర్ ముఖ్యఖనిజాలు.

మాలకైట్, అజురైట్లు ఇతర ఖనిజాలు (ఫార్ములాల కోసం సాధారణ లోహ నిష్కర్షణను చూడండి).

b) కాపర్ నిష్కర్షణ :
కాపర్ మూలకాన్ని దాని సల్ఫైడ్ ఖనిజం నుంచి ముఖ్యంగా తయారుచేస్తారు. ధాతువును బట్టి దానికి చేసే అభిచర్యను ‘నిర్ణయిస్తారు.

సల్ఫైడ్ ధాతువుల నుంచి నిష్కర్షణ :
కాపర్ లోహానికి ముఖ్యధాతువు కాపర్ పైరైటీస్. ప్రగలన పద్ధతిలో కాపర్ లోహాన్ని ధాతువు నుంచి పొందుతారు. ఈ చర్యలో వివిధ దశలను క్రింద ఇచ్చాం.

i) ధాతువును “జా క్రషర్స్” (Jaw crushers) లోనూ తరవాత ‘బాల్ మిల్స్’ (ball mills) లోనూ వేసి మెత్తని చూర్ణంగా చేస్తారు. ఈ చూర్ణస్థితిలోని ధాతువును ప్లవన క్రియతో గాఢపరుస్తారు. ధాతు చూర్ణాన్ని నీటిలో అవలంబింపచేస్తారు. దానికి కొద్దిపాటి ‘పైన్ ఆయిల్’ (pine oil) ను కలుపుతారు. దాని తరువాత ఆ మిశ్రమంలోని బాగా గాలిని పంపి కలుపుతారు. అప్పుడు ఏర్పడిన నురుగుతో పాటు ధాతుకణాలు దాదాపు పూర్తిగా కలిసి వస్తాయి. తొట్టి అడుగుభాగానికి ‘గాంగ్’ చేరుకుంటుంది. నురుగును వేరు చేసి దాదాపు 95 శాతం శుద్ధ ధాతువును పొందుతారు.

ii) రివర్బొరేటరీ కొలిమి హార్త్ పై అధికంగా గాలిని పంపి ధాతువును భర్జనం చేస్తే దానిలోని బాష్పశీలి మలినాలు (As, Sb లాంటివి) బయటికి పోతాయి. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ల మిశ్రమం వస్తుంది. సల్ఫైడ్లు పాక్షికంగా ఆక్సీకరణం చెంది ఆయా ఆక్సైడ్లు ఏర్పడతాయి. ఈ చర్యలు కింది విధంగా ఉంటాయి.

iii) ప్రగలనం :
భర్జన ఫలితంగా వచ్చిన ధాతువుతో కొంచెం కోక్, ఇసుక (సిలికా)ను కలిపి బ్లాస్ట్ కొలిమిలో ప్రగలనం చేసి ద్రవీకృతం చేస్తారు. కోక్ దహనానికి కావలసిన గాలిని కొలిమి అడుగు భాగాన ఉన్న ‘టయర్స్’ నుంచి లోపలికి పంపుతారు. కాపర్, ఐరన్ సల్ఫైడ్ ఆక్సీకరణం ఇంకొంచెం ఎక్కువగా జరుగుతుంది. క్రింది చర్యలలో చూపించినట్లుగా ఐరన్ సిలికేట్ లోహమలం ఏర్పడుతుంది.

iv) బెస్సిమర్గీకరణం :
“మాటి” ని బెస్సిమ్హర్ కన్వర్టర్ వేస్తారు, బెస్సిమర్ కన్వర్టర్ ఒక అండాకారంలో ఉండే కొలిమి. దాన్ని ఉక్కు ప్లేటులతో చేస్తారు. ఈ కొలిమికి లైమ్తో గాని, మెగ్నీషియమ్ ఆక్సైడ్తో గాని క్షార లైనింగ్ ఇస్తారు. (ఇవి డోలమైట్ లేదా మాగ్నసైట్ నుంచి చేస్తారు). కన్వర్టర్ను ట్రానియన్ (Trunnions) ల సహాయంతో పట్టి ఉంచుతారు. దీన్ని మనకు కావలసిన వైపుకి వంపుకోవచ్చు. కొలిమి క్రింది భాగంలో ఉన్న ‘టయర్స్’ ద్వారా గాలి, ఇసుక కలిపిన వడిగాలిని పంపుతారు. ద్రవలోహం కన్వర్టర్ అడుగుభాగానికి చేరుకుంటుంది.

బ్లాస్ట్ కొలిమి జరిగే చర్యలన్నీ పూర్తి అవుతాయి. దాదాపు ఐరన్ పూర్తిగా లోహమలం రూపంలో తీసివేయబడుతుంది. క్యుప్రస్ ఆక్సైడ్, క్యుప్రస్ సల్ఫైడ్లు చర్య జరిపి కాపర్ లోహం ఏర్పడుతుంది.
2 Cu₂O + Cu₂S → 6 Cu + SO₂

ద్రవ లోహాన్ని ఇసుక అచ్చుల్లో పోసి చల్లారుస్తారు. SO₂ వాయువు బయటికి పోతుంది. అలా ఏర్పడిన కాపర్ను “బ్లిష్టర్ కాపర్” అంటారు. దీనిలో శుద్ధత దాదాపు 98% ఉంటుంది.

v) లోహ శుద్ధి :
“బ్లిష్టర్-కాపర్”ను విద్యు ద్విశ్లేషణ ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు. అపరిశుద్ద కాపర్ లోహ ఫలకాలను ఆనోడ్గా వాడతారు. లెడ్ లైనింగ్ చేసిన తొట్టిలో కాపర్ (II) సల్ఫేట్ ద్రావణం పోసి అందులో వాటిని వేలాడదీస్తారు. పలచటి కాపర్ రేకులు కాథోడ్గా పనిచేస్తాయి. కాథోడ్ రేకులపై గ్రాఫైట్తో పూతపూస్తారు. విద్యుద్విశ్లేషణ చేస్తే కాథోడ్లపై శుద్ద కాపర్ నిక్షిప్తమవుతుంది. ఈ పద్దతిలో లభించే కాపర్ శుద్ధత 100% ఉంటుంది.

ప్రశ్న 5.
బాక్సైట్ నుంచి అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణంలో ఉన్న వివిధ అంచెలను వివరించండి.
జవాబు:
అల్యూమినియమ్ సంగ్రహణ :
ముఖ్య ఖనిజాలు :

1. కోరండం : Al₂O₃
2. డయాస్పోర్ : Al₂O₃.H₂O
3. బాక్సైట్ : Al₂O₃. 2H₂O
4. గిబ్సైట్ : Al₂O₃. 3H₂O
5. క్రయొలైట్ : Na₃ AlF₆

అల్యూమినియంను ముఖ్యంగా బాక్సైట్ నుండి సంగ్రహిస్తారు. దీని సంగ్రహణలో మూడు దశలు ఉన్నాయి. అవి 1) బాక్సైట్ను శుద్ధి చేయుట 2) అల్యూమినాను విద్యుత్ క్షయకరణం చెందించుట, 3) లోహాన్ని శుద్ధిచేయుట.

1. బాక్సైట్ను శుద్ధిచేయుట :
ఐరన్ ఆక్సైడ్ మలినంగా ఉన్న బాక్సైట్ను (ఎర్రబాక్సైట్) బేయర్ లేదా హాల్ పద్ధతిని ఉపయోగించి శుద్ధి చేస్తారు. సిలికా మలినం ఉన్న బాక్సైట్ను తెల్ల బాక్సైట్ అంటారు. దీనిని సర్పెక్ పద్ధతి ద్వారా శుద్ధి చేస్తారు.

బేయర్ పద్ధతి :
బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి భర్జనం చేస్తారు. అపుడు ఫెర్రస్ ఆక్సైడ్ ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్గా మారుతుంది. తరువాత గాఢ NaOH ద్రావణంతో ఆటోక్లేవ్లో 150°C వద్ద ఉడకబెడతారు. అపుడు ధాతువులోని అల్యూమినా కరిగి ద్రావణంలోకి పోతుంది. Fe₂O₃ మాత్రం కరగదు.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవానికి అపుడే అవక్షేపించబడిన Al(OH)₃, అవక్షేపాన్ని కలిపి కొన్ని గంటలు కలియబెడతారు. అపుడు ద్రావణంలోని సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ జల విశ్లేషణం చెంది Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది.
2NaAlO₂ + 4H₂O → 2Al(OH)₃ + 2NaOH

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, ఆరబెట్టి 1200°C పద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ధ్ర Al₂O₃ ఏర్పడుతుంది.

హాల్ పద్ధతి :
బాక్సెట్ను చూర్ణంచేసి Na₂CO₃ తో గలనం చేస్తారు. సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ఏర్పడుతుంది. దీనిని నీటితో నిష్కర్షణ చేస్తారు. అపుడు Fe₂O₃ మలినాలు మిగిలిపోయి సోడియం మెటా అల్యూమినేట్ ద్రావణంలోకి పోతుంది.
Al₂O₃ + Na₂CO₃ → 2 NaAlO₂ + CO₂.

ద్రావణాన్ని వడపోసి మలినాలను వేరు చేస్తారు. గాలిత ద్రవాన్ని 50°C – 60°C కు వేడిచేసి దానిలోనికి CO2 వాయువును -పంపుతారు. జలవిశ్లేషణం జరిగి అల్యూమినియం హైడ్రాక్సైడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
2NaAlO₂ + 3H₂O + CO₂ – 2Al(OH)₃ + Na₂CO₃

అట్లేర్పడ్డ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితోకడిగి. ఆరబెట్టి 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడి చేస్తారు. అనార్ద్ర Al₂O, ఏర్పడుతుంది. సర్పక్ విధానం : బాక్సైట్ను మెత్తగా చూర్ణంచేసి కోక్ కలిపి నైట్రోజన్ వాయువును పంపుతూ 1800°C వద్ద వేడిచేస్తారు. అపుడు SiO₂ కోక్ చేత సిలికాన్ గా క్షయకరణం చెందించబడి బాష్పంగా మారి బయటకు పోతుంది.
SiO₂ + 2C → Si + 2CO.
అదే సందర్భంలో అల్యూమినా, అల్యూమినియం నైట్రైడ్గా మారుతుంది.
Al₂O₃ + 3C + N₂ → 2Al N + 3CO

అట్లేర్పడిన అల్యూమినియం నైట్రైడ్ ను నీటితో మరిగిస్తారు. అల్యూమినియం హైడ్రాక్సెడ్ అవక్షేపం ఏర్పడుతుంది.
AlN + 3H₂O → Al(OH)₃ + NH₃

Al(OH)₃ అవక్షేపాన్ని వడపోసి, నీటితో కడిగి, 1200°C వద్ద తీవ్రంగా వేడిచేస్తారు. పరిశుద్ధమైన అల్యూమినా ఏర్పడుతుంది.
Al(OH)₃ → Al₂O₃ + 3H₂O

అల్యూమినాను విద్యుద్విశ్లేషణం చేయుట :
పరిశుద్ధ అల్యూమినాను కరిగించిన క్రయొలైట్లో కరిగించి దానిని పెద్ద ఇనుప తొట్టెలో తీసుకుంటారు. ఈ తొట్టె కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుద్విశ్లేష్యంలో మునిగేటట్లుగా వ్రేలాడదీయబడిన కార్బన్ కడ్డీలు ఆ నో డ్ గా పని చేస్తాయి. ఉష్ణోగ్రతను సుమారు 1000°C వద్ద ఉండేట్లుగా చూస్తారు.

విద్యుత్ను ప్రసారం చేయగానే విద్యు ద్విశ్లేషణం జరిగి కాథోడ్ వద్ద అల్యూమినియం, ఆనోడ్ వద్ద 02 వాయువు ఏర్పడతాయి. ఆనోడ్ వద్ద వెలువడిన 02 వాయువు దానితో చర్య జరిపి తినివేయబడటం వలన ఆనోడు తరచుగా మార్చుతూ ఉండాలి.

విద్యుద్విశ్లేషణలో జరిగే చర్యలు (ఊహించబడిన)
AlF₃ → Al⁺³ + 3F^– (అయనీకరణం)
Al⁺³ + 3е^– → Al (కాథోడ్)
F^– → F + e^– (ఆనోడ్)
2Al₂O₃ + 12F → 4AlF₃ + 3O₂ (ఆనోడ్)

అల్యూమినియం లోహాలను శుద్ధిచేయుట :
ఈ పద్ధతిలో కార్బన్ లైనింగ్ ఉన్న ఇనుడుతొట్టె ఉంటుంది. దీనిలో మూడు పొరలు ఉంటాయి. క్రింది పొరలో కాపర్, సిలికాన్ మలినాలు ఉన్న అల్యూమినియం ఉంటుంది. ఇది ఆనోడ్గా పనిచేస్తుంది. మధ్యపొరలో (క్రయొలైట్ + బేరియం ఫ్లోరైడ్) మిశ్రమం ఉంటుంది. ఇది ఎలక్ట్రోలైట్గా పనిచేస్తుంది. పై పొరలో శుద్ధమైన అల్యూమినియంఉంటుంది. ఇది కాథోడ్గా పనిచేస్తుంది. విద్యుత్ ను పంపినప్పుడు మధ్యపొరనుండి అల్యూమినియం పై పొరలోకి చేరుకుంటుంది. అంతే పరిమాణం ఉన్న అల్యూమినియం అడుగు నుండి మధ్య పొరకు చేరుకుంటుంది. పై పొరనుండి ఎప్పటికప్పుడు అల్యూమినియంను తీసివేస్తారు. ఈ విధంగా లభించిన అల్యూమినియం 99.9% శుద్ధత్వం కలిగి ఉంటుంది.

సాధించిన సమస్యలు Textual Examples

ప్రశ్న 1.
మెగ్నీషియమ్ అల్యూమినాను క్షయకరణం చేయగల పరిస్థితిని సూచించండి.
సాధన:
రెండు సమీకరణాలు :
a) \(\frac{4}{3}\) Al + O₂ → \(\frac{2}{3}\)Al₂O₃
b) 2 Mg + O₂ → 2MgO

చర్యకు, Al₂O₃, MgO రేఖాపటాల ఖండన బిందువు (ఎల్లింగ్హామ్ పటం లో “A” గా సూచించడమైంది) వద్ద కింది చర్యకు ∆G^Θ ‘సున్నా’ అవుతుంది.
\(\frac{2}{3}\)Al₂ O₃ + 2Mg → 2MgO + \(\frac{4}{3}\)Al

ఆ బిందువు వద్ద మెగ్నీషియమ్ అల్యూమినాను క్షయకరణం చేయగలదు.

ప్రశ్న 2.
ఉష్ణగతికంగా సాధ్యమైనప్పటికీ, ఆచరణలో అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణలో అల్యూమినాను క్షయకరణం చేయడానికి మెగ్నీషియమ్ లోహాన్ని ఎందుకు ఉపయోగించరు?
సాధన:
Al₂O₃, MgO రేఖాపటాల ఖండన బిందువు కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలలో, మెగ్నీషియమ్ అల్యూమినాను క్షయకరణం చేస్తుంది. కానీ ఈ పద్ధతి ఆర్థికంగా లాభదాయకం కాదు.

ప్రశ్న 3.
క్షయకరణ ఉష్ణోగ్రత వద్ద, లోహం ద్రవస్థితిలో ఏర్పడినట్లయితే, లోహ ఆక్సైడ్ క్షయకరణం సులభం. ఎందువల్ల?
సాధన:
ఘనస్థితిలో కంటే ద్రవస్థితిలో లోహం ఎంట్రోపి ఎక్కువ. క్షయకరణం చెందే లోహ ఆక్సైడ్ ఘనస్థితిలో, ఏర్పడే లోహం ద్రవస్థితిలో ఉంటే, ఆ క్షయకరణ పద్ధతికి ఎంట్రోపి మార్పు (∆S) విలువ ధనాత్మక దిశగా ఎక్కువగా ఉంటుంది. కాబట్టి ∆G^Θ ఋణాత్మక దిశగా ఎక్కువగా ఉంటుంది, క్షయకరణం సులభం అవుతుంది.

ప్రశ్న 4.
ఒకేచోట, తక్కువ శ్రేణి కాపర్ ముడిఖనిజాలు, జింక్, ఐరన్ తుక్కు లభ్యమయినప్పుడు, రెండు తుక్కులలో ఏది నిక్షాళనం చేసిన కాపర్ ఖనిజాన్ని క్షయకరణం చేయడానికి సరిపోతుంది? ఎందువల్ల?
సాధన:
విద్యుత్ రసాయనిక శ్రేణిలో జింక్ ఐరన్ పైన ఉంటుంది (జింక్ ఎక్కువ చర్యాశీలత గల లోహం). కాబట్టి, జింక్ తుక్కును వాడినప్పుడు క్షయకరణం వేగంగా జరుగుతుంది. కానీ జింక్ ఐరన్ కంటే ఖరీదైన లోహం. కాబట్టి ఐరన్ తుక్కును వాడటం సహేతుకం.

పాఠ్యాంశ ప్రశ్నలు Intext Questions

ప్రశ్న 1.
పటంలో ఉదహరించిన ఏ ముడిఖనిజాలను అయస్కాంత వేర్పాటు పద్ధతిలో సాంద్రీకరిస్తారు?

జవాబు:
అనుఘటకాలలో అయస్కాంత అనుఘటకం ఉన్న ముడి ఖనిజాన్ని (మలినం, అసలు ముడిఖనిజం) సాంద్రీకరించవచ్చు.
ఉదా : ఇనుప ముడిఖనిజాలు (హెమటైట్, మాగ్నటైట్, సిడరైట్, ఐరన్ పైరైటిస్).

ప్రశ్న 2.
అల్యూమినియమ్ నిష్కర్షణలో నిక్షాళనం ప్రాధాన్యత ఏమిటి?
జవాబు:
SiO₂, Fe₂O₃ మొదలైన మలినాలను బాక్సైట్ ముడిఖనిజం నుంచి వేరుపరచడానికి నిక్షాళనం సాయపడుతుంది. కాబట్టి, చాలా ప్రముఖమైనది.

ప్రశ్న 3.
Cr₂O₃ + 2 Al → Al₂O₃ + 2 Cr (∆G^Θ = – 421kJ) ఈ చర్య ఉష్ణగతికంగా జరిగే వీలుందని గిబ్స శక్తి విలువ నుంచి తెలుస్తుంది. కానీ, ఇది గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎందువల్ల జరగదు?
జవాబు:
ఉష్ణగతికంగా వీలైన చర్యలకు కూడా నిర్దిష్ట ఉత్తేజిత శక్తి అవసరం, కాబట్టి వేడిచేయాలి.

ప్రశ్న 4.
కొన్ని పరిస్థితులలో Mg, Al₂O₃ని క్షయకరణం చేయడం; Al, MgOని క్షయకరణం చేయడం నిజమా? ఆ పరిస్థితులేవి?
జవాబు:
అవును, 1350°C కి కింద Al₂O₃ ని Mg క్షయకరణం చేస్తుంది, 1350°C పైన, MgO ను Al క్షయకరణం చేస్తుంది.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 9th Lesson కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 9th Lesson కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్

వ్యాసరూప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
మానవ లిఖిత అకౌంటింగ్ పద్ధతికి మరియు కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతికి మధ్య ఉన్న తారతమ్యాలను వివరించండి.
జవాబు:
ఈ రెండు పద్ధతుల ప్రధాన లక్ష్యము వ్యాపార వ్యవహారాలను నమోదుచేసి, వర్గీకరించి, క్లుప్తీకరించి, వాటి ఫలితాలను వివరించి, నిర్ణయాలను తీసుకునే వ్యక్తులకు అందజేయడం. అయినప్పటికి ఈ రెండు పద్ధతుల మధ్య క్రింది వ్యత్యాసాలున్నవి.

ప్రశ్న 2.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వలన కలిగే ప్రయోజనాలను తెలపండి.
జవాబు:
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వలన ఈ క్రింది ప్రయోజనాలు లభిస్తాయి.
1) వేగవంతము : వ్యాపార వ్యవహారాలకు లిఖిత పద్ధతి ద్వారా కాలయాపన జరుగుతుంది. కంప్యూటర్ ద్వారా వేగవంతముగా నివేదికలను పొందవచ్చును. కార్యనిర్వహణలో మనుషుల కంటే కంప్యూటర్లు తక్కువ సమయాన్ని తీసుకుంటాయి.

2) స్పష్టత : భవిష్యత్ వినియోగాల కొరకు కావలసిన ప్రాథమిక సమాచారము మొత్తము మరియు నివేదికలు తయారుచేసుకొనుటకు కంప్యూటర్లో అవకాశమున్నది. సమాచారం మొత్తం కంప్యూటర్లో నిక్షిప్తం కాబడి ఎలాంటి తప్పులు లేకుండా పద్దులను తయారుచేసుకొనవచ్చును.

3) విశ్వసనీయత : కంప్యూటర్లకు అలసట ఉండదు. ఎన్ని ప్రక్రియలనైనా చేయవచ్చును. విసుగు కూడా ఉండదు. దీనివలన మానవుల కంటే కంప్యూటర్లపై ఎక్కువ విశ్వాసము కలిగినది. ముఖ్యముగా కంప్యూటరీకరణ అకౌంటింగ్ పద్ధతులు కంప్యూటర్లపై ఆధారపడి ఉన్నందున వాటికి ఉన్న అవినాభావ సంబంధముతో విశ్వసనీయత కలిగినది.

4) అకౌంటింగ్ సమాచారము : గణక సమాచారమును కంప్యూటర్లో పొందుపరిచిన, అది వెంటనే గ్రహించి భద్రపరుచుకొనును. ఇదివరకే అందులో నిక్షిప్తమై ఉన్న సమాచారముతో అనుసంధానించుకొని, క్రమబద్ధీకరించి, వర్తమానానికి మొత్తము సమాచారమును తెలియజేస్తుంది. ఉదా : ఒక వ్యక్తి వస్తువులను నగదు రూపములో చెల్లించి కొనుగోలు చేసినాడు. కంప్యూటర్కు ఈ సమాచారం అందిస్తే ఒక మార్పుతో నగదు ఖాతా, అమ్మకాల ఖాతా, వర్తక, లాభనష్టాల ఖాతాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.

5) సహజమైన సమయ పాలనా వినియోగము : వ్యాపార గణక పద్ధతులన్నీ సహజమైన సమయపాలనా లక్షణము కలిగి ఉన్నందున అదేరీతిలో ఉన్న ఇతర కంప్యూటర్లతో అనుసంధానించబడి ఉండును. ఒకే సమయములో వినియోగదారులందరికి సకాలములో సమాచారము చేరును. ఇది ఒక స్వభావసిద్ధమైన వినియోగము.

6) స్వయంప్రతిపత్తితో నివేదికల తయారీ కంప్యూటర్ స్వతహాగా నివేదికలను తయారుచేసుకొని వివరణాత్మకముగా మంచి ప్రామాణికరీతి సామర్ధ్యము కలిగివున్నది. నగదు పుస్తకము, అంకణా నిల్వలు, బహుఖాతాల నివేదికలన్నీ కూడా ఒక మీటను నొక్కిన వెంటనే మరుక్షణములో లభ్యమయ్యే విధముగా
రూపొందించబడినవి.

7) నిర్దిష్ట ప్రమాణము : సరిపడ మానవ శక్తి కంటే తక్కువగా, ఆశించిన స్థాయిలో అదనపు పనిభారమును కూడా తక్కువ సమయములో నివేదికలను తయారుచేయు సామర్థ్యము కంప్యూటర్లకు ఉన్నది. దానివలన పనిభారము తగ్గి అదనపు పనులు కూడా సమయం వృథాచేయక నిర్దిష్ట ప్రమాణాలను కలిగివుంటుంది.

8) స్పష్టత : కంప్యూటర్లో కనిపించే అంకెలు, అక్షరాలు పూర్తిగా స్పష్టముగా ఉంటాయి. అంకెలు గాని, అక్షరాలు గాని ఒకే శైలిలో పరిమాణము కలిగివుంటాయి. కాబట్టి మానవ లిఖిత కంటే ఇవి ఎలాంటి పొరపాట్లు చేయవు.

9) సామర్థ్యము : అన్ని రకములైన వనరులను ఉపయోగించుకొని కాలయాపన జరగకుండా తన విధులు తానే నిర్వహించుకొను సామర్థ్యము వీటికి ఉన్నది. సకాలములో నిర్ణయాలు తీసుకొని, అవసరమైన సమాచారాన్ని గ్రహించి ఎలాంటి నివేదికలనైనా పొందుటకు ఉపకరించును.

10) నాణ్యమైన నివేదికలు : కంప్యూటరులో నిక్షిప్తమైన సమాచార సేకరణ విధానము గాని, సమాచారాన్ని గాని మనము చేతులతో స్పర్శించుటకు వీలుకాదు. కాబట్టి అవి స్వభావ సహజసిద్ధముగా విశ్వసనీయత, వాస్తవాలు కలిగివుండి నివేదికలను తయారుచేయును. ఈ నివేదికలపై ఆధారపడి వాస్తవాలను గ్రహించ వచ్చును. .

11) యాజమాన్య సమాచార నివేదికలు : ఇది యాజమాన్య సమాచార నివేదికను సకాలములో అందించును. దీనివలన యాజమాన్యము సమర్ధవంతముగా వ్యాపార వ్యవహారాలపై నియంత్రణ కలిగివుంటుంది. ఋణగ్రస్తుల వర్గీకరణ ద్వారా వారిలో రానిబాకీలను తెలుసుకోవచ్చు. ఇది ఆస్తి- అప్పుల నివేదికపై ప్రభావాన్ని చూపుతుంది.

12) నిక్షిప్త సమాచారము మరియు మెరుగైన స్థితి కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ పద్ధతిలో ఎక్కువ ప్రదేశాన్ని ఆక్రమించకుండా మొత్తము సమాచారాన్ని పూర్తిగా చిన్న వెసులుబాటులో భద్రపరచవచ్చును. ఈ సమాచారాన్ని హార్డ్ డిస్క్, కంపాక్టు డిస్క్ లు, ఫ్లాపీల సహాయముతో చిన్న సైజులో ఎక్కువ సమాచారాన్ని నిల్వ చేయవచ్చు.

13) ఉద్యోగులలో అవగాహన : ఉద్యోగులకు సరైన శిక్షణతోపాటు ఈ పద్ధతిపై అవగాహన కలిగించాలి. ఒక్కసారిగా మానవ లిఖిత పద్ధతి నుండి యాంత్రిక కంప్యూటర్ విధానము అవలంబించుటకు కొంత అలజడి కలుగజేయును.

ప్రశ్న 3.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వలన ఎదురయ్యే అవరోధాలను తెలపండి.
జవాబు:
కంప్యూటరీకరణలో ఉన్న అవరోధాలు :
1) వృత్తిరీత్యా శిక్షణకు అయ్యే ఖర్చు : కంప్యూటర్ శిక్షణకు అర్హులైన, నైపుణ్యము కలిగిన ఉద్యోగుల అవసరము ఉన్నది. హార్డ్వేర్, సాఫ్ట్వేర్ పనితీరును అర్ధము చేసుకొని తదనుగుణముగా నిరంతర ప్రక్రియను సాగిస్తూ కాలానుగుణముగా వస్తున్న మార్పుల అధ్యయనానికి ఇవ్వవలసిన శిక్షణకు చాలా ఖర్చవుతుంది.

2) ఉద్యోగుల నుండి వ్యతిరేకత : కంప్యూటర్ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టుట వలన ఆ శాఖలో పనిచేయు ఉద్యోగులలో అభద్రతా భావము పెరిగి, భయాందోళలను కలుగజేయును. తాము పనిచేయు సంస్థలో తమ ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయి చిన్నచూపు. నిరాదరణ గురికాగలమనే ఆందోళన వారిలో కలుగుతుంది.

3) అంతరాయము : ఒక వ్యవస్థ లేక సంస్థ ఈ కంప్యూటర్లను ప్రతిష్టింపదలచినచో తమ దైనందిన వ్యాపారాలకు తీవ్ర విఘాతము కలిగి సమయము వృథా అవుతుంది. ఈ కొత్త వాతావరణానికి శిక్షణ పొంది అందులో పనిచేయుటకు చాలా వ్యవధి కావలెను.

4) కంప్యూటర్ల వైఫల్యము : హార్డ్వేర్ వైఫల్యాల వలన పనులన్నీ స్తంభించిపోయే ప్రమాదము ఉన్నది. అనుకోని పరిస్థితులలో కొన్ని పొరపాట్లు వలన వెనుకకు వెళ్ళి గతానికి సంబంధించి మరొకమారు సిస్టంను సరిచేసుకోవలసి వస్తుంది. మనుషులు చేసే కొన్ని తప్పిదాలను ఇది గుర్తించలేదు. అనుకున్న తనకు తెలిసిన తప్పిదాలను మాత్రమే కంప్యూటర్ సరిచేస్తుంది.

5) భద్రతా లొసుగులు : మనకు తెలియకుండా జరిగే కొన్ని మార్పుల వలన కంప్యూటర్ నేరాలను గుర్తించటం కష్టము. సమాచారాన్ని మార్చి రికార్డు చేసిన పక్షములో నేరపూర్వక కార్యక్రమాలకు ఎక్కువ అవకాశమున్నది. వినియోగదారుల హక్కులను హరించడమేకాక పాస్వర్డ్ చోరీలు జరుగుటకు ఆస్కారమున్నది. ఈ నేపథ్యములో మనము ముందు ఇచ్చిన సమాచారము పూర్తిగా మార్చివేయబడును. టెలీ కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థను దోచుకొని అలాంటి నేరాలకు పాల్పడుతున్నారు. ఇచ్చిన ప్రోగ్రాంలు కూడా సునాయాసముగా వేరే సంకేతాలు ఇచ్చి అపహరించవచ్చును. ఈ నేరాలకు పాల్పడేవారిని గుర్తించడం కష్టము.

6) ఆరోగ్య సమస్యలు : కంప్యూటర్లను ఎక్కువగా వినియోగించడం వలన వెన్నెముక వ్యాధులు, కళ్ళపై ఒత్తిడి, కండరాల నొప్పి మొదలైన ఆరోగ్య సమస్యలు కలుగుతాయి. ఒకవైపు ఉద్యోగుల పని, వారి సామర్థ్యముపై ప్రభావాన్ని చూపడమే కాక వేరొక వైపు వైద్య ఖర్చులు అధికమవుతాయి. కంప్యూటర్లకు వైరస్ సోకే ప్రమాదమున్నది. దీనివలన సిస్టం పూర్తిగా విఫలమైనపుడు ఆన్లైన్ వ్యవహారాలకు, ఇంటర్ నెట్ వినియోగ సమస్యలు వచ్చును. వీటిని ఎదుర్కొనడానికి పరిష్కార మార్గాలు లేవు.

ప్రశ్న 4.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ లోని వివిధ రకాలైన ప్యాకేజీలను తెలపండి.
జవాబు:
వ్యాపార లావాదేవీలు, వ్యవహారములు రికార్డు చేసి తగు భద్రత కల్పించుటకు వినియోగదారుల అవసరం మేరకు కావలసిన నివేదికలు పొందుటకు కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి వాడుకలో తీసుకొని రావడమైనది. ఇది మూడు రకాలుగా వర్గీకరించబడినది.

1. రెడీ టు యూజ్ సాఫ్ట్వేర్ (సిద్ధముగా ఉన్న సాఫ్ట్వేర్)
2. కస్టమైజేషన్ సాఫ్ట్వేర్ (సాంప్రదాయక సాఫ్ట్వేర్)
3. టైలర్డ్ సాఫ్ట్వేర్ (అవసరాలకు అనువుగా మార్చుకొను సాఫ్ట్వేర్)

1) రెడీ టు యూజ్ సాఫ్ట్వేర్ (సిద్దముగా ఉన్న సాఫ్ట్వేర్) : వ్యాపార లావాదేవీలు తక్కువగా ఉండి సాంప్రదాయ వ్యాపారము చేసుకునేవారు, చిన్న వర్తకులు, తక్కువ వ్యవహారములు కలిగినవారు ఈ ప్యాకేజీని ఎంపిక చేసుకుంటారు. వీటి స్థాపన చాలా తక్కువ ఖర్చుతో కూడినది. దీని వినియోగదారులు కూడా తక్కువ సంఖ్యలో ఉంటారు. దీనిని నేర్చుకొనుట కూడా సులభము. వీటి వాడుక అధికము. అందరికి అందుబాటులో ఉన్న ప్యాకేజీ, వ్యాపార రహస్యాలు కూడా చాలా తక్కువ. సైబర్ నేరాలు జరగవు. నేరాలను నియంత్రించే బాధ్యత గలదు. ఈ ప్యాకేజీని విక్రయించే సంస్థ ఉచిత శిక్షణ కల్పిస్తుంది. కాని ఈ సాఫ్ట్వేర్ను ఇతర సాఫ్ట్వేర్తో అనుసంధానము చేయలేము.

2) కస్టమైజేషన్ సాఫ్ట్వేర్ (సాంప్రదాయక సాఫ్ట్వేర్) : వినియోగదారుల ప్రత్యేక అవసరాలు తీర్చుటకు ఇది ప్రవేశపెట్టబడినది. నిర్దిష్ట ప్రమాణాలు కలిగిన సాఫ్ట్వేర్ ప్రస్తుతం మార్కెట్లో లభ్యమవుతున్నది. కాని వినియోగదారుల అభిరుచులకు, అవసరాలకు తగినట్లుగా ఉండదు. ఈ ప్రామాణిక సాఫ్ట్వేర్లో అమ్మకపు ఓచర్లు మరియు అందులో ఇదివరకు ఉన్న నిల్వ మొత్తాలను విడివిడిగా చూపును. ఏది ఏమైనా దీనిని వినియోగించే వ్యాపారి ఒక అమ్మకపు ఓచర్ సమాచారమును ఇందులో ప్రవేశపెట్టి తన నిల్వ ఉన్న స్టాకును త్వరగా తెలుసుకొనుటకు మరియు నివేదికను పొందుటకు తన సాఫ్ట్వేర్ను కస్టమైజ్ చేయవలసిన అవసరమున్నది. ఇలా చేయబడిన సాఫ్ట్వేర్ పెద్ద పెద్ద వ్యాపార సంస్థలకు ఉపయోగపడును. దీనిని వేరే సమాచార సిస్టమ్తో అనుసంధానము చేసుకొనవచ్చును. ఈ సాఫ్ట్వేర్ నిర్వహణ అధిక ఖర్చుతో కూడుకున్నది. ఈ సాఫ్ట్వేర్ విక్రయించిన అమ్మకందారుకు కస్టమైజేషన్ చేసుకొనుటకు గాను అధిక మొత్తము చెల్లించవలెను. కస్టమైజేషన్ అనగా ఈ సాఫ్ట్వేర్ ఇదివరకే ఉన్న ప్రోగ్రాంలే కాక వాటికి మార్పులు, చేర్పులు, కూర్పులు చేసి, నిర్దేశించబడిన వినియోగదారులు గుర్తింపు కలిగివుండవలెను. ఇందులో సమాచారమును రహస్యముగా ఉంచుకునే వీలున్నది. ఇందులో శిక్షణ తీసుకొనుట ముఖ్యము కాబట్టి శిక్షణ ఖర్చు ఎక్కువగా ఉంటుంది.

3) టైలర్డ్ సాఫ్ట్వేర్ (అవసరాలకు అనువుగా మార్చుకొను సాఫ్ట్వేర్ పెద్ద పెద్ద వ్యాపార సంస్థలు, ఎక్కువ మంది వినియోగదారులు కలిగివుండి, భౌగోళికముగా విసిరివేయబడి సుదూర ప్రాంతాలలో ఉన్నవారు దీనిని వినియోగించెదరు. వినియోగదారులు ప్రత్యేక శిక్షణ పొందవలెను. సంస్థ యొక్క సమాచారము, యాజమాన్యానికి సంబంధించిన సమగ్ర సమాచారము అవసరాలనుబట్టి లభ్యమగునట్లు ఇది రూపొందించబడినది. ఇందులో సమాచారము చాలా గోప్యముగా ఉండును.

ప్రశ్న 5.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ ప్రక్రియను వివరించండి.
జవాబు:
కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ నిర్వహణకు అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్ ఉపయోగించబడుతుంది. ఇది డేటాబేసైపై ఆధారపడి తన విధులను నిర్వహిస్తుంది. ఆవర్జాలో వ్రాయవలసిన లావాదేవీల సమాచార ప్రక్రియను పూర్తిగా తొలగించి ఎప్పుడైతే లావాదేవీల సమాచారము దీనికి అందజేయబడుతుందో దానిని ఇదివరకు ఆదేశాలు ఇవ్వబడి ఉన్నందున వాటి సహాయముతో ఆవర్జా ఖాతాలో ఈ సమాచారము ప్రవేశించబడుతుంది.

కంప్యూటర్కు ఈ విధముగా రూపకల్పన చేయబడుతుంది. లావాదేవీల సమాచారము అందిన వెంటనే, ఆవర్జాకు ఈ సమాచార సందేశము చేరిపోవును. ప్రస్తుతం మార్కెట్లో రకరకాల సాఫ్ట్వేర్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి.

కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ సమాచార వర్గీకరణ మూడు ప్రక్రియలుగా జరుగుతుంది.

1. ఇన్పుట్
2. ప్రాసెస్
3. ఔట్పుట్.

1) ఇన్పుట్ : జరుపబడిన ప్రతి వ్యవహారానికి సంబంధించిన వివరణాత్మక సమాచారమును గ్రహించడమే కంప్యూటర్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి ముఖ్య ఉద్దేశ్యము. ఆచరణలో లావాదేవీలకు సంబంధించిన సమాచారము మూలపత్రాల నుంచి తీసుకొనబడుతుంది. లావాదేవీ జరిగిన నేపథ్యములో దాని ఆధారముగా డాక్యుమెంట్ తయారుచేయబడుతుంది. ఇలాంటి కంప్యూటర్ వలన పొందుపరిచిన లావాదేవీల సంగ్రహ సమాచారాన్ని భవిష్యత్తులో కావాలనుకున్నప్పుడు తెలుసుకునే వీలుంటుంది. ఇన్వాయిస్లు, చెక్కులు, అమ్మకపు ఆదేశాలు, క్రెడిట్/డెబిట్ నోట్లు మొదలైనవి మూలపత్రాలకు ఉదాహరణలు. వీటికి సంబంధించి పూర్తి సమాచారము ఇందులో పొందుపరిచి ఉండును. వేరొక విధానము ప్రకారము లావాదేవీలకు సంబంధించి పాటించవలసిన నియమాలు, పద్ధతులను కూడా ఈ ప్రక్రియలు సాగించుటకు వీలుగా వెసులుబాటు కల్పించబడినది. అకౌంటింగ్ సాఫ్ట్వేర్లో ఈ నియమాలు, పద్ధతులన్నీ సంకేతాల రూపములో కంప్యూటర్ సాగించే విధముగా అందులో నిక్షిప్తమై ఉండును.

2) ప్రాసెస్: ఈ కంప్యూటర్లు మానవజాతికి లభించిన గొప్ప వరము. అతితక్కువ కాలములో త్వరితగతిన పనులు చక్కబెడుతుంది. ఈ విధానము వలన కంప్యూటర్ శక్తి సామర్థ్యాలను అకౌంటింగ్ కార్యక్రమాలకు వినియోగించుటకు వీలు అయినది. ప్రస్తుతం జంటపద్దు విధానములో సూచించిన నియమాలకు అనుగుణముగా ఖాతా సమాచారము ఈ కంప్యూటర్ పద్దతిలో కూర్చడమైనది. కంప్యూటరైజేషన్ వలన ఎలాంటి తప్పులు లేక సహజమైన ప్రయోజనము కలుగుటయే దీని ప్రత్యేకత.

3) ఔట్పుట్ : ఈ పద్ధతిలో వర్తక, లాభనష్టాల ఖాతా మరియు ఆస్తి- అప్పుల నివేదికలు మనము కోరిన వెంటనే సునాయాసముగా తక్కువ సమయములో పొందవచ్చును. మనము ఏ సమయములోనైనా ఎలాంటి నివేదిక కావాలనుకున్నా, ఎన్ని మారులు అయినా పొందవచ్చును. ఇదే ప్రక్రియ మానవ లిఖిత పద్ధతిలో ఎక్కువమంది కొన్ని నెలల పాటు శ్రమించవలసి వస్తుంది. ఇది చాలా కష్టమైన వ్యవహారము కాని కంప్యూటర్ మాత్రము ఒక సమాచారము ఇంకొక సమాచారముతో అనుసంధానించుకొని తనకుతానే నివేదికను తయారుచేయగలదు. సమాచార భాగస్వామ్యము ఇందులో ప్రత్యేకత.

అతి స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ పద్ధతి.
జవాబు:
ఆర్థిక వ్యవహారాలను సంఘటనలను నమోదుచేసి, వర్గీకరించి, సంక్షిప్తపరిచి, నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో వాటిని ఉపయోగించే వ్యక్తులకు సమాచారము అందజేసే ప్రక్రియను అకౌంటింగ్ అంటారు. అకౌంటింగ్ ప్రక్రియలో వివిధ దశలైన వ్యాపార వ్యవహారాలను చిట్టాలో వ్రాయడం, ఆవర్జాలోకి నమోదు చేయడం, ఖాతా నిల్వలు తేల్చడం, అంకణా తయారుచేయడం, ఆర్థిక నివేదికలు తయారుచేయడంలో కంప్యూటర్లను వినియోగిస్తే, ఆ అకౌంటింగ్ పద్ధతిని కంప్యూటరైజ్డ్ అకౌంటింగ్ అని అంటారు.

ప్రశ్న 2.
రియల్ టైమ్ అకౌంటింగ్ అనగానేమి ?
జవాబు:
ఒక వ్యాపార లావాదేవికి సమాచారము దానికి సంబంధించిన చిట్టా, ఆవర్జా, ఆర్థిక నివేదికలు కంప్యూటర్కు అందించి భద్రపరుస్తారు. దీనివలన కంప్యూటర్ ఖాతాల నిర్వహణకు సహకరించి భవిష్యత్తులో సమస్య వచ్చినపుడు దానిని పరిష్కరిస్తుంది. ప్రతిరోజు ఈ విధముగా చేయటం వలన త్రైమాసిక, వార్షిక ముగింపు నివేదికలను తయారు చేయడానికి అధిక శ్రమ నుంచి ఉపశమనము కలుగుతుంది. లేకపోతే ఈ నివేదికలు తయారుచేయడానికి మార్కెట్ సిబ్బంది, గణక అధికారులు ఎంతో సమయాన్ని వెచ్చించవలసి వస్తుంది. కంప్యూటరీకరణ వలన ఆ సమయం ఆదా అయి వారు సమయాన్ని ఇతర శాఖలైన ఆర్థిక నిర్వహణ, ఉత్పత్తి రంగం, నాణ్యత పెంపుదల, వినియోగదారులతో సత్సంబంధాలపై తమ దృష్టిని కేంద్రీకరించవచ్చు.

ప్రశ్న 3.
రెడీ-టు- యూస్.
జవాబు:
వ్యాపార లావాదేవీలు తక్కువగా ఉండి సాంప్రదాయ వ్యాపారము చేసుకునే, చిన్నపాటి వర్తకులు ఈ ప్యాకేజీని ఎన్నుకుంటారు. వీటి స్థాపన ఖర్చు తక్కువ. వినియోగదారులు తక్కువ సంఖ్యలో ఉంటారు. దీనిని నేర్చుకొనుట సులభం. ఇది అందరికీ అందుబాటులో ఉన్న ప్యాకేజి. వ్యాపార రహస్యాలు కూడా తక్కువ. సైబర్ నేరాలు జరగవు. |సులువుగా శిక్షణ పొందవచ్చు.

ప్రశ్న 4.
కస్టమైజేషన్.
జవాబు:
కస్టమైజేషన్ అనగా ఈ సాఫ్ట్వేర్లో ఇదివరకే ఉన్న ప్రోగ్రాములే కాక వాటికి మార్పులు, చేర్పులు, కూర్పులు చేసి నిర్దేశించబడిన వినియోగదారుల గుర్తింపు కలిగివుండాలి. ఈ సాఫ్ట్వేరు విక్రయించిన అమ్మకపుదారుకు కస్టమైజేషన్ చేసుకొనుటకు గాను అధిక మొత్తము చెల్లించవలెను. ఈ సాఫ్ట్వేర్ నిర్వహణ అధిక ఖర్చుతో కూడినది. ఇందులో శిక్షణ తీసుకొనుట ముఖ్యము కాబట్టి శిక్షణకు అయ్యే వ్యయం ఎక్కువ. సమాచారాన్ని రహస్యముగా ఉంచుకునే వీలున్నది. దీనిని వేరే సమాచార సిస్టమ్లతో అనుసంధానము చేసుకోవచ్చు. నిర్దిష్ట ప్రమాణాలు కలిగిన సాఫ్ట్వేర్ ప్రస్తుతం మార్కెట్లో లభ్యమవుతున్నది.

ప్రశ్న 5.
టైలర్డ్.
జవాబు:
పెద్ద పెద్ద వ్యాపార సంస్థలు, ఎక్కువమంది వినియోగదారులు కలిగివుండి, భౌగోళికముగా విసిరివేయబడి సుదూర ప్రాంతాలలో ఉన్నవారు దీనిని వినియోగించెదరు. దీనిని వినియోగించేవారు ప్రత్యేక శిక్షణ పొందాలి. సంస్థ యొక్క సమాచారము యాజమాన్యానికి సంబంధించిన సమగ్ర సమాచారము అవసరాలనుబట్టి లభ్యమయ్యేటట్లు ఇది రూపొందించబడినది. అందువలన దీనిని అవసరాలకు అనుగుణంగా మార్చుకునే సాఫ్ట్వేర్. సమాచారం చాలా గోప్యముగా
ఉంటుంది.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 5th Lesson భాగస్వామ్య ఖాతాలు Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Accountancy Study Material 5th Lesson భాగస్వామ్య ఖాతాలు

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
భాగస్వామ్యాన్ని నిర్వచించండి.
జవాబు:
భారత భాగస్వామ్య చట్టము 1932 సెక్షన్ 4 ప్రకారము భాగస్వామ్యము అంటే “అందరుగాని, అందరి తరఫున ఒకరుగాని వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తూ వచ్చే లాభనష్టాలను పంచుకోవడానికి అంగీకరించిన వ్యక్తుల మధ్యగల సంబంధము”.

ప్రశ్న 2.
భాగస్వామ్య సంస్థ యొక్క లక్షణాలు వివరించండి.
జవాబు:
భాగస్వామ్య సంస్థ యొక్క లక్షణాలు :

1. భాగస్వామ్య వ్యాపారము ఏర్పడటానికి కనీసం ఇద్దరు వ్యక్తులుండాలి.
2. భాగస్వామ్యము ఒప్పందము ద్వారా ఏర్పడుతుంది.
3. భాగస్వామ్య ఒప్పందములో తెలుపబడిన వ్యాపారము చట్టబద్దమైనది కావలెను.
4. భాగస్వామ్య వ్యాపారములో వచ్చే లాభనష్టాలను భాగస్తుల మధ్య ఉన్న ఒప్పందము ఆధారముగా పంచుకోవాలి. 5)
5. భాగస్తుల ఋణబాధ్యత అపరిమితము.
6. ఏ భాగస్తుడు ఇతర భాగస్తుల అనుమతి లేకుండా తన వాటాను బయటవారికి బదిలీ చేయరాదు.

ప్రశ్న 3.
భాగస్వామ్య ఒప్పందమును వివరించండి.
జవాబు:
భాగస్తుల మధ్య కుదిరిన ఒప్పందము సంస్థ ఆవిర్భావానికి పునాది వంటిది. ఒప్పందము అనేది నోటి మాటల ద్వారా లేదా లిఖిత పూర్వకముగా ఉండవచ్చును. ఒక భాగస్వామ్య వ్యాపార సంస్థను నిర్వహించడానికి అవసరమైన నియమ నిబంధనలు కలిగి ఉన్న పత్రమును భాగస్వామ్య ఒడంబడిక లేదా భాగస్వామ్య ఒప్పందము అంటారు. దీనిలో సంస్థ పేరు, భాగస్తుల పేర్లు, చిరునామాలు, వ్యాపార స్వభావము, సంస్థ కాలపరిమితి, భాగస్తులు సమకూర్చిన మూలధనము, మూలధనంపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలు మరియు దానిపై వడ్డీ, లాభనష్టాల పంపిణీ నిష్పత్తి మొదలైన అంశాలు ఉంటాయి.

ప్రశ్న 4.
భాగస్వామ్య ఒప్పందము రాతపూర్వకముగా ఉంటే ప్రయోజనమేమిటి?
జవాబు:
భాగస్వామ్య ఒప్పందము నోటి మాటల ద్వారా గాని లేదా రాతపూర్వకముగా ఉండవచ్చును. భాగస్వామ్య చట్టములో ఒప్పందము రాతపూర్వకముగా ఉండాలనే నిబంధన లేదు. అయితే భవిష్యత్తులో భాగస్తుల మధ్య ఏర్పడే మనస్పర్థలను నివారించడానికి ఒప్పందము రాతపూర్వకముగా ఉండటమే శ్రేయస్కరము.

ప్రశ్న 5.
భాగస్వామ్య ఒప్పందము లేనపుడు వర్తించే అంశాలు ఏవి ?
జవాబు:
భాగస్వామ్య ఒప్పందము లేనపుడు, భాగస్వామ్య చట్టము, 1932 సెక్షన్ 32 ప్రకారము క్రింది నియమాలు వర్తిస్తాయి.

1. భాగస్తులు లాభనష్టాలను సమానముగా పంచుకోవాలి.
2. మూలధనముపై ఎటువంటి వడ్డీని లెక్కించరాదు.
3. భాగస్తుల సొంతవాడకాలపై వడ్డీ విధించరాదు.
4. భాగస్తుడు సంస్థకు ఇచ్చిన అప్పుమీద సంవత్సరమునకు 6% వడ్డీ లెక్కించాలి.
5. ఏ భాగస్తునకు జీతము లేదా కమీషన్ ఇవ్వరాదు.

ప్రశ్న 6.
లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతా అంటే ఏమిటి ? దానిని ఎందుకు తయారుచేస్తారు ?
జవాబు:
సంస్థ లాభనష్టాల ఖాతా తయారుచేసిన తరువాత దానిని కొనసాగింపుగా లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారుచేస్తారు. ఇది నామమాత్రపు ఖాతా. ఇది లాభనష్టాల ఖాతా నుంచి బదిలీ చేసిన నికర లాభముతో ప్రారంభము అవుతుంది. భాగస్తులకు సంబంధించిన అన్ని అంశాలు అనగా మూలధనముపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలపై వడ్డీ, జీతం, కమీషన్ మొదలైన అంశాలను సర్దుబాటు చేసి వచ్చిన లాభం లేదా నష్టాన్ని భాగస్తుల మూలధన ఖాతాలకు లాభనష్టాల నిష్పత్తి ప్రకారం పంపిణీ చేయాలి.

ప్రశ్న 7.
స్థిర మూలధన పద్ధతిని గురించి వివరించండి.
జవాబు:
ఈ పద్ధతిలో సాధారణముగా భాగస్తుల మూలధన ఖాతాల నిల్వలు స్థిరముగా ఉంటాయి. భాగస్తులు అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చిన లేదా మూలధనాన్ని ఉపసంహరించినపుడు మాత్రమే మూలధన నిల్వలో తేడా ఉంటుంది. మిగిలిన అన్ని సందర్భాలలో స్థిరంగా ఉంటుంది. భాగస్తులకు సంబంధించిన ఇతర అంశాలు అనగా లాభనష్టాలలో వాటా, భాగస్తుని జీతం / కమీషన్, మూలధనంపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలు, సొంతవాడకాలపై వడ్డీని నమోదు చేయుటకు ఒక ప్రత్యేకమైన ఖాతాను తయారుచేస్తారు. దీనిని కరెంటు ఖాతా అంటారు.

ప్రశ్న 8.
అస్థిర మూలధన పద్ధతిని గురించి వివరించండి.
జవాబు:
ఈ పద్ధతి కింద ప్రతిభాగస్తునకు సంబంధించి ఒకే ఒక ఖాతాను తయారుచేస్తారు. ఇది మూలధన ఖాతా మాత్రమే. భాగస్తునకు సంబంధించిన అన్ని సర్దుబాట్లు అనగా లాభనష్టాలలో వాటా, మూలధనముపై వడ్డీ, సొంతవాడకాలు, సొంతవాడకాలపై వడ్డీ, భాగస్తుని జీతము / కమీషన్ మొదలైనవన్నీ ప్రత్యక్షముగా భాగస్తుని మూలధన ఖాతాలో నమోదు చేయాలి. కాబట్టి మూలధన ఖాతాలో నిత్యం మార్పులు సంభవిస్తాయి. భాగస్తుని మూలధనము స్థిరంగా ఉండక మార్పులు సంభవిస్తాయి. భాగస్తుని మూలధనము స్థిరంగా ఉండక మార్పు చెందుతూ ఉంటుంది. కాబట్టి దీనిని అస్థిర మూలధన పద్ధతి అంటారు.

ప్రశ్న 9.
భాగస్వామ్య ఖాతాలు తయారుచేయునపుడు ఈ క్రింది అంశాలను చూపే విధానమును వివరించండి.
ఎ) మూలధనంపై వడ్డీ బి) సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సి) భాగస్తుని అప్పుపై వడ్డీ
జవాబు:
ఎ) మూలధనంపై వడ్డీ : భాగస్వామ్య ఒప్పందములో చెప్పిన భాగస్తుల మూలధనములపై వడ్డీని లెక్కించాలి. ఒప్పందములో లేకపోతే భాగస్తుల మూలధనములపై ఎలాంటి వడ్డీని లెక్కించరాదు. మూలధనంపై వడ్డీ సంస్థకు ఖర్చు లేదా నష్టము కాబట్టి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాకు డెబిట్ చేసి మరియు భాగస్తులకు వడ్డీ ఆదాయము లేదా లాభము కాబట్టి వారి మూలధన ఖాతాలకు క్రెడిట్ చేయాలి.

బి) సొంతవాడకాలపై వడ్డీ : భాగస్తులు తమ వ్యక్తిగత అవసరాల నిమిత్తం సంస్థ నుంచి నగదు లేదా సరుకును వాడుకుంటాడు. వీటినే సొంతవాడకాలు అంటారు. భాగస్వామ్య ఒప్పందములో చెప్పిన రేటు ప్రకారము భాగస్తుల సొంతవాడకాలపై వడ్డీ లెక్కిస్తారు. ఒప్పందము లేని పక్షములో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించరాదు. సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సంస్థకు ఆదాయం కాబట్టి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాకు క్రెడిట్ చేసి భాగస్తుల మూలధన ఖాతాలకు డెబిట్ చేయాలి.

సి) భాగస్తుని అప్పుపై వడ్డీ : సంస్థకు భాగస్తుడు అప్పు ఇచ్చినట్లుయితే దానిని ప్రత్యేక భాగస్తుని అప్పు ఖాతాకు క్రెడిట్ చేసి, దానిపై ఒప్పందములో చెప్పిన రేటు ప్రకారం వడ్డీని లెక్కించవలెను. ఒకవేళ భాగస్తుని అప్పుపై వడ్డీకి సంబంధించిన ఒప్పందములో చెప్పనట్లయితే భాగస్వామ్య చట్టములో చెప్పిన విధముగా సంవత్సరానికి 6% వడ్డీని లెక్కించాలి.

TEXTUAL EXERCISES

ప్రశ్న 1.
రాము మరియు శ్యాంలు జనవరి 1, 2014 నాడు భాగస్వామ్య సంస్థను స్థాపించినారు. వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 2,00,000 మరియు ₹ 1,00,000. భాగస్వామ్య ఒప్పందంలోని అంశాలు ఇలా ఉన్నాయి.
i. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 10%
ii. భాగస్తుల జీతాలు రాము ₹ 2,000 మరియు శ్యాం ₹ 3,000 సం|॥కి
iii. లాభనష్టాలను పంచుకొనే నిష్పత్తి 1 : 2
పై సర్దుబాట్లు చేయక ముందు డిసెంబర్ 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥కి సంస్థ ఆర్జించిన లాభము ₹ 2,16,000. లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 2.
లక్ష్మీ మరియు భువనేశ్వరీలు భాగస్తులు వారు సమకూర్చిన మూలధనాలు వరుసగా ₹ 15,00,000 మరియు ₹ 10,00,000 వారు అంగీకరించిన లాభనష్టాల పంపిణీ నిష్పత్తి 3 : 2. మూలధన ఖాతాలు స్థిరమైనపుడు క్రింది అంశాలను ఎలా నమోదు చేస్తారో చూపండి. పుస్తకాలను ప్రతి సం॥ మార్చి 31న ముగిస్తారు.

సాధన.

ప్రశ్న 3.
మార్చి 31, 2013 నాడు సంస్థ ఖాతా పుస్తకాలను ముగించిన తరువాత భాగస్తుల మూలధనాలు వరుసగా శ్రీను ₹ 24,000, ప్రసాద్ ₹ 18,000 మరియు సుదర్శన్ ₹ 12,000 నిల్వలు చూపుతున్నాయి. అన్ని సర్దుబాట్లు చేసిన తరువాత మార్చి 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥ కి లాభం ₹ 36,000 మరియు భాగస్తుల సొంతవాడకాలు శ్రీను ₹ 3,600 ప్రసాద్ ₹ 4,500 మరియు సుదర్శన్ ₹ 2,700. వారు లాభనష్టాలను పంచుకొనే నిష్పత్తి 3 : 2 : 1 మరియు మూలధనాలపై వడ్డీ 8% మూలధన ఖాతాలను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 4.
వేణు మరియు సుబ్బులు లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొనే భాగస్తులు వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 1,00,000 మరియు ₹ 60,000. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% మరియు సుబ్బుకి చెల్లించడానికి అంగీకరించిన జీతం సం॥కి ₹ 2,500. 2014 – 15 సం||లో మూలధనాలపై వడ్డీకి ముందు మరియు సుబ్బు జీతం చెల్లించిన తరువాత సంస్థ లాభం ₹ 22,500. మార్చి 31, 2015 తో అంతమయ్యే సం॥కి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతా మరియు మూలధన ఖాతాలను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 5.
A, Bలు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు, వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 50,000 మరియు ₹ 30,000. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6%. మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ
A: 50,000 x 6/100 = 3,000
B: 30,000 x 6/100 = 1,800

ప్రశ్న 6.
P, Q లు భాగస్వామ్య వ్యాపారం చేస్తూ లాభనష్టాలను 3 : 2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. ఏప్రిల్ 1, 2014 నాడు వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 50,000 మరియు ₹ 40,000. జూలై 1, 2014 నాడు P ₹ 10,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చగా, Q ₹ 20,000ను అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినాడు. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% ఏర్పాటు చేయాలి. P, Q ల మూలధనాలపై వడ్డీని 31 మార్చి 2015 నాడు లెక్కించండి.
సాధన.
P మూలధనముపై వడ్డీ:
ఏప్రిల్ 1 నుంచి జూన్ 30 వరకు ₹ 50,000 లపై 10%

జూలై 1 నుంచి మార్చి 31 వరకు ₹ 60,000 లపై 10%

Q మూలధనముపై వడ్డీ :
ఏప్రిల్ 1 నుంచి సెప్టెంబరు 30 వరకు ₹ 40,000 లపై 10%

అక్టోబర్ 1 నుంచి మార్చి 31 వరకు ₹ 60,000 లపై 10%

ప్రశ్న 7.
5 : 1 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే రాము మరియు కృష్ణాలు భాగస్తులు. 2013 – 14 తో అంతమయ్యే ఆర్థిక సం॥కి వారి మూలధన ఖాతా నిల్వలు వరుసగా ₹ 1,50,000 మరియు ₹ 75,000. అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు రాము ₹ 16,000 మరియు కృష్ణ ₹ 14,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినారు. నవంబర్ 1, 2014 నాడు రాము మూలధన ఉపసంహరణ ₹ 6,000 మరియు డిసెంబర్ 1, 2014 నాడు కృష్ణ మూలధన ఉపసంహరణ ₹ 9,000. 2014-15 సం॥కి మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
రాము మూలధనంపై వడ్డీ :

మూలధనంపై వడ్డీ :

కృష్ణ మూలధనముపై వడ్డీ :

మూలధనంపై వడ్డీ :

ప్రశ్న 8.
ప్రియ మరియు మణి భాగస్తులు. వారు నిల్వలు ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు ప్రియ మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి. పంచుకొనే లాభనష్టాల నిష్పత్తి 5 : 3. వారి మూలధన ఖాతాల ₹ 6,00,000 మరియు మణి ₹ 8,00,000. క్రింది సందర్భాలలో
(a) మూలధనాలపై వడ్డీకి సంబంధించి ఎటువంటి ఒప్పందం లేనపుడు
(b) సం॥కి 7% చొప్పున మూలధనంపై వడ్డీ లెక్కించాలనే ఒప్పందం ఉన్నపుడు
సాధన.
a) మూలధనముపై వడ్డీ ఉండదు.
b) ప్రియ మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 6,00,000 × 7/100 = ₹ 42,000
మణి మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 8,00,000 × 7/100 = ₹ 56,000

ప్రశ్న 9.
మోహిత్ ఒక సంస్థలో భాగస్తుడు. అతను 2014 జూన్ నెలాఖరున గౌ 5,500 సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. భాగస్వామ్య ఒప్పందం ప్రకారం సొంత వాడకాలపై విధించవలసిన వడ్డీ 12%. డిసెంబర్ 31, 2014 తో అంతమయ్యే సం॥కి మోహిత్ సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మోహిత్ సొంతవాడకాలపై వడ్డీ
₹ 5,500 × 12/100 × 6/12 = ₹ 330

ప్రశ్న 10.
అమర్ మరియు గిరిధర్లు 3 : 2 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనే భాగస్తులు. వారి మధ్య ఏర్పడిన ఒప్పందం ప్రకారం సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥నికి 10%. 2014 సం॥లో సొంతవాడకాలు అమర్ ₹ 24,000 మరియు గిరిధర్ ₹ 16,000. సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.

Note : సొంతవాడకాల తేదీ ఇవ్వనపుడు సరాసరి 6 నెలలకు వడ్డీ లెక్కించవలెను.

ప్రశ్న 11.
బోసు ఒక సంస్థలో భాగస్తుడు. అతడు ప్రతినెల మొదటి రోజున ₹ 3,000 సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. సంస్థ ఖాతా పుస్తకాలు ప్రతి సంవత్సరం మార్చి 31 నాడు ముగిస్తారు. సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% శాతం అయితే సొంత వాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
బోసు సొంతవాడకాలను ప్రతి నెలా మొదటి తేదీన వాడుకున్నప్పుడు మొత్తము
సొంతవాడకాలు = ₹ 3,000 × 12 = ₹ 36,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 36,000 × 10/100 × 6.5/12 = ₹ 1,950

ప్రశ్న 12.
విష్ణు మరియు ధామస్ లు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటున్న భాగస్తులు. విష్ణు సొంతవాడకాలు ప్రతినెల ₹ 32,000. సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 10 శాతము లెక్కిస్తారు. 2014 సం॥కు వివిధ సందర్భాలలో విష్ణు సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
i) ప్రతినెల మొదటి రోజున వాడుకున్నపుడు ;
ii) ప్రతినెల మధ్యలో వాడుకొన్నపుడు మరియు
iii) ప్రతినెల చివరన వాడుకొన్నపుడు
సాధన.
విష్ణు సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించుట :
i) ప్రతినెల మొదటి రోజున సొంతవాడకాలకు :
మొత్తము సొంతవాడకాలు = ₹ 2,000 × 12 = ₹ 24,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 24,000 × 10/100 × 6.5/12 = ₹ 1,300

ii) ప్రతి నెల మధ్యలో వాడుకున్నప్పుడు :
₹ 24,000 x × 10/100 × 6/12 = ₹ 1200

iii) ప్రతి నెల చివరి తేదీన వాడుకున్నప్పుడు :
₹ 24,000 × 10/100 × 5.5/12 = ₹ 1,100

ప్రశ్న 13.
A మరియు B లు ఒక వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తూ లాభనష్టాలను 4 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. ₹ 2,500 ను ప్రతినెల మొదటి రోజున A సొంతానికి వాడుకోగా, ప్రతినెల చివరి రోజున B ₹ 1,500 సొంతానికి వాడుకొంటున్నాడు. సొంతవాడకాలపై విధించవలసిన వడ్డీ రేటు సం॥కి 8% డిసెంబర్ 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥కి సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
A సొంతవాడకాలను ప్రతినెల మొదటి రోజున వాడినాడు.
A మొత్తం సొంతవాడకాలు = 2,500 x 12 = ₹ 30,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = 30,000 x 8/100 × 6.5/12 = ₹ 1,300

B సొంతవాడకాలను ప్రతినెల చివరి తేదిన వాడినాడు.
B మొత్తము సొంతవాడకాలు = 1,500 × 12 = ₹ 18,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = 18,000 x 8/100 × 5.5/12 = ₹ 660

ప్రశ్న 14.
ఒక సంస్థలో అపర్ణ భాగస్తురాలు మార్చి 31, 2015 లో అంతమయ్యే సం॥లో ఆమె యొక్క సొంత వాడకాలు ఇలా ఉన్నాయి.
మే 01, 2014 — ₹ 12,000
జూలై 31, 2014 — ₹ 6,000
సెప్టెంబర్ 30, 2014 — ₹ 9,000
నవంబర్ 30, 2014 — ₹ 12,000
జనవరి 01, 2015 — ₹ 8,000
మార్చి 31, 2015 — ₹ 7,000
సొంత వాడకాలపై సం॥కి 8% వడ్డీని లెక్కిస్తారు. సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
గుణిజాల పద్ధతి ద్వారా సొంతవాడకాలపై వడ్డీ లెక్కింపు

సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = గుణిజాల మొత్తం × వడ్డీరేటు × 1/12
= ₹ 3,06,000 × 9/100 × 1/12
= ₹ 2,295

ప్రశ్న 15.
కావేరి టూర్స్ & ట్రావెల్స్ లో జాన్ ఒక భాగస్తుడు. మార్చి 31, 2015తో అంతమయ్యే సం॥లో జాన్ తన వ్యక్తిగత అవసరాల కొరకు మూలధన ఖాతా నుండి కొంత మొత్తాలను సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 9 శాతము ఈ క్రింది సందర్భాలలో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
a) ప్రతినెల మొదటి తేదీన ₹ 3,000 చొప్పున వాడుకొన్నపుడు
b) ప్రతినెల చివరి తేదీన ₹ 3,000 చొప్పున వాడుకొన్నపుడు
c) వివిధ తేదీలలో వివిధ మొత్తాలను వాడుకొన్నపుడు
జూన్ 01, 2014 — ₹ 12,000
ఆగస్టు 31, 2014 — ₹ 8,000
సెప్టెంబర్ 30, 2014 — ₹ 3,000
నవంబర్ 30, 2014 — ₹ 7,000
జనవరి 31, 2015 — ₹ 6,000
సాధన.
a) ప్రతినెల మొదటి తేదీన సొంతవాడకాలకు :
మొత్తము సొంతవాడకాలు = ₹ 3,000 × 12 = ₹ 36,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 36,000 × 9/100 × 6.5/12 = ₹ 1,755

b) ప్రతినెల చివరి తేదీన వాడినపుడు:
మొత్తము సొంతవాడకాలు = ₹ 3,000 × 12 = ₹ 36,000
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 36,000 × 9/100 × 5.5/12 = ₹ 1,485

c)

సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = ₹ 2,34,000 × 9/100 × 1/12 = ₹ 1755

TEXTUAL EXAMPLES

ప్రశ్న 1.
జనవరి 1, 2014 నాడు A, B, C లు భాగస్వామ్య సంస్థను ప్రారంభించి AR ₹ 50,000, B R ₹ 40,000 మరియు CR ₹ 30,000 మూలధనాన్ని సమకూర్చినారు. వారు లాభనష్టాలను 3 : 2 : 1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. A భాగస్తునికి నెలకు ₹ 1,000 జీతం చెల్లించాలి మరియు B కు సం॥కి ₹ 5,000 కమీషన్ ఇవ్వాలి. భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6% లెక్కిస్తారు. సం॥లో భాగస్తుల సొంతవాడకాలు వరుసగా A ₹6,000, B ₹4,000 మరియు CR ₹2,000. భాగస్తుల సొంతవాడకాలపై లెక్కించిన వడ్డీ AR ₹270, BR ₹180, CR ₹90. డిసెంబర్ 31, 2014 తో అంతమయ్యే సం॥కి లాభనష్టాల ఖాతా ప్రకారం సంస్థ ఆర్జించిన నికర లాభం ₹ 35,660 భాగస్తుల మధ్య లాభాన్ని పంచడానికి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 2.
విజయ్, కుమార్లు ఒక సంస్థలో భాగస్తులు. వారు డిసెంబర్ 31, 2014 నాడు కింది సమాచారాన్ని అందించినారు.

స్థిర మూలధన పద్ధతి క్రింద అవసరమయిన ఖాతాలు తయారు చేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 3.
X, Y, Z లు 4 : 3 : 3 నిష్పత్తిలో లాభనష్టాలను పంచుకొనుటకు ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు ఒక సంస్థను స్థాపించినారు. భాగస్తుల మూలధనాల కింద X ₹ 3,00,000, Y ₹ 2,00,000 మరియు Z ₹ 1,50,000 సమకూర్చినారు. ఆ సం॥లో వారి సొంత వాడకాలు X ₹ 10,000, Y ₹ 8,000, Z ₹ 6,000లు. మార్చి 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥కి సంస్థ ఆర్జించిన నికర లాభం ₹ 1,60,000. అవసరమయిన ఖాతాలను చూపండి.
సాధన.

ప్రశ్న 4.
ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు అమర్, కాలేషాలు వ్యాపారాన్ని ప్రారంభించినారు. వారి మూలధనాలుగా అమర్ ₹ 40,000 మరియు కాలేషన్ ₹ 25,000లు సమకూర్చారు. వారు లాభనష్టాలను 2:1 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. అమర్ సం॥కి ₹ 6,000 జీతానికి అర్హుడు. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6% ఏర్పాటు చేయాలి. మార్చి 31, 2014తో అంతమయ్యే సం॥ కి సొంతవాడకాలు అమర్ ₹ 4,000 మరియు కాలేష న్ ₹ 8,000. అమర్ జీతం మరియు మూలధనాలపై వడ్డీ ఏర్పాటు చేసిన తరువాత సంస్థ ఆర్జించిన లాభం ₹ 12,000.
అవసరమయిన ఖాతాలను తయారు చేయండి.
1) మూలధనాలు స్థిరమయినపుడు,
2) మూలధనాలు అస్థిరమయినపుడు
సాధన.
1) మూలధనాలు స్థిరమైనపుడు

ప్రశ్న 5.
A మరియు B లు లాభనష్టాలను 3:2 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటున్న భాగస్తులు వారి మూలధన నిల్వలు వరుసగా A ₹ 5,00,000 మరియు B ₹ 3,00,000. మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి వడ్డీ సం॥కి 6%. Bకి చెల్లించే జీతం సం॥ కి ₹ 25,000. భాగస్తుని జీతం చెల్లించిన తరువాత మరియు మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించకముందు 2014 సం॥కి సంస్థ ఆర్జించిన లాభం ₹ 1,25,000. మేనేజర్ కమీషన్ కొరకు సంస్థ ఆర్జించిన లాభాలపై 5% ఏర్పాటుచేయాలి. లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతా మరియు మూలధన ఖాతాలను తయారుచేయండి.
సాధన.

ప్రశ్న 6.
P, Q, R లు భాగస్వామ్య వ్యాపారాన్ని ప్రారంభిస్తూ వారి మూలధనాలు వరుసగా ₹ 33,00,000, ₹ 2,00,000 మరియు ₹ 1,00,000 సమకూర్చారు. వారు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొంటూ, మూలధనాలపై సం॥కి 10% వడ్డీని లెక్కించడానికి నిర్ణయించారు. మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు :
P మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 3,00,000 × 10/100 = ₹ 30,000
Q మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 2,00,000 × 10/100 = ₹ 20,000
R మూలధనంపై వడ్డీ = ₹ 1,00,000 × 10/100 = ₹ 10,000

ప్రశ్న 7.
M, N లు భాగస్తులు, వారి ఖాతా నిల్వలు ఏప్రిల్ 1, 2014న వరుసగా ₹ 4,00,000 మరియు ₹ 2,50,000 గా ఉన్నాయి. ఆగస్టు 1, 2014నాడు M ₹ 1,00,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చగా, అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు NR ₹ 1,50,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినాడు. భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥కి 6% అయితే భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు :

24,000 + 4,000
= ₹ 28,000

= 15,000 + 4,500
= ₹ 19,500

ప్రశ్న 8.
లాల్, పాల్లు ఒక సంస్థలో భాగస్తులు, ఏప్రిల్ 1, 2013 నాడు వారి మూలధన ఖాతాల నిల్వలు లాల్ ₹ 4,00,000 మరియు పాల్ ₹ 6,00,000 చూపుతున్నాయి. జూలై 01, 2013 నాడు లాల్ ₹ 1,00,000 మరియు పాల్ ₹ 60,000 అదనపు మూలధనాన్ని సమకూర్చినారు. అక్టోబర్ 01, 2013 నాడు లాల్ ₹ 50,000 ఉపసంహరించుకోగా, జనవరి 01, 2014 నాడు పాల్ ₹ 25,000 ఉపసంహరించుకొన్నాడు. అంగీకరించిన వడ్డీ భాగస్తుల మూలధనాలపై సం॥కి 8%. మూలధనాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు

32,000 + 6,000 – 2,000
= ₹ 36,000

48,000 + 3,600 – 500
= ₹ 51,100

ప్రశ్న 9.
X మరియు Yలు భాగస్తులు, లాభనష్టాలను 2 : 3 నిష్పత్తిలో పంచుకొంటారు. వారి మూలధన ఖాతాల నిల్వలు ఏప్రిల్ 1, 2014 నాడు వరుసగా X 20,000 మరియు YR 10,000. క్రింది సందర్భాలలో 31 మార్చి, 2015 తో అంతమయ్యే సం॥నికి లాభనష్టాల వినియోగిత ఖాతాను తయారు చేయండి.
సాధన.
సందర్భం 1. : భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ లెక్కింపు ఒప్పందంలో లేనపుడు మరియు సంవత్సరాంతానికి సంస్థ ఆర్జించిన లాభం 2,000 అయినపుడు
సందర్భం 2. : ఒప్పందం ప్రకారం భాగస్తుల మూలధనాలపై వడ్డీ సం॥నికి 6% మరియు ఆ సం॥లో సంస్థ యొక్క నష్టం ₹ 1,500 అయితే
సందర్భం 3. : ఒప్పందం ప్రకారం మూలధనాలపై వడ్డీ రేటు సం॥కి 6% మరియు వర్తకపు లాభం ఆ సం॥లో ₹ 2,100.
సాధన.
సందర్భం 1. :

గమనిక : మూలధనంపై వడ్డీ ఒప్పందంలో లేనపుడు వడ్డీని లెక్కించరాదు.

సందర్భం 2. :

గమనిక : సంస్థ నష్టాలలో ఉన్నపుడు మూలధనంపై వడ్డీని లెక్కించరాదు.

సందర్భం 3. :

ప్రశ్న 10.
జాన్ ఒక సంస్థలో భాగస్తుడు, అక్టోబర్ 1, 2014 నాడు ₹ 20,000 సొంతానికి వాడుకొన్నాడు. ఒప్పందం ప్రకారం సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 10% మరియు ఖాతా పుస్తకాలను ప్రతి సం॥ము డిసెంబర్ 31న ముగిస్తారు. సొంత వాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ = 20,000 x 10/100 × 3/12
= ₹ 500
సందర్భం 3. : సొంతవాడకాలు మరియు వడ్డీరేటు ఇచ్చి, సొంతవాడకాల తేదీ ఇవ్వనపుడు సరాసరి 6 నెలలకు వడ్డీ లెక్కించవలెను.

ప్రశ్న 11.
అహ్మద్ అనే భాగస్తుని యొక్క సొంతవాడకాలు ₹ 30,000 మరియు సొంతవాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 15% సొంతవాడకాలపై వడ్డీ లెక్కించండి.
సాధన.
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ
= ₹ 30,000 × x 15/100 ×6/12
= ₹ 2,250

ప్రశ్న 12.
2014 సం॥లో షణ్ముఖి అనే భాగస్తురాలు ప్రతినెల ₹ 10,000 చొప్పున సొంతానికి వాడుకుంటున్నది. సొంతవాడకాలపై వడ్డీ రేటు సం॥కి 8% అయితే వివిధ సందర్బాలలో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
ఎ) సొంత వాడకాలను ప్రతినెల మొదటి తేదీన వాడుకొన్నపుడు :
= మొత్తం సొంత వాడకాలు 10,000 × 12 = ₹ 1,20,000
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = 1,20,000 × 8/100 × 6.5/12 = ₹ 5,200

బి) ప్రతినెల చివరి రోజున సొంత వాడకాలు వాడుకున్నపుడు :
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = 1,20,000 × 8/100 × 5.5/12 = ₹ 4,400

సి) ప్రతినెలా మధ్యలో సొంతవాడకాలు తీసుకున్నపుడు:
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = 1,20,000 × 8/100 × 6/12
= ₹ 4,800

ప్రశ్న 13.
రత్నం మరియు మాణిక్యంలు లాభనష్టాలను సమానంగా పంచుకొనే భాగస్తులు. 2014 – 15 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రత్నం సొంతవాడకాలు ప్రతి త్రైమాసానికి ₹ 50,000. సొంత వాడకాలపై వడ్డీ రేటు 10%. వివిధ సందర్భాలలో సొంతవాడకాలపై వడ్డీని లెక్కించండి.
సాధన.
ఎ) సొంతవాడకాలను ప్రతినెల త్రైమాసం మొదటి రోజున వాడుకొన్నపుడు :
మొత్తం సొంత వాడకాలు
= 50,000 × 4 = ₹ 2,00,000
సొంత వాడకాలపై వడ్డీ
= 2,00,000 × 10/100 × 7.5/12 = ₹ 12,500

బి) సొంతవాడకాలు ప్రతి త్రైమాసం చివరి రోజున వాడుకున్నపుడు :
సొంతవాడకాలపై వడ్డీ 2,00,000 × 10/100 × 7.5/12 = ₹ 7,500

ప్రశ్న 14.
వంశీ మరియు కృష్ణాలు భాగస్తులు మార్చి 31, 2015 తో అంతమయ్యే సం॥ లో వంశీ యొక్క సొంత వాడకాలు ఇలా ఉన్నాయి.

భాగస్వామ్య ఒప్పందంలో భాగస్తుల సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 12% గా చెప్పబడినది. వంశీ సొంతవాడకాలపై వడ్డీని సాధారణ వడ్డీ మరియు గుణిజాల పద్ధతి ద్వారా లెక్కించండి.
సాధన.
1. సాధారణ వడ్డీ పద్ధతి :

2. గుణిజాల పద్ధతి :

సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = గుణిజాల మొత్తం × రేటు / 100 × 1 / 12
= 70,000 × 12 / 100 × 1 / 12
= ₹ 700

ప్రశ్న 15.
మార్చి 31, 2014 తో అంతమయ్యే సం॥కి తన్విఖ అనే భాగస్తురాలు యొక్క సొంత వాడకాలు ఇలా ఉన్నాయి.

సొంత వాడకాలపై వడ్డీ సం॥కి 7% అయితే సొంత వాడకాలపై వడ్డీని గుణిజాల పద్ధతిలో లెక్కించండి.
సాధన.
గుణిజాల పద్ధతి ద్వారా సొంత వాడకాలపై వడ్డీ లెక్కింపు

సొంత వాడకాలపై వడ్డీ = గుణిజాల మొత్తం × రేటు / 100 × 1 / 12
= 4,30,000 × 7 / 100 × 1 / 12
= ₹ 2,508

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 4th Lesson ఉపరితల రసాయనశాస్త్రం Textbook Questions and Answers.

AP Inter 2nd Year Chemistry Study Material 4th Lesson ఉపరితల రసాయనశాస్త్రం

అతిస్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అంతర్ఆలం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ తెలపండి.
జవాబు:
అంతర్అలం :
సాధారణంగా కొన్ని అణువుల మందాన్ని అంతర్అలం అంటారు. ఆయతమప్రావస్థలను ఒక అడ్డుగీత (-) లేదా ఒక నిలువు గీత (i) ద్వారా వేరు పరుస్తు అంతర్ తలాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు.
ఉదా : ఘనపదార్థం, వాయు పదార్థాల మధ్య అంతర్ తలాన్ని ఘనస్థితి – వాయువు (లేదా) ఘన స్థితి / వాయువు అని వ్యక్తం చేస్తారు.

ప్రశ్న 2.
అధిశోషణం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా : i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

ప్రశ్న 3.
అభిశోషణం అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ‘అభిశోషణం’ అంటారు.
ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.
ఉదా : i) నీటిలో ముంచిన ‘స్పాంజ్’ నీటిని అభిశోషించుకుంటుంది.
ii) రంగు సిరాలో ఉంచిన సుద్దముక్క సిరాను అభిశోషించుకుంటుంది.

ప్రశ్న 4.
అధిశోషణం, అభిశోషణం వీటిని భేదపరచండి. ప్రతిదానికి ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 5.
సిలికాజెల్ సమక్షంలో తేమతో కూడిన గాలి, తడి లేకుండా మారుతుంది. దీనికి కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
సిలికాజెల్ సమక్షంలో తేమతో కూడిన గాలి, తడి లేకుండా మారుతుంది. దీనికి కారణం నీటి అణువులు జెల్ యొక్క ఉపరితలంపై అధిశోషణం చెందుతాయి.

ప్రశ్న 6.
మిథిలీన్ బ్లూ ద్రావణానికి జాంతవ బొగ్గును కలిపి గిలకరించి ద్రావణాన్ని వడపోస్తే ఏర్పడిన గాలితం రంగును కోల్పోతుంది. కారణం తెలపండి.
జవాబు:
మిథిలీన్ బ్లూ ద్రావణానికి జాంతవ బొగ్గును కలిపి గిలకరించి ద్రావణాన్ని వడపోస్తే ఏర్పడిన కాగితం రంగును కోల్పోతుంది.

కారణం :
జాంతవ బొగ్గుపై మిథిలీన్ బ్లూ అణువులు (అద్దకం) ద్రావణంనుండి అధిశోషణం చెందుతాయి.

ప్రశ్న 7.
నీటి ఆవిరి గల పాత్రలో రెండు భాగాలలో కొద్ది పరిమాణంలో సిలికాజెల్, అనార్ద్ర కాల్షియమ్ క్లోరైడ్ను వేరుగా ఉంచాం. ఏ ఘటన లేదా దృగ్విషయం జరుగుతుంది?
జవాబు:
నీటి ఆవిరిగల పాత్రలో రెండు భాగాలలో కొద్ది పరిమాణంలో సిలికాజెల్, అనార్ద్ర CaCl₂ ను వేరుగా వుంచినపుడు నీటి అణువులు అనార్ద్ర CaCl₂ తో అభిశోషణం చెందుతాయి మరియు జెల్పై అధిశోషణం జరుపుతాయి.

ప్రశ్న 8.
డీసార్హాన్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒక ఉపరితలం నుండి దానిపై అధిశోషణం చెందిన పదార్థాన్ని తొలగించు ప్రక్రియను విశోషణం (డిసార్షన్) అంటారు.

ప్రశ్న 9.
సాల్షన్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
కొన్ని సందర్భాలలో అధిశోషణం, అభిశోషణం రెండు ఒకేసారి జరుగుతాయి. ఈ ప్రక్రియను శోషణం (సార్షన్) అంటారు.

ప్రశ్న 10.
అధిశోషణం, అభిశోషణం వీటిలో ఉపరితల ఘటన ఏది? ఎందువల్ల?.
జవాబు:
అధిశోషణం అనునది ఉపరితల ఘటన
అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.

అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ‘అభిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.

ప్రశ్న 11.
అధిశోషణం, అభిశోషణం రెండూ ఏకకాలంలో జరిగితే ఆ ఘటనను ఏమంటారు?
జవాబు:
కొన్ని సందర్భాలలో అధిశోషణం, అభిశోషణం రెండు ఒకేసారి జరుగుతాయి. ఈ ప్రక్రియను శోషణం (సార్షన్) అంటారు.

ప్రశ్న 12.
సిరాలో ముంచి ఉంచిన సుద్దముక్క కింది వాటిని ప్రదర్శిస్తుంది.
ఎ) ముక్క ఉపరితలంపై సిరా రంగు నిలిచి ఉంటుంది.
బి) సుద్దముక్కను ముక్కలు చేస్తే లోపలి భాగం తెలుపుగానే ఉంటుంది. పై పరిశీలనలను వివరించండి.
జవాబు:
ఎ) సిరాలో ముంచి ఉంచిన సుద్దముక్క ఉపరితలంపై సిరారంగు నిలిచి ఉంటుంది. దీనికి కారణం సిరారంగు అణువుల యొక్క అధిశోషణం.

బి) సిరాలో ముంచి ఉంచిన సుద్దముక్కను ముక్కలు చేస్తే లోపలి భాగం తెలుపుగానే ఉంటుంది. దీనికి కారణం సిరారంగు అణువులు అధిశోషణం చెంది సిరాలోని ద్రావణి అభిశోషణం జరుపుతుంది.

ప్రశ్న 13.
ఘనపదార్థంపై వాయువు అధిశోషణాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలను తెలపండి.
జవాబు:
ఘనపదార్థంపై వాయువు అధిశోషకాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలు
ఎ) అధిశోషకం ఉపరితల వైశాల్యం
బి) వాయు స్వభావం
సి) అధిశోషిత పీడనం
డి) ఉష్ణోగ్రత

ప్రశ్న 14.
అధిశోషణం ఎప్పుడూ ఉష్ణమోచకంగానే ఉంటుంది. కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
అధిశోషణం ప్రక్రియలో అధిశోషకం ఉపరితలంపై ఉండే అవశేషబలాల సంఖ్య తగ్గుతుంది. దీనివలన ఉపరితల శక్తి తగ్గి, ఆ తగ్గినశక్తి, ఉష్ణం రూపంలో వెలువడుతుంది. కావున అధిశోషణ ప్రక్రియ ప్రధానంగా ఉష్ణమోచక చర్యగానే ఉంటుంది.

ప్రశ్న 15.
బొగ్గుపై అమోనియా వాయువు అధిశోషణం చెందినప్పుడు ∆H, ∆S విలువల సంజ్ఞలు ఎలా ఉంటాయి.
జవాబు:
బొగ్గుపై అమ్మోనియా వాయువు అధిశోషణం చెందినపుడు ∆H విలువ రుణాత్మకంగాను ∆S విలువ ధనాత్మంగాను ఉండును.

ప్రశ్న 16.
అధిశోషణం ఎన్ని రకాలు? అవి ఏవి?
జవాబు:
అధిశోషణం రెండు రకాలు.

1. భౌతిక అధిశోషణం (ఫిజిసార్షన్)
2. రసాయన అధిశోషణం (కెమిసాన్)

ప్రశ్న 17.
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే ఫిజిసార్డన్లో ఏ రకం బలాలు ఇమిడి ఉన్నాయి?
జవాబు:
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే ఫిజిసార్లోన్లో వాండర్ వాల్ బలాలు ఇమిడి ఉన్నాయి.

ప్రశ్న 18.
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే కెమిసారన్కు వాయు అణువులకు ఘనపదార్థం ఉపరితలానికి మధ్య జరిగే ఏ రకం అన్యోన్య చర్య కారణం?
జవాబు:
ఘనపదార్థంపై వాయువు జరిపే కెమిసారన్కు వాయు అణువులకు ఘనపదార్థం ఉపరితలానికి మధ్య రసాయన బంధాలు (లేదా) వేలన్సీ బలాలు కారణం.

ప్రశ్న 19.
కెమిసాల్షన్ను ఎందుకు ఉత్తేజిత అధిశోషణం అంటారు?
జవాబు:
కెమిసార్షన్లో ఉత్తేజితశక్తి అధికం అందువలన దీనిని ఉత్తేజిత అధిశోషణం అంటారు.

ప్రశ్న 20.
ఫిజిసార్షన్కు కెమిసారన్కు మధ్యగల భేదం ఏమిటి?
జవాబు:

1. ఫిజిసార్లోన్లో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య ఉండు బలాలు వాండర్ వాల్ బలాలు
2. కెమిసార్లోన్లో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య ఉండు బలాలు రసాయన బంధాలు (లేదా) వేలన్సీ బలాలు.

ప్రశ్న 21.
ఫిజిసార్షన్, కెమిసార్షన్ల మధ్య ఏది ఉత్రమణీయంగా ఉంటుంది?
జవాబు:
ఫిజిస్టార్షన్, కెమిస్టార్షన్లలో ఫిజిస్సార్షన్ ఉత్రణీయమైనది.

ప్రశ్న 22.
వాయువు సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రతతో వాయు అధిశోషణానికి ఎలా సంబంధం ఉంది?
జవాబు:
వాయువు సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొలది వాయువు త్వరగా ద్రవీకరింపబడుతుంది. కావున సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొలది వాయు అధిశోషణ ప్రక్రియ కూడా పెరుగును.

ప్రశ్న 23.
SO₂ సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత 630 K CH₄ సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత 190 K. వీటిలో ఏది బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందుతుంది? ఎందుకు?
జవాబు:
SO₂ యొక్క సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత (630 K) CH₄ యొక్క సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత కంటే ఎక్కువగా ఉన్నది. కావున SO₂ వాయువు బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందును. అధిక సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత ఉన్న వాయువులు ఎక్కువ అధిశోషణంను కలిగి ఉంటాయి.

ప్రశ్న 24.
సులభంగా ద్రవీకరణం చెందే వాయువులు ఘనపదార్థాలపై సులభంగా అధిశోషించబడతాయి. ఎందుకు?
జవాబు:
సులభంగా ద్రవీకరణం చెందే వాయువులు ఘనపదార్థాలపై సులభంగా అధిశోషించబడతాయి. దీనికి కారణం సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రతకం దగ్గరగా వాండర్ వాల్ బాలాలు బలంగా ఉంటాయి.

ప్రశ్న 25.
SO₂ H₂ లలో ఏది బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందుతుంది? కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
SO₂ H₂లలో SO₂ బొగ్గుపై సులభంగా అధిశోషణం చెందును. దీనికి కారణం SO₂ యొక్క సందిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత (630 K) H₂ యొక్క సంధిగ్ధ ఉష్ణోగ్రత (33K) కంటే ఎక్కువ.

ప్రశ్న 26.
ఫిజిసాల్షన్, కెమిసార్షన్ల ఎంథాల్పీ విలువలను తులనం చేయండి.
జవాబు:

1. ఫిజిసార్షన్ యొక్క ఎంథాల్పీ విలువలు తక్కువగా ఉంటాయి (20 – 40 KJ/mole)
2. కెమిసార్షన్ యొక్క ఎంథాల్పీ విలువలు ఎక్కువగా ఉంటాయి (80 – 240 KJ/mole)

ప్రశ్న 27.
భౌతిక అధిశోషణం ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం ఎలా ఉంది? దీనికి కారణం తెలపండి.
జవాబు:
భౌతిక అధిశోషణం ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం తక్కువ 20 – 40 KJ/mole దానికి కారణం వాండర్ వాల్ బలాలు వాయువుకు ఘనపదార్థంకు మధ్య ఉంటాయి.

ప్రశ్న 28.
కెమిసాన్ ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం ఏమిటి? ఈ పరిమాణానికి కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
రసాయన అధిశోషణం ఎంథాల్పీ విలువ పరిమాణం ఎక్కువ. 80 – 240 KJ/mole దీనికి కారణం రసాయన బలాలు (లేదా) వేలన్సీ బలాలు వాయువుకు ఘనపదార్థానికి మధ్య ఉంటాయి.

ప్రశ్న 29.
అధిశోషణం అనువర్తనాలు రెండింటిని తెలపండి.
జవాబు:
1) అధిక శూన్య స్థితిని ఏర్పరచడం :
ఒక పాత్రలో అధిక శూన్య స్థితిని పొందడానికి ఆ పాత్రలోని గాలిని నిర్వాత పంపుద్వారా తొలగిస్తారు. ఈ ప్రక్రియలో పాత్రలో ఇంకా మిగిలి ఉన్న కొద్దిపాటి గాలిని, బొగ్గును ఉపయోగించి అధిశోషణ ప్రక్రియ ద్వారా తొలగిస్తారు.

2) వాయు ముసుగు (gas mask) :
బొగ్గుగనులలో పనిచేసే కార్మికులు గాలిని పీల్చుకొనేటప్పుడు గాలిలోని విషవాయువులను అధిశోషించుకోవడానికి వాడే సాధనాన్ని వాయు ముసుగు అంటారు. ఇది ఉత్తేజపరిచిన బొగ్గు లేదా ఇతర అధిశోషకాల మిశ్రమంతో నిండి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 30.
ఫిజిసారన్కు ఎందుకు విశిష్టత లేదా వరణాత్మకత లేదు?
జవాబు:
వాండర్వాల్ బలాలు సార్వత్రికం కాబట్టి అధిశోషకం ఉపరితలం ఏ వాయువు పైనా ప్రత్యేకంగా ఇష్టతను ప్రదర్శించదు. కావున ఫిజిసారన్కు విశిష్టతలేదు.

ప్రశ్న 31.
అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ అంటే ఏమిటి? ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్ణరేఖ సమీకరణం వ్రాయండి.
జవాబు:
స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏకాంక ద్రవ్యరాశిగల ఘనస్థితిలోని అధిశోషకంపై అధిశోషణం చెందే వాయువు పరిమాణానికి, వాయువు పీడనానికి మధ్యగల అనుభావిక సంబంధాన్ని తెలిపే రేఖలను అధిశోషణ సమోష్ణరేఖలు అంటారు.

ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్టరేఖ సమీకరణం \(\frac{x}{m}\) = k × p^l/n
x = అధిశోషణం చెందిన వాయు పరిమాణం
P = పీడనం
m = ద్రవ్యరాశి

ప్రశ్న 32.
ఏ పరిస్థితులలో ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్ణరేఖ సమీకరణం క్రింది రేఖాపటాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది?

జవాబు:
పై గ్రాఫ్ నుండి అధిశోషణం ప్రక్రియ పీడనంపై ఆధారపడదు. అని తెలుస్తుంది.
ఇచ్చట \(\frac{1}{n}\) = 0, \(\frac{x}{m}\) = స్థిరాంకం

ప్రశ్న 33.
విజాతి ఉత్ప్రేరణంలో అధిశోషణం పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
విజాతి ఉత్ప్రేరణంలో క్రియాజనక అణువులు ఘన పదార్థ ఉపరితలంపై అధిశోషణం జరుపుట ద్వారా ఉత్ప్రేరణ చర్య వలన చర్యరేటు పెరుగును.

ప్రశ్న 34.
KClO₃ నుంచి O₂ తయారీలో MnO₂ పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:

పై చర్యలో MnO₂, చర్యరేటును పెంచును. ఇది ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేయును.

ప్రశ్న 35.
ఉత్ప్రేరణం ఘటనలో ‘ప్రమోటర్లు’ (ప్రవర్ధకాలు), ‘విష పదార్థాలు’ వీటిని నిర్వచించండి.
జవాబు:
ప్రమోటర్లు (ప్రవర్థకాలు) :
ఉత్ప్రేరకం యొక్క ఉత్తేజితత్వాన్ని పెంచే పదార్థాలను ప్రవర్థకాలు అంటారు.

విష పదార్థాలు :
ఉత్ప్రేరకం ఉత్తేజితత్వాన్ని తగ్గించే పదార్థాలను విషపదార్థాలు అంటారు.

ప్రశ్న 36.
సజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటే ఏమిటి? ఇది విజాతి ఉత్ప్రేరణం నుంచి ఏ విధంగా భేదిస్తుంది?
జవాబు:
ఒక చర్యలో క్రియాజనకాలు, ఉత్ప్రేరకం అన్నీ ఒకే ప్రావస్థలో ఉన్నట్లైతే ఆ చర్యను సజాతి ఉత్ప్రేరణం అంటారు. క్రియాజనకాలు ఉత్ప్రేరకం, భిన్న ప్రావస్థలలో ఉండే ఉత్ప్రేరక చర్యను విజాతి ఉత్ప్రేరణం అంటారు.

ప్రశ్న 37.
సజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 38.
విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 39.
విజాతి ఉత్ప్రేరణం ప్రదర్శించే వరణాత్మకతకు రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి.
జవాబు:
ఈ క్రింది చర్యల ద్వారా విజాతి ఉత్ప్రేరణ వరణాత్మకత గురించి తెలుస్తుంది.
→ H₂ మరియు CO లలో మొదలయి విభిన్న ఉత్ప్రేరకాల సమక్షంలో విభిన్న ఉత్పన్నాలు ఏర్పడతాయి.

ఉత్ప్రేరక ప్రభావం సహజంగా వరణాత్మకమైనది.

ప్రశ్న 40.
జియోలైట్లను ఆకార వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకాలు అని ఎందుకు అంటారు?
జవాబు:
ఉత్ప్రేరకంపై చోటుచేసుకొని ఉండే రంధ్రాల పరిమాణం ఆధారంగాను, క్రియజనకాల క్రియా జన్యాల అణువులు సాపేక్ష పరిమాణాల ఆధారంగాను జరిగే ఉత్ప్రేరక చర్యను ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకం అంటారు. జియోలైట్లను తేనెపట్టు ఆకారంలోగల నిర్మాణం ఉండటం కారణంగా అవి ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకాలుగా పనిచేస్తాయి.

ప్రశ్న 41.
ఆల్కహాల్లను గాసొలీన్ గా ప్రత్యక్షంగా మార్చే ఏ జియోలైట్ ఉత్ప్రేరకాన్ని ఉపయోగిస్తారు?
జవాబు:
పెట్రోలియం పరిశ్రమలో ఉపయోగించే ముఖ్యమైన జియోలైట్ ఉత్ప్రేరకం ZSM – 5 ఇది ఆల్కహాల్ల అనార్ద్రీకరణ చర్యకు గురిచేసే గాసోలిన్లుగా (పెట్రోల్) పిలిచే హైడ్రోకార్బన్ల మిశ్రమంగా మారుస్తుంది.

ప్రశ్న 42.
ఎంజైమ్లు అంటే ఏమిటి? మానవ శరీరంలో వీటి పాత్ర ఏమిటి?
జవాబు:
ప్రాణం గల మొక్కలు, జంతువులు ఉత్పత్తి చేసే సంక్లిష్ట నైట్రోజన్ కర్బన సమ్మేళనాలను ఎంజైమ్లు అంటారు.

• ఎంజైమ్లు జీవ రసాయనిక ఉత్ప్రేరకాలుగా పని చేస్తాయి.
• ఆయుఃప్రక్రియ కొనసాగడానికి దోహదం చేసే జంతువులు మొక్కలలో జరిగే చాలా రసాయన చర్యలను ఇవి ఉత్ప్రేరణం చేస్తాయి.

ప్రశ్న 43.
ఒక రసాయన దిగుబడిని ఉత్ప్రేరకం పెంచగలదా?
జవాబు:
ఒక రసాయన చర్య దిగుబడిని ఉత్ప్రేరకం పెంచదు. ఇది కేవలం చర్యవేగాన్ని పెంచుతుంది తద్వారా త్వరగా క్రియాజన్యం ఏర్పడేట్లు చేస్తుంది.

ప్రశ్న 44.
రెండు ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణ చర్యలను తెలపండి. చర్యలు వ్రాయండి.
జవాబు:
చక్కెర విలోమ చర్య :

ప్రశ్న 45.
సోయాబీన్ల నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు ఏవి?
జవాబు:
సోయాబీన్ ల నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు యూరియేజ్

ప్రశ్న 46.
క్రింది వాటిలో ఉపయోగించే ఎంజైమ్లను తెలపండి.
ఎ) యూరియా, అమోనియా విఘటనం చెందడం
బి) ప్రోటీన్లు, పెప్టైడ్లుగా ఉదరంలో మారడం
జవాబు:
ఎ) యూరియా, అమ్మోనియాగా విఘటనం చెందటంలో ఉపయోగించే ఎంజైమ్ యూరియేజ్
బి) ఉదరంలో ప్రోటీన్లు పెప్టైడ్లుగా మార్చే ఎంజైమ్ పెప్సిన్

ప్రశ్న 47.
ఈస్ట్ నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు ఏవి?
జవాబు:
ఈస్ట్ నుంచి లభించే ఎంజైమ్లు ఇన్వర్టేజ్, జైమేజ్ మరియు మాల్టేజ్

ప్రశ్న 48.
ఎంజైమ్లు అధిక క్రియాశీలతను ప్రదర్శించే ఉష్ణోగ్రత, pH ల పరిధులను తెలపండి.
జవాబు:

• ఎంజైమ్ క్రియాశీలతకు అనువైన ఉష్ణోగ్రత 298 – 310 K.
• pH విలువ 5 – 7 మధ్య ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరకచర్య రేటు గరిష్టంగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 49.
ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణను పటం ద్వారా వివరించండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 50.
పారిశ్రామిక ప్రాముఖ్యం గల రెండు విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలను పేర్కొని వాటిలోని ఉత్ప్రేరకాలను తెలపండి.
జవాబు:
i) హేబర్ పద్ధతి ద్వారా అమ్మోనియా తయారీ :

ప్రశ్న 51.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం అంటే ఏమిటి? ఇది నిజద్రావణం నుంచి విక్షిప్త కణం పరిమాణంలోను, సజాతి స్వభావంలోను ఏ విధంగా విభేదిస్తుంది?
జవాబు:
ఒక పదార్థంలో పెద్దసైజు కణాలుగా వేరొక పదార్థం విక్షేపణం చెంది ఏర్పరచిన విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్ ద్రావణం అంటారు.

• కొల్లాయిడల్ ద్రావణాలలో కణాల సైజు పరిమాణం 1 mµ – 1µ వరకు ఉంటాయి. నిజద్రావణాలలో కణాల సైజు < / mµ ఉంటాయి.
• కొల్లాయిడల్ ద్రావణం విజాతీయ ద్విగుణ వ్యవస్థ. నిజద్రావణం సజాతీయ ద్విగుణ వ్యవస్థ.

ప్రశ్న 52.
క్రింది కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలలో విక్షిప్త ప్రావస్థ విక్షేపణ యానకం వీటిని తెలపండి.
ఎ) పొగమంచు
బి) పొగ
సి) పాలు
జవాబు:
ఎ) పొగమంచు : విక్షిప్త ప్రావస్థ : ద్రవము
విక్షేపణ యానకం : వాయువు

(బి) పొగ : విక్షిప్త ప్రావస్థ : కార్బన్ కణాలు (ఘన)
విక్షేపణ యానకం : గాలి (వాయువు)

సి) పాలు : విక్షిప్త ప్రావస్థ : ద్రవరూప కొవ్వు
విక్షేపణ యానకం : నీరు

ప్రశ్న 53.
లయోధిలిక్, లయోఫోబిక్ సాల్లు అంటే ఏమిటి? ఒక్కొక్కదానికి ఒక్కొక్క ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
విక్షిప్త ప్రావస్థ(ద్రావితం) కణ పరిమాణం 1mµ – 1µ వరకు ఉండే ద్విగుణాత్మక విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

కొల్లాయిడ్ల వర్గీకరణ :
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం మధ్యగల సంబంధం ఆధారంగా వర్గీకరణ జరిగింది.

ఎ) లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ ప్రియ కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షేపక యానకంకూ, విక్షిప్త ప్రావస్థకీ మధ్య ఎక్కువ ఆపేక్ష ఉంటుంది.
ఉదా : స్టార్చ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫిలిక్.

బి) లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ విరోధి కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థకూ, విక్షేపక యానకానికీ మధ్య ఆపేక్ష ఉండదు.
ఉదా : గోల్డ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫోబిక్.

ప్రశ్న 54.
క్రింది పదాలను సరయిన ఉదాహరణలతో వివరించండి.
ఎ) ఏరోసాల్ బి) హైడ్రోసాల్
జవాబు:
ఎ) ఏరోసాల్ :
ఏ కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో విక్షిప్త ప్రావస్థ ఘనపదార్థం విక్షేపణ యానకం గాలి (వాయువు) ఉంటుందో వాటిని ఎరోసాల్ అంటారు.
ఉదా : పొగ : విక్షిప్తప్రావస్థ : కార్బన్ కణాలు (ఘన)
విక్షేపణ యానకం : గాలి (వాయువు)

బి) హైడ్రోసాల్ :
ఏ కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో విక్షేపం యానకం నీరుగా ఉంటుందో వాటిని హైడ్రోసాల్ అంటారు.
ఉదా : పాలు : విక్షిప్తప్రావస్థ : ద్రవరూప క్రొవ్వు
విక్షేపణ యానకం : నీరు

ప్రశ్న 55.
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు, లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్ల కంటే స్థిరంగా ఉంటాయి. కారణం తెలపండి.
జవాబు:

• లయోఫిలిక్ సాల్లు ఉత్రమణీయమైనవి. ఇవి స్కందనం జరుగవు. స్థిరంగా ఉంటాయి.
• లయోఫోబిక్ సాల్లు అనుత్రమణీయమైనవి. వీటికి విద్యుద్విశ్లేష్యాలను కలిపినపుడు అస్థిరంగా మారి స్కంధనం జరుగుతాయి. వీటిని స్థిరంగా మార్చుటకు లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లను కలుపవలెను.

ప్రశ్న 56.
ద్రవ, ఘపపదార్థంలో విక్షిప్తం అయి ఏర్పరచిన రెండు కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు ఇవ్వండి. ఈ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం పేరు ఏమిటి?
జవాబు:
జున్ను వెన్న మరియు జెల్లీలు ద్రవ, ఘనపదార్థంలో నిక్షిప్తం అయి ఏర్పరిచిన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు ఈ కొల్లాయిడ్ ద్రావణాల పేరు జెల్లు

ప్రశ్న 57.
బహుఅణుత, స్థూలఅణుత కొల్లాయిడ్ల మధ్య భేదం తెలపండి. ఒక్కొక్క దానిని ఒక్కొక్క ఉదారణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
బహుఅణుత కొల్లాయిడ్లు :
అధిక సంఖ్యలో విక్షిప్త ప్రావస్థలోని పరమాణువులు లేదా లఘు అణువుల సముచ్చయం చెంది కొల్లాయిడ్ `సైజు జాతులను ఏర్పరుస్తాయి. ఇలా ఏర్పడిన జాతులను బహు అణుత కొల్లాయిడ్లు అంటారు.
ఉదా : సల్ఫర్సాల్

స్థూల (లేదా) బృహత్ అణుకొల్లాయిడ్లు :
అనువైన ద్రావణిలో బృహత్ అణువులను కరిగిస్తే కొల్లాయిడ్ కణాల పరిధిలో ఉండే కణాలు ఉన్న ద్రావణాలు ఏర్పడతాయి. ఈ వ్యవస్థలను బృహత్ అణు కొల్లాయిడ్లు అంటారు.
ఉదా : స్టార్చ్, సెల్యులోజ్

ప్రశ్న 58.
మిసెల్లు అంటే ఏమిటి? ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
జవాబు:
కొన్ని పదార్థాలు అల్పగాఢతల వద్ద సాధారణ బలమైన విద్యుద్విశ్లేషకాలుగా ప్రవర్తించే పదార్థాలు. అయితే అధిక గాఢతల వద్ద కొల్లాయిడ్ల ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి. దీనికి కారణం సముచ్ఛములను ఏర్పరచడం ఈ విధంగా సముచ్ఛయం చెంది ఏర్పడిన కణాలను మిసెల్లు అంటారు.
ఉదా : సబ్బులు, డిటర్జంట్లు మిసెల్లను ఏర్పరుస్తాయి.

ప్రశ్న 59.
సాధారణ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి, మిసెల్లకు గల భేదం ఏమిటి?
జవాబు:

• కొన్ని పదార్థాలు అల్పగాఢతల వద్ద సాధారణబలమైన విద్యుద్విశ్లేషకాలుగా ప్రవర్తించే పదార్థాలు, అయితే అధిక గాఢతల వద్ద కొల్లాయిడ్ల ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి. దీనికి కారణం సముచ్ఛములను ఏర్పరచడం ఈ విధంగా సముచ్ఛయం చెంది ఏర్పడిన కణాలను మిసెల్లు అంటారు.
• వీటినే సముచ్ఛయ కొల్లాయిడ్లు అంటారు.
• ఇవి లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ భాగాలు కలిగి ఉంటాయి.
• మిసెల్లలో 100 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సంఖ్యలో సాధారణ అణువులు ఉంటాయి.
• కొల్లాయిడ్ ద్రావణం విలీనంలో ఈ కొల్లాయిడ్లు వ్యక్తిగత విద్యుద్విశ్లేష్యకాలుగా తిరిగి మారతాయి.

ప్రశ్న 60.
సహచరిత కొల్లాయిడ్లకు రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి.
జవాబు:
ఉపరితల క్రియాశీలతగల కారకాలు అయిన సబ్బులు, సంశ్లేషిత డిటర్జంట్లు సహచరిత కొల్లాయిడ్లకు ఉదాహరణలు.

ప్రశ్న 61.
ఒకే పదార్థం కొల్లాయిడ్గాను, క్రిస్టలాయిడ్గాను ప్రవర్తించగలదా?
జవాబు:
మిసెల్లు కొల్లాయిడ్గానూ, క్రిస్టలాయిడ్లుగాను ప్రవర్తించగలవు. అల్పగాఢతల వద్ద సాధారణ బలీయమైన విద్యుద్విశ్లేష్యకాలుగా, అధికగాఢతల వద్ద కొల్లాయిడ్లుగా ప్రవర్తిస్తాయి.

ప్రశ్న 62.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లకు రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి.
జవాబు:
లోహసాల్లు, లోహసల్ఫైడ్సాల్లు లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లకు ఉదాహరణలు గోల్డ్సెల్ ఒక లయోఫోబిక్సాల్.

ప్రశ్న 63.
క్రింది కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థలకు ఉదాహరణలు తెలపండి.
ఎ) ఘనపదార్థంలో ద్రవం
బి) ఘనపదార్థంలో వాయువు
జవాబు:
ఎ) ఘనపదార్థంలో ద్రవం :
ఘనపదార్ధంలో ద్రవం రకమైన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థకు ఉదాహరణలు జున్ను, వెన్న, జెల్లీలు

బి) ఘనపదార్థంలో వాయువు :
ఘనపదార్ధంలో వాయువు రకమైన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థకు ఉదాహరణలు ప్యూమిస్ రాళ్లు, ఫోమ్బ్బరు.

ప్రశ్న 64.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లను ఏ పదార్థాలు ఏర్పరుస్తాయి?
జవాబు:
లోహసాల్లు, లోహసల్ఫైడ్సాల్లు లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లకు ఉదాహరణలు గోల్డ్సెల్ ఒక లయోఫోబిక్సాల్.

ప్రశ్న 65.
సందిగ్ధ మిసెల్ గాఢత (T_k), క్రాఫ్ట్ ఉష్ణోగ్రత (CMC) అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒక ప్రత్యేకమైన గాఢత కంటే అధిక గాఢతల వద్ద మాత్రమే మిసెల్ ఏర్పడుతుంది. ఈ గాఢతను సంధిగ్ధమిసెల్ గాఢత (CMC) అంటారు.

ఒక ప్రత్యేక ఉష్ణోగ్రత కంటే అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాత్రమే మిసెల్ ఏర్పడతాయి. ఈ ఉష్ణోగ్రతను క్రాఫ్ట్ ఉష్ణోగ్రత (T_k) అంటారు.

ప్రశ్న 66.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లను ఎందుకు ఉత్రమణీయం కానివి అంటారు?
జవాబు:
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు స్థిరమైనవి కావు. వీటికి విద్యుద్విశ్లేష్యాలు కలిపినపుడు స్కంధనం (అవక్షేపాలు) జరగుతాయి. ఏర్పడిన అవక్షేపానికి విక్షేపణ యానకాన్ని కలిపి గిలకరిస్తే తిరిగి ఈ కొల్లాయిడ్ సాల్లు ఏర్పడవు. అందువల్ల వీటిని అనుత్రమణీయ సాల్లు అంటారు.

ప్రశ్న 67.
ఆర్సీనియస్ సల్ఫైడ్ సాల్ను ఎలా తయారు చేస్తారు?
జవాబు:
As₂O₃ మరియు H₂S లను ధ్వంద్వవియోగ చర్య ద్వారా ఆర్సీనియస్ సల్ఫైడ్ సాల్ను తయారు చేస్తారు.

ప్రశ్న 68.
పెష్టీకరణం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
పెష్టీకరణం :
విక్షేపణ యానకంలో ఉన్న ఒక అవక్షేపానికి కొద్ది ప్రయాణంలో ఒక విద్యుద్విశ్లేష్యాన్ని కలిపి బాగా కుదపడం ద్వారా అవక్షేపాన్ని కొల్లాయిడల్ స్థితికి మార్చడాన్ని పెష్టీకరణం అంటారు.

ప్రశ్న 69.
డయాలిసిస్ అంటే ఏమిటి? డయాలిసిస్ ఎలా వేగపరుస్తారు?
జవాబు:
డయాలిసిస్ :
అనువైన పటలం లేదా పొరను ఉపయోగించి కరిగే స్థితిలో ఉండే పదార్థాలను కొల్లాయిడ్ ద్రావణం నుండి తొలగించే ప్రక్రియను డయాలిసిస్ అంటారు.

ప్రశ్న 70.
కొల్లోడియన్ ద్రావణం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఆల్కహాల్ – ఈథర్ 40% మిశ్రమంలో కరిగించిన నైట్రో సెల్యులోజ్న కొల్లోడియన్ ద్రావణం అంటారు.

ప్రశ్న 71.
సాధారణ వడపోత కాగితం నుంచి సూక్ష్మ వడపోత కాగితాన్ని ఎలా తయారుచేస్తారు?
జవాబు:
కొల్లోడియన్ ద్రావణంలో వడపోతలో ఉపయోగించే కాగితాన్ని నానబెట్టి, ఫార్మాల్డీహైడ్ సహాయంతో గట్టిపరచి చివరగా ఆరపెట్టి సూక్ష్మ నిర్గలన పటాలను తయారు చేస్తారు.

ప్రశ్న 72.
టిండాల్ ఫలితం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
టిండాల్ ఫలితం :
“కాంతి, కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా ప్రయాణించినప్పుడు, కాంతి మార్గాన్ని మనం ఒక కాంతివంతమైన పుంజంగా చూడవచ్చు. ఈ దృగ్విషయాన్నే “టిండాల్ ఫలితం” అంటారు.
ఇది ఒక దృక్ ధర్మం.

కారణము :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా కాంతి ప్రసరించినప్పుడు ఆ కాంతి పెద్దసైజు కణాలు అయిన కొల్లాయిడ్ల విక్షిప్త, ప్రావస్థా కణాలలో పరిక్షేపణం చెందుతాయి.

• ఆకాశము నీలంగా ఉండటానికి టిండాల్ ప్రభావమే కారణము.
• నిజద్రావణాలు టిండాల్ ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించవు.
  

ప్రశ్న 73.
ఏ పరిస్థితులలో టిండాల్ ఫలితం కనిపిస్తుంది?
జవాబు:
ఈక్రింది నియమాలు పాటించినపుడే టిండాల్ ఫలితం గమనించగలము.

1. కొల్లాయిడ్ కణాల వ్యాసం ఉపయోగించిన కాంతి కిరణం తరంగదైర్ఘ్యం కంటే చాలా తక్కువగా ఉండకూడదు.
2. విక్షిప్త ప్రావస్థ, విక్షేపణ యానకం వీటి వక్రీభవన గుణకం విలువల మధ్య భేదం అధికంగా ఉండాలి. టిండాల్ ఫలితాన్ని నిజద్రావణాన్ని, కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని గుర్తించడానికి ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 74.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని, నిజద్రావణాన్ని భేదపరచడానికి టిండాల్ ఫలితం ఉపయోగపడుతుందా? వివరించండి.
జవాబు:
‘కొల్లాయిడ్ ద్రావణం, నిజద్రావణంను భేదపరచడానికి ఉపయోగపడును.

సజాల బ్రావణం (నిజద్రావణం) ను చీకటిలో ఉంచి దానిగుండా కాంతి కిరణాన్ని ప్రసారం చేస్తే కాంతి కిరణం పోయే “దిశలోనే దానిని పరిశీలిస్తే ద్రావణం నిర్మలంగానే కనిపిస్తుంది. కాంతి కిరణం ప్రయాణించే దిశను లంబదిశలో ద్రావణాన్ని పరిశీలిస్తే ద్రావణం నలుపురంగులో కనిపిస్తుంది.

కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలను కూడా ఇదే విధంగా కాంతికిరణ దిశలో పరిశీలించినట్లైతే అవి నిర్మలంగా లేదా అర్ధపారదర్శకంగా మసకగా కనిపిస్తుంది. కాంతి కిరణ ప్రయాణదిశకు లంబదిశలో పరిశీలించినట్లైతే కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలు బలహీన లేదా బలమైన క్షీరదీప్తిరూపంలో కనిపిస్తాయి. కాంతికిరణం ప్రయాణించే మార్గం నీలిరంగు కాంతిలో కనిపిస్తుంది. దీనినే టిండాల్ ఫలితం అంటారు.

ప్రశ్న 75.
ఆకాశం నీలిరంగులో కనిపిస్తుంది. ఎందుకు?
జవాబు:
గాలిలో అవలంబనం చెంది ఉన్న ధూళి కణాలు నీటి ఆవిరి ద్వారా సౌరకాంతి పరిక్షేపణం చెంది నీలిరంగు కాంతి మన కంటిని చేరుతుంది. ఈ కారణంగా ఆకాశం నీలంగా కనిపిస్తుంది.

ప్రశ్న 76.
బ్రౌనియన్ చలనం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
బ్రౌనియన్ చలనం :
“కొల్లాయిడ్ కణాలు, విక్షేపణ యానకంలో నిరంతరం వేగంగా మరియు అస్తవ్యస్తంగా చలించడాన్ని “బ్రౌనియన్ చలనం” అంటారు. ఇది ఒక గతిజ ధర్మము.

ఈ దృగ్విషయాన్ని “జిగ్మండీ” అను శాస్త్రవేత్త కనుగొన్నాడు.

కారణము :
విక్షేపణ యానక అణువులకు, కొల్లాయిడ్ కణాలకు మధ్య తుల్యము కాని అభిఘాతాల కారణంగా బ్రౌనియన్ చలనం ఉంటుంది.

ప్రశ్న 77.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణంపై ఆవేశం ఉండటానికిగల కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
కొల్లాయిడ్ కణాలు ఆవేశాన్ని సంతరించుకోవడానికి కారణం లోహాలు ఎలక్ట్రోడ్పై నిక్షిప్తం అయినపుడు ఆ లోహాలు ఎలక్ట్రాన్లను బంధించి ఉంచటం మరియు ద్రావణంలో ఉండే ఇతర అయాన్లను కొల్లాయిడ్ కణం అధిశోషించుకోవడం.

ప్రశ్న 78.
ఎలక్ట్రోకైనెటిక్ పొటెన్షియల్ లేదా జీటా పొటెన్షియల్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
విరుద్ధ ఆవేశాలు గల స్థిర పటలం, విసరిత పటలం మధ్యగల పొటెన్షియల్ బేధాన్ని విద్యుత్ గతిక పొటెన్షియల్ (లేదా) జీటా -పొటెన్షియల్ అంటారు. ఇది ధన లేదా ఋణ విలువలో ఉంటుంది.

ప్రశ్న 79.
ధనావేశం, రుణావేశం గల ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణాల ఫార్ములాలను వ్రాయండి.
జవాబు:

• ధనావేశం గల ఆర్ధఫెర్రిక్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణ ఫార్ములా Fe₂O₃.xH₂O/Fe⁺³
• ఋణావేశం గల ఆర్ధఫెర్రిక్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణ ఫార్ములా Fe₂O₃.xH₂O/OH^–

ప్రశ్న 80.
ధనావేశ కొల్లాయిడ్ల స్కందనంలో Cl^–, SO^2-₄, PO^3-₄ అయాన్ల స్కందన సామర్థ్య క్రమాన్ని తెలపండి
జవాబు:
ధనావేశ కొల్లాయిడ్ స్కందనంలో Cl^–, SO^2-₄, PO^3-₄ అయాన్ల స్కందన సామర్థ్యక్రమం PO₄^3- > SO₄^2- > Cl^–

ప్రశ్న 81.
Na⁺, Ba²⁺, Al³⁺, లలో ఏది రుణావేశ కొల్లాయిడ్ను సులభంగా స్కందనం చేస్తుంది? కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
Na⁺, Ba²⁺, Al³⁺ లలో రుణావేశ కొల్లాయిడ్ను సులభంగా స్కంధనం చేసేది Al³⁺ అయాన్ ఆవేశం ఎక్కువగా ఉన్నచో స్కంధన సామర్ధ్యం అధికంగా ఉండును.

ప్రశ్న 82.
AgI కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని Ag⁺ అయాన్లు అధికంగా గల ద్రావణం నుంచి తయారుచేసినప్పుడు ధనావేశంగాను, I^– అయాన్లు అధికంగా గల ద్రావణం నుంచి తయారుచేసినప్పుడు రుణావేశంగాను ఉంటుంది. వివరించండి.
జవాబు:
అధిక పరిమాణంలో తీసుకొన్న విలీన KI ద్రావణానికి, విలీన AgNO₃ ద్రావణాన్ని కలిపితే, ఏర్పడిన AgI అవక్షేపం అధికపరిమాణంలోగల ఉభయ సామాన్య అయాన్ I^– ను అధిశోషించుకొంటుంది. ఫలితంగా రుణావేశ AgI కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ఏర్పడుతుంది. అధిక పరిమాణంలో తీసుకొన్న AgNO₃ ఎలీన ద్రావణానికి, విలీన KI ద్రావణం కలిపినట్లైతే, ఏర్పడిన Agl అవక్షేపం, అధికపరిమాణంలోగల ఉభయ సామాన్య అయాన్ Ag⁺ ను అధిశోషించుకొటుంది. ఫలితంగా ధనావేశ AgI కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ఏర్పడుతుంది. సాధారణంగా విక్షిప్త ప్రావస్థలో ఉండే ఒక అయానన్ను కొల్లాయిడ్ కణం అధిశోషించుకొంటుంది.

ప్రశ్న 83.
విద్యుదావేశిత కణచలనం (ఎలక్ట్రోఫోరెసిస్) అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

ప్రశ్న 84.
విద్యుత్ ద్రవాభిసరణం (ఎలక్ట్రోఆస్మాసిస్) అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
కొల్లాయిడ్ కణాల చలనాన్ని అనువైన పద్ధతిలో ఆపగల్యీ విక్షేపణ యానకం వ్యతిరేక దిశలో ప్రయాణిస్తుంది. దీనిని విద్యుత్ ద్రవాభిసరణం అంటారు.

ప్రశ్న 85.
స్కందనం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
సాల్ కొల్లాయిడ్ కణాలు పాత్ర అడుగు భాగానికి చేరి స్థిరపడే ప్రక్రియను సాల్స్కందనం లేదా అవక్షేపణం లేదా ఫ్లాక్యులేషన్ అంటారు.

ప్రశ్న 86.
ప్లాక్యులేషన్ విలువను నిర్వచించండి.
జవాబు:
రెండు గంటల కాలవ్యవధిలో ఒక సాల్ను స్కందనం చేయడానికి అవసరమైన మిల్లీ మోల్ల విద్యుద్విశ్లేష్య కనిష్ఠ గాఢతను స్కంధన విలువ అంటారు.

ప్రశ్న 87.
హార్డీ-షూల్జ్ నియమం తెలపండి.
జవాబు:
సామాన్యంగా స్కందన అయాన్ వేలన్సీ పెరిగిన కొలది దాని స్కందన సామర్ధ్యం పెరుగును. దీనినే హార్డీ – షూల్జ్ నియమం అంటారు.

ప్రశ్న 88.
ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి సోడియమ్ క్లోరైడ్ ద్రావణం కలిపితే స్కందనం జరుగుతుంది. వివరించండి.
జవాబు:
ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి NaCl ద్రావణం కలిపితే స్కందనం జరుగుతుంది. ఇచ్చట కొల్లాయిడ్ కణాలమీది ఆవేశాలు పరస్పరం తటస్థపరచబడి అవక్షేపణం చెందుతాయి.

ప్రశ్న 89.
లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లను స్కందనం ఘటన నుంచి ఎలా పరిరక్షిస్తారు?
జవాబు:
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడు లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్కు కలుపుట ద్వారా వాటి స్కందన ఘటన నుండి పరిరక్షిస్తారు.

ప్రశ్న 90.
పరిరక్షణ కొల్లాయిడ్ అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్ను లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్కు కలుపుట ద్వారా వాటి స్కందన ఘటన నుండి పరిరక్షిస్తారు.
→ లయోఫిల్లిక్ కొల్లాయిడ్లను పరిరక్షక కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

ప్రశ్న 91.
ఎమల్షన్ అంటే ఏమిటి ? రెండు ఉదాహరణలు తెలపండి. [AP. Mar.’17]
జవాబు:
ఎమల్షన్ :
“ద్రవ విక్షేపక యానకంలో, సూక్ష్మ విభాజిత ద్రవబిందు కణాలు విక్షిప్తం చెంది ఏర్పరిచే వ్యవస్థే ఎమల్షన్”.
(లేదా)
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం రెండూ ద్రవాలే అయిన కొల్లాయిడ్ వ్యవస్థను ‘ఎమల్షన్’ అంటారు.
ఉదా : పాలు – ద్రవ క్రొవ్వు నీటిలో విక్షిప్తం చెంది ఉండే ఎమల్షన్.

ప్రశ్న 92.
ఎమల్షన్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు? ఒక్కొక్క రకానికి ఒక్కొక్క ఉదాహరణ ఇవ్వండి. [AP. Mar.’17]
(ఎ) నీటిలో తైలం (O / W) రకం ఎమల్షన్లు :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థ : తైలం
విక్షేపక యానకం : నీరు
ఉదాహరణలు :
i) పాలు – నీటిలో ద్రవ కొవ్వు ఏర్పరచే ఎమల్షన్
ii) వానిషింగ్ క్రీమ్ : నీటిలో క్రొవ్వు

(బి) తైలంలో నీరు (W / O) రకం ఎమల్షన్లు
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థ : నీరు
విక్షేపక యానకం : తైలం
ఉదాహరణలు :
i) గట్టి గ్రీజులు : కందెన తైలాల్లో నీరు
ii) కోల్డ్ క్రీమ్ : క్రొవ్వులో నీరు

ప్రశ్న 93.
ఎమల్సీకరణ కారకం అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
ఒక ఎమల్షన్ స్థిరంగా ఉండేందుకు దానికి చేర్చే మూడో పదార్థమే ఎమల్సీకరణ కారకము. ఉదా : సబ్బులు – నీటిలో కిరోసిన్ ఎమల్షనన్ను స్థిరపరుస్తారు.

ప్రశ్న 94.
డీఎమల్సీకరణం అంటే ఏమిటి? రెండు డీఎమల్సీఫయర్లను తెలపండి.
జవాబు:
ఒక ఎమల్షన్ దానిలోని అనుఘటక ద్రవాలుగా వేరు పడే ప్రక్రియను డీఎమల్సీకరణం అంటారు.

వేడిచేయడం, ఘనీభవించుట ద్వారా డీ ఎమల్సీకరణం చేయవచ్చు.

ప్రశ్న 95.
కృత్రిమ వర్షాన్ని ఎలా సృష్టిస్తారు?
జవాబు:
విద్యుదీకరణం చెందించిన ఇసుకరేణువులను లేదా మేఘాల విద్యుదావేశానికి విరుద్ధ విద్యుదావేశం గల సాల్ కణాలను విమానాల ద్వారా వాతావరణంలోకి పిచికారీ చేయడం ద్వారా కృత్రిమ వర్షాన్ని కురిపిస్తారు.

ప్రశ్న 96.
అప్పుడే జరిగిన చర్మం కోత నుంచి కారే రక్తాన్ని పటిక ద్వారా ఆపుతారు. కారణాలు తెలపండి.
జవాబు:
అప్పుడే జరిగిన చర్మం కోతనుండి కారే రక్తాన్ని పటిక ద్వారా ఆపుతారు. దీనికి కారణం రక్త స్రావాన్ని నిరోధించే (స్ట్రిప్టిక్) చర్య కలిగి ఉంటుంది.

ప్రశ్న 97.
నది సముద్రాన్ని కలిసే స్థానాల వద్ద డెల్టాలు ఏర్పడతాయి. ఎందువల్ల?
జవాబు:
నదీజలాలను బంకమట్టి కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలుగా భావిస్తాం. సముద్రం నీటిలో చాలా విద్యుత్ విశ్లేష్యకాలు కరిగి ఉన్నాయి. కాబట్టి నదీజలం, సముద్రం నీటితో కలిసినప్పుడు సముద్రపు నీటిలోని విద్యుద్విశ్లేష్యకాలు బంకమట్టి కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని స్కందన ప్రక్రియకు గురి చేస్తాయి. ఫలితంగా నదీజలంలోని బంకమట్టి, డెల్టాలుగా ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 98.
కొల్లాయిడ్ ద్రావణాల రెండు ఉపయోగాలను తెలపండి.
జవాబు:
ఫోటోగ్రాఫిక్ ప్లేట్లు, ఫిల్మ్ లు :
గాజు పలకలపై లేదా సెల్యులాయిడ్ ఫిల్మ్ పై జిలటీన్లో కరిగించిన కాంతితో చర్య జరపగలిగే సిల్వర్ బ్రోమైడ్ ఎమల్షన్ను పూతగా పూసి ఫోటోగ్రాఫిక్ ఫిల్మ్ ను ప్లేట్లను తయారుచేస్తారు.

రబ్బరు :
మొక్కలు ఏర్పరచే రుణావేశ రబ్బరు కణాల కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని లాటెక్స్ (జిగురు పదార్థం) అంటారు. ఈ లాటెక్స్ నుంచి రబ్బరును స్కందనం ప్రక్రియ ద్వారా వేరుపరుస్తారు.

ప్రశ్న 99.
పొగలోని కొల్లాయిడ్ కణాల ద్వారా కలిగే గాలి కాలుష్యాన్ని ఎలా నివారిస్తారు? వివరించండి.
జవాబు:

పొగ గొట్టాలనుంచి బహిర్గతం అయ్యే పొగను విద్యుత్ అవక్షేపణం చర్యకు గురిచేయడం :
కార్బన్, ఆర్సినిక్ సమ్మేళనాలు, ధూళి కణాలు మొదలైన ఘనస్థితిలో ఉండే కణాలు గాలిలో ఏర్పరచే కొల్లాయిడ్ ద్రావణమే పొగ, పొగగొట్టం నుంచి పొగ బయటకు వచ్చే ముందుగానే అవక్షేపకరిణి ద్వారా పంపుతారు. దీనిలో పొగ కణాల ఆవేశానికి విరుద్ధంగా ఉండే ఆవేశంగల ప్లేట్లు అమర్చి ఉంటాయి. కాబట్టి పొగలోని కణాలు వీటితో సంపర్కానికి వచ్చిన వెంటనే అవి వాటి ఆవేశాన్ని కోల్పోయి అవక్షేపణం చెందుతాయి. కాబట్టి గది నేలపై ఈ కణాలు స్థిరపడతాయి. ఈ అవక్షేపకరిణిని కాటరెల్ అవక్షేపకరిణి అంటారు.

ప్రశ్న 100.
ప్రకృతి వనరుల నుంచి వచ్చే నీటిని శుద్ధి చేయడానికి పటికను వాడతారు వివరించండి.
జవాబు:
ప్రకృతి వనరుల నుంచి లభ్యం అయిన నీటిలో సామాన్యంగా మలినాలు అవలంబనం చెంది ఉంటాయి. ఈ నీటికి పటికను కలిపినట్లైతే, అవలంబిత కణాలు స్కందన ప్రక్రియకు గురి అవుతాయి. ఆ నీరు త్రాగడానికి అనువుగా ఉంటుంది.

ప్రశ్న 101.
కొల్లాయిడ్ స్థితిలో ఉండే ఔషధాలు ఎందుకు అధిక క్రియాశీలత చూపుతాయి?
జవాబు:
చాలా ఔషధాలు స్వభావంలో కొల్లాయిడ్లుగానే ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు కంటి లోషన్గా వాడే ఆర్జిరోల్ అనేది సిల్వర్సాలి. కలాజార్ అనే వ్యాధిని నయం చేయడానికి ఆంటిమొనీ కొల్లాయిడ్ వాడతారు. కొల్లాయిడల్ గోల్డ్ను కండరాంతర (intram iscular) ఇంజెక్షన్గా వాడతారు. ఉదర అస్వస్థతలకు, మిల్క్ ఆఫ్ మెగ్నీషియా’ అనే ఎమల్షన్ ఉపయోగిస్తారు. కొల్లాయిడ్ల రూపంలో ఉండే ఔషధాలు చాలా ప్రభావితంగా ఉంటాయి. ఎందుకంటే వీటి ఉపరితల వైశాల్యం అధికంగా ఉండటం కారణంగా ఇవి సులభంగా శరీరంలో జీర్ణించుకొంటాయి.

ప్రశ్న 102.
లాటెక్స్ నుంచి రబ్బరును ఎలా పొందుతారు?
జవాబు:
మొక్కలు ఏర్పరచే రుణావేశ. రబ్బరు కణాల కొల్లాయిడ్ ద్రావణాన్ని లాటెక్స్ (జిగురు పదార్థం) అంటాం. ఈ లాటెక్స్ నుంచి రబ్బరును స్కందనం ప్రక్రియ ద్వారా వేరుపరుస్తారు.

ప్రశ్న 103.
పాలు ఏ రకం ఎమల్షన్కు చెందినవి?
జవాబు:
పాలు నీటిలో తైలం (0/w) రకం ఎమల్షన్ :
ద్రవకొవ్వు నీటిలో విక్షిప్తం చెంది ఏర్పడిన కొల్లాయిడ్ ద్రావణమే “పాలు కొల్లాయిడ్”.
విక్షిప్త వ్యవస్థ : ద్రవ కొవ్వు (ద్రవం)
విక్షేపక యానకం : నీరు (ద్రావణం)
రకము : రెండు ద్రవాలే కాబట్టే ఇది ఒక “ఎమల్షన్”.

స్వల్ప సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అధిశోషణం అంటే ఏమిటి? ఘనపదార్థాలపై వాయువులు ప్రదర్శించే అధిశోషణం చర్యా విధానాన్ని చర్చించండి.
జవాబు:
అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా : i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

ఘనపదార్థాలపై వాయువులు ప్రదర్శించే అధిశోషణం చర్యా విధానం :
పదార్థం ఉపరితలంపై చోటుచేసుకొని ఉన్న పదార్థ కణాలు అన్నీ ఒకే రసాయనిక వాతావరణంలో ఉండవు. అయితే పదార్థ అంతర్భాగంలోని కణాలు మాత్రం ఒకే వాతావరణంలో ఉంటాయి. అధిశోషకం అంతర్భాగంలోని కణాల మధ్య ఉండే బలాలు అన్నీ ఒకదానిని ఒకటి తుల్యం చేస్తాయి. అయితే ఉపరితలంపై ఉండే కణాల చుట్టూ అన్నివైపులా పరివేష్టితమై ఉండే పరమాణువులు, అణువులు ఈ కణాలకు చెందినవి కావు. కాబట్టి ఇవి తుల్యం కావు. అంటే అవశేష బలాలను పొంది ఉంటాయి. ఈ బలాలు, అధిశోషిత పదార్థ అణువులు అధిశోషకం ఉపరితలంపై సాంద్రీకృతం కావడానికి లేదా ఆకర్షితమవడానికి కారణంగా ఉన్నాయి. నిర్దేశిత ఉష్ణోగ్రత, పీడనం వద్ద ఏకాంక ద్రవ్యరాశి గల అధిశోషకం ఉపరితలం పెరుగుదలతో అధిశోషణం విస్తృతి కూడా పెరుగుతుంది.

అధిశోషణానికి సంబంధించిన వేరొక ముఖ్య అంశం అధిశోషణోష్టం. అధిశోషణం ప్రక్రియలో అధిశోషకం ఉపరితలంపై ఉండే అవశేష బలాల సంఖ్య తగ్గుతుంది. అంటే ఉపరితల శక్తి తగ్గుతుంది. ఇలా తగ్గిన శక్తి ఉష్ణరూపంలో వెలువడుతుంది. కాబట్టి అధిశోషణ పక్రియ ప్రధానంగా ఉష్ణమోచక చర్యగానే ఉంటుంది. అంటే అధిశోషణం ∆H విలువ రుణ విలువలో ఉంటుంది. అధిశోషణం ప్రక్రియ ఎంథాల్పీ తగ్గుదలను, ఎంట్రోపీ తగ్గుదలను కూడా ప్రదర్శించే చర్యగానే ఉంటుంది. నిర్దేశిత ఉష్ణోగ్రత, పీడనాల వద్ద ఒక చర్య అయత్నీకృతంగా ఉండాలి. అంటే ఉష్ణగతిక శాస్త్రీయ నిబంధన ప్రకారం చర్య గిబ్స్ శక్తి మార్పు ∆G రుణ విలువ ఉండాలి.

అంటే గిబ్స్ శక్తి తగ్గాలి. ∆G = ∆H – T∆S సమీకరణం ఆధారంగా ∆H కు అత్యధిక రుణ విలువ, -T∆S కు ధన విలువ ఉన్నట్లైతేనే ∆G అధిక రుణ విలువలో ఉండగలుగుతుంది. అధిశోషణ ప్రక్రియ అయత్నీకృత చర్య కాబట్టి పైన పేర్కొన్న రెండు కారణాంశాలు కలిసి ∆G కు రుణ విలువను సమకూరుస్తాయి. అధిశోషణం ప్రక్రియ పురోగమించిన కొద్దీ AH రుణ పరిమాణం తగ్గుతూ పోతుంది. చివరకు ∆H రుణ విలువ T∆S ధన విలువ సమానం అవుతాయి కాబట్టి ∆G విలువ “సున్నా” అవుతుంది. ఈ స్థితి వల్ల సమతాస్థితి ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 2.
అధిశోషణం రకాలు ఏమిటి? ఈ భిన్న రకాల అధిశోషణాల అభిలాక్షణిక ధర్మాలలో భేదాలను నాలుగింటిని తెలపండి. [AP & TS. Mar.’15]
జవాబు:
అధిశోషణం రెండు రకాలు.
1) భౌతిక అధిశోషణం (ఫిజి సార్షన్)
2) రసాయన అధిశోషణం (కెమి సార్షన్)

భౌతిక, రసాయన అధిశోషణాలను తులనం చేయడం :

ప్రశ్న 3.
క్రింది పదాలను గురించి నీవు ఏమి తెలుసుకున్నావు?
(ఎ) అధిశోషణం (బి) అభిశోషణం (సి) అధిశోషితం, అధిశోషకం
జవాబు:
(ఎ) అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా :
i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

(బి) అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ని ‘అబిశోషణం’ అంటారు.
ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.
ఉదా : i) నీటిలో ముంచిన ‘స్పాంజ్’ నీటిని అభిశోషించుకుంటుంది.
ii) రంగు సిరాలో ఉంచిన సుద్దముక్క సిరాను అభిశోషించుకుంటుంది.

(సి) (i) అధిశోషితం :
ఒక పదార్థ ఉపరితలంపై సాంద్రీకృతం అయిన అణువును అధిశోషితం అంటారు.

(ii) అధిశోషకం :
ఏ పదార్థం ఉపరితలంపై అధిశోషణ ప్రక్రియ జరుగునో దానిని అధిశోషకం అంటారు.

ప్రశ్న 4.
ఘనపదార్థాల ఉపరితలాలపై వాయువుల అధిశోషణం సాధారణంగా ఎంట్రోపి తగ్గుదలతో జరుగుతుంది. అయితే అది అయత్నీకృత చర్యగానే ఉంటుంది. వివరించండి.
జవాబు:
అధిశోషణానికి సంబంధించిన వేరొక ముఖ్య అంశం అధిశోషణోష్ణం. అధిశోషణం ప్రక్రియలో అధిశోషకం ఉపరితలంపై ఉండే అవశేష బలాల సంఖ్య తగ్గుతుంది. అంటే ఉపరితల శక్తి తగ్గుతుంది. ఇలా తగ్గిన శక్తి ఉష్ణరూపంలో వెలువడుతుంది. కాబట్టి అధిశోషణ ప్రక్రియ ప్రధానంగా ఉష్ణమోచక చర్యగానే ఉంటుంది. అంటే అధిశోషణం ∆H విలువ రుణ విలువలో ఉంటుంది. అధిశోషణం ప్రక్రియ ఎంథాల్పీ తగ్గుదలను, ఎంట్రోపీ తగ్గుదలను కూడా ప్రదర్శించే చర్యగానే ఉంటుంది. నిర్దేశిత ఉష్ణోగ్రత, పీడనాల వద్ద ఒక చర్య అయత్నీకృతంగా ఉండాలి.

అంటే ఉష్ణగతిక శాస్త్రీయ నిబంధన ప్రకారం చర్య గిబ్స్ శక్తి మార్పు ∆G రుణ విలువ ఉండాలి. అంటే గిబ్స్ శక్తి తగ్గాలి. ∆G = ∆H – T∆S సమీకరణం ఆధారంగా ∆H కు అత్యధిక రుణ విలువ, -T∆S కు ధన విలువ ఉన్నట్లైతేనే ∆G అధిక రుణ విలువలో ఉండగలుగుతుంది. అధిశోషణ ప్రక్రియ అయత్నీకృత చర్య కాబట్టి పైన పేర్కొన్న రెండు కారణాంశాలు కలిసి ∆G కు రుణ విలువను సమకూరుస్తాయి. అధిశోషణం ప్రక్రియ పురోగమించిన కొద్దీ ∆H రుణ పరిమాణం తగ్గుతూ పోతుంది. చివరకు ∆H రుణ విలువ T∆S ధన విలువ సమానం అవుతాయి కాబట్టి ∆G విలువ “సున్నా” అవుతుంది. ఈ స్థితి వల్ల సమతాస్థితి ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 5.
ఫ్రాయిండ్లిష్ సమోష్ణరేఖ సమీకరణంలో k, n ల విలువలను ఎలా లెక్కిస్తారు?
జవాబు:

ప్రశ్న 6.
క్రింది వాటిపై అధిశోషణం పరిమాణం ఏ విధంగా ఆధారపడి ఉంది?
(ఎ) ఏకాంక ద్రవ్యరాశి గల అధిశోషకం ఉపరితల వైశాల్యం పెరుగుదల
(బి) వ్యవస్థ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల
(సి) వాయువు పీడనం పెరుగుదల
జవాబు:
(ఎ) ఏకాంక ద్రవ్యరాశి గల అధిశోషకం ఉపరితల వైశాల్యం పెరుగుదల వలన అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగును.
(బి) వ్యవస్థ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల వలన అధిశోషణం పరిమాణం తగ్గును.
(సి) వాయువు పీడనం పెరుగుదల వలన అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగును.

ప్రశ్న 7.
ఉత్ప్రేరణం అంటే ఏమిటి? ఉత్ప్రేరణాన్ని ఎలా వర్గీకరిస్తాం? ప్రతీ రకానికి ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వండి. [AP. Mar.’16]
జవాబు:
ఉత్ప్రేరకం మరియు ఉత్ప్రేరణం :
రసాయన చర్యలో తాను వినియోగం చెందకుండా చర్యా వేగాన్ని పెంచే చర్యకు కలిపిన ఇతర పదార్థమే ఉత్ప్రేరకం (catalyst).

చర్యా మిశ్రమానికి బాహ్య పదార్థాన్ని కలిపి, చర్యా వేగాన్ని పెంచే ప్రక్రియను ఉత్ప్రేరణ (catalysis) అంటారు.

ఉత్ప్రేరణ వర్గీకరణ :
ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాల భౌతిక స్థితుల (ప్రావస్థల) ఆధారంగా ఉత్ప్రేరణాన్ని రెండు రకాలుగా వర్గీకరించారు. అవి :

ఎ) సజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు ఒకే భౌతిక ప్రావస్థలో ఉంటే దాన్ని సజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

క్రియాజనకాలైన ఎస్టర్, H₂O లు మరియు ఉత్ప్రేరకమైన ఆమ్లము ఒకే ప్రావస్థలో (ద్రవం) ఉన్నాయి.

బి) విజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు భిన్న భౌతిక ప్రావస్థలలో ఉంటే దాన్ని విజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

ఈ చర్యలో క్రియాజనకాలైన SO₂, O₂ లు వాయువులు కాగా ఉత్ప్రేరకం ‘Pt’ ఘన రూపంలో ఉంటుంది.

ప్రశ్న 8.
విజాతి ఉత్ప్రేరణానికి సంబంధించిన అధిశోషణ సిద్ధాంతం చర్యా విధానాన్ని చర్చించండి.
జవాబు:
అధిశోషణ సిద్ధాంతం విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్య విధానం వివరించినది.
చర్యా విధానం :
(i) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం వద్దకు క్రియాజనకాల వ్యాపనం.

(ii) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై క్రియాజనకాలు అధిశోషణం చెందడం.

(iii) మధ్యస్థ పదార్థం ఏర్పడటం ద్వారా ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై రసాయన చర్య జరగడం.

(iv) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం నుండి క్రియాజన్యాలు విశోషణం చెందడం ఫలితంగా తిరిగి మరికొంతమేర రసాయన చర్య జరగడానికి శుద్ధ ఉపరితలాన్ని సమకూర్చడం.

(v) ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలం నుండి చర్యా క్రియాజన్యాలు వ్యాపనం చెందటం.

ప్రశ్న 9.
జియోలైట్లు జరిపే ఉత్ప్రేరణానికి సంబంధించిన కొన్ని లక్షణాలను చర్చించండి.
జవాబు:
జియోలైట్లు ప్రదర్శించే ఆకార ఆధారిత వరణాత్మకత :
ఉత్ప్రేరకంపై చోటు చేసుకొని ఉండే రంధ్రాల పరిమాణం ఆధారం గాను, క్రియాజనకాల క్రియాజన్యాల అణువుల సాపేక్ష పరిమాణాల ఆధారంగాను జరిగే ఉత్ప్రేరక చర్యను ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరణం అంటారు. జియోలైట్లకు తేనెపట్టు ఆకారంలోగల నిర్మాణం ఉండటం కారణంగా అవి ఆకార ఆధారిత వరణాత్మక ఉత్ప్రేరకాలుగా పని చేస్తాయి. సూక్ష్మరంధ్రాలు గల సచ్ఛిద్ర అల్యూమినోసిలికేట్లు జియోలైట్లు. ఇవి కొన్ని సిలికాన్ పరమాణువులు, అల్యూమినియమ్ పరమాణువులతో ప్రతిక్షేపితమై Al-O-Si త్రిమితీయ యూనిట్లు గల నిర్మాణంలో గల సిలికేట్లు. జియోలైట్లపై జరిగే చర్యలు క్రియాజనక, క్రియాజన్య అణువుల సైజు, ఆకారాల పైనా, జియోలైట్లలోని ఛిద్రాలు, డొల్లల ఆకారాల పైన ఆధారపడి ఉంటాయి. జియోలైట్లు ప్రకృతిలో లభ్యం అవుతాయి. కొన్నింటిని ఉత్ప్రేరక వరణాత్మకతను పొందే విధంగా సంశ్లేషిస్తున్నారు.

హైడ్రోకార్బన్ల విభంజనాన్ని, సదృశకరణాన్ని సాధించడానికి పెట్రోరసాయన పరిశ్రమలలో జియోలైట్లను విరివిగా ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగిస్తున్నారు. పెట్రోలియమ్ పరిశ్రమలో ఉపయోగించే ఒక ముఖ్యమైన జియోలైట్ ఉత్ప్రేరకం ZSM – 5. ఇది ఆల్కహాల్లను అనార్థీకరణ చర్యకు గురిచేసి గాసోలిన్లుగా (పెట్రోల్) పిలిచే హైడ్రోకార్బన్ల మిశ్రమంగా మారుస్తుంది.

ప్రశ్న 10.
సరైన పటం సహాయంతో ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణ చర్యా విధానాన్ని క్లుప్తంగా వివరించండి.
జవాబు:

ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరిత చర్యా విధానం చర్య
ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరిత చర్యలు రెండు అంచెలలో జరుగును.

అంచె – 1 : ఎంజైమ్లో క్రియాజనకం బంధితమై ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం (ES*) ఏర్పడుతుంది.
E + S → ES*

అంచె – 2 : ఈ ఉత్తేజిత సంక్లిష్టం క్రియాజన్యాలుగా వియోగం చెందుట.
ES* → E + P

ప్రశ్న 11.
ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ క్రియాశీలతను ప్రభావితం చేసే అంశాలను చర్చించండి.
జవాబు:
ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ క్రియాశీలతను ప్రభావితం చేసే అంశాలు :
అధిక చర్యాశీలత లేదా సామర్థ్యం, అధిక వరణాత్మక ధర్మం ఉండటం అనేది ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణం ప్రత్యేకత. ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరకాలు కింది అభిలాక్షణిక ధర్మాలను ప్రదర్శిస్తాయి.
(i) అత్యధిక ఉత్ప్రేరణ సామర్థ్యం :
ఒక ఎంజైమ్ అణువు సుమారు ఒక మిలియన్ క్రియాజనక అణువులను ఒక నిమిషంలో పరివర్తన చర్యలకు గురిచేస్తుంది.

(ii) అత్యధిక వరణాత్మక గుణం :
ప్రతీ చర్యకు ఒక ప్రత్యేక ఎంజైమ్ ఉంటుంది. అంటే ఒక ఉత్ప్రేరకం, ఒక రకం, చర్యనే ఉత్ప్రేరణం చేస్తుంది. ఉదాహరణకు యూరియేజ్ ఎంజైమ్ యూరియా జలవిశ్లేషణ చర్యను మాత్రమే ఉత్ప్రేరణం చేస్తుంది. ఏ ఇతర ఎమైడ్ జలవిశ్లేషణ చర్యను ఉత్ప్రేరణం చెయ్యదు.

(iii) యుక్తతమ (optimum) ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాత్రమే అధిక చర్యాశీలతను ప్రదర్శించడం :
యుక్తతమ ఉష్ణోగ్రత అనే ప్రత్యేక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎంజైమ్ చర్యరేటు గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. ఈ యుక్తతమ ఉష్ణోగ్రతకు రెండువైపులా గల ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఎంజైమ్ క్రియాశీలత తగ్గుతుంది. ఎంజైమ్ క్రియాశీలతకు అనువైన ఉష్ణోగ్రత వ్యాప్తి 298 – 310 Kగా ఉంటుంది. మానవ శరీర ఉష్ణోగ్రత 310 K ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు అనువుగా ఉంటుంది.

(iv) యుక్తతమ pH వద్ద అత్యధిక చర్యాశీలతను ప్రదర్శించడం :
యుక్తతమ pH అనే ఒక ప్రత్యేక pH విలువ వద్ద మాత్రమే ఎంజైమ్ ఉత్ప్రేరక చర్యరేటు గరిష్ఠంగా ఉంటుంది. ఇది 5 – 7 pH ల మధ్య ఉంటుంది.

(v) ఉత్తేజకాలు, కో-ఎంజైమ్ల సమక్షంలో క్రియాశీలత పెరుగుదల :
కో-ఎంజైమ్లు అనే కొన్ని ఇతర పదార్థాల సమక్షంలో ఎంజైమ్ క్రియాశీలత పెరుగుతుంది. ఒక ఎంజైమ్తో సహా కొద్ది పరిమాణంలో ప్రోటీన్ కాని వేరొక పదార్థం (విటమిన్) కూడా ఉన్నట్లైతే, ఎంజైమ్ క్రియాశీలత గణనీయంగా పెరుగుతుంది.

Na⁺, Mn²⁺, Co²⁺, Cu²⁺ లాంటి లోహ అయాన్లు సాధారణంగా ఉత్తేజకాలుగా ఉంటాయి. ఈ లోహ అయాన్లు, ఎంజైమ్ అణువులతో బలహీనంగా బంధితమై, ఎంజైమ్ల క్రియాశీలతను పెంచుతాయి. సోడియమ్ క్లోరైడ్ అంటే Nat అయాన్ల ‘సమక్షంలో ఎమైలేజ్ క్రియాశీలత పెరుగుతుంది.

(vi) నిరోధకాలు, విషపదార్థాల ప్రభావం :
సాధారణ ఉత్ప్రేరకాల మాదిరిగానే ఇతర పదార్థాల సమక్షంలో ఎంజైమ్లు కూడా నిరోధకాలు లేదా విషపదార్థాలుగా పనిచేస్తాయి. ఎంజైమ్ ఉపరితలంపై చోటుచేసుకొని ఉండే క్రియాశీలత గల గ్రూపుతో ఈ నిరోధకాలు లేదా విషపదార్థాలు చర్యలో పాల్గొని ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ క్రియాశీలతను తగ్గించడం లేదా పూర్తిగా నాశనం చేయడం చేస్తాయి. మన శరీరంలో చాలా ఔషధాలు ఎంజైమ్ నిరోధకాలుగా పనిచేసి వ్యాధిని నయం చేస్తాయి.

ప్రశ్న 12.
ఎంజైమ్ల ఉత్ప్రేరణ చర్యలు ఆరింటిని తెలపండి.
జవాబు:
చక్కెర విలోమ చర్య :

ప్రశ్న 13.
ఉత్ప్రేరకాల క్రియాశీలత, వరణాత్మకత అంటే ఏమిటి?
జవాబు:
క్రియాశీలత :

• ఉత్ప్రేరకం ఒక చర్యరేటు పెంచే సామర్థ్యం తెలిపేదే క్రియాశీలత.
• ఉత్ప్రేరకం క్రియాశీలత రసాయన అధిశోషణ బలంపై ఆధారపడును.
• ఉత్ప్రేరకం ఉపరితలంపై క్రియాజనకాలు బలంగా అధిశోషణం చెందినట్లైతేనే అవి క్రియాశీలతను ప్రదర్శిస్తాయి.
• ఆవర్తన పట్టికలో 5-11 గ్రూపు వరకు హైడ్రోజనీకరణ చర్యలో లోహాలకు ఉత్ప్రేరకం క్రియాశీలత క్రమంగా పెరుగుతుంది. 7-9 గ్రూపులకు ఈ క్రియాశీలత గరిష్టంగా ఉంటుంది.
  

వరణాత్మకత :
ఒక రసాయన చర్యలో పాల్గొనే క్రియాజనకాలు ఆశించిన భిన్న క్రియాజన్యాలను ఏర్పరచే విధంగా చర్యను దిశాత్మకంగా చేయుటను వరణాత్మకత అంటారు.
ఈ క్రింది చర్యల ద్వారా విజాతి ఉత్ప్రేరణ వరణాత్మకత గురించి తెలుస్తుంది.

H₂ మరియు CO లలో మొదలయి విభిన్న ఉత్ప్రేరకాల సమక్షంలో విభిన్న ఉత్పన్నాము ఏర్పడతాయి.
ఉత్ప్రేరక ప్రభావం సహజంగా వరణాత్మకమైనది.


ఉత్ప్రేరక ప్రభావం సహజంగా వరణాత్మకమైనది.

దీనినిబట్టి ఒక ఉత్ప్రేరకం చర్య బలమైన వరణాత్మక స్వభావాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 14.
అనుఘకాల భౌతిక స్థితుల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు?
జవాబు:
అనుఘటనాల భౌతిక స్థితుల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఈ క్రింది విధంగా వర్గీకరించారు.

ప్రశ్న 15.
విక్షేపణ యానకం పరంగా కొల్లాయిడ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు?
జవాబు:
విక్షేపణ యానకం ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఈ క్రింది విధంగా వర్గీకరించారు.

• విక్షేపణ యానకం గాలి (వాయువు) అయితే వాటిని ‘ఏరోసాల్లు అంటారు. ఉదా : పొగ.
• విక్షేపణ యానకం నీరు అయితే వాటిని హైడ్రోసాల్లు అంటారు. ఉదా : స్టార్చ్
• విక్షేపణ యానకం ఆల్కహాల్ అయితే వాటిని ఆల్కసాల్లు అంటారు.

ప్రశ్న 16.
విక్షిప్త ప్రావస్థ, విక్షేపణ యానకం వీటి మధ్య గల అన్యోన్య చర్యల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను ఎలా వర్గీకరిస్తారు?
జవాబు:
విక్షిప్త ప్రావస్థ(ద్రావితం) కణ పరిమాణం 1mµ – lµ వరకు ఉండే ద్విగుణాత్మక విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

కొల్లాయిడ్ల వర్గీకరణ :
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం మధ్యగల సంబంధం ఆధారంగా వర్గీకరణ జరిగింది.

ఎ) లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ ప్రియ కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షేపక యానకంకూ,, విక్షిప్త ప్రావస్థకీ మధ్య ఎక్కువ ఆపేక్ష ఉంటుంది.
ఉదా : స్టార్చ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫిలిక్.

బి) లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ విరోధి కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థకూ, విక్షేపక యానకానికీ మధ్య ఆపేక్ష ఉండదు.
ఉదా : గోల్డ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫోబిక్..

ప్రశ్న 17.
కొల్లాయిడ్సాల్, జెల్, ఎమల్షన్, ఫోమ్ వీటి మధ్య గల భేదాలను తెలపండి.
జవాబు:

ప్రశ్న 18.
లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ సాల్లు అంటే ఏమిటి? స్థిరత్వం, ఉత్రమణీయత ఆధారంగా పై రెండు పదాలను పోల్చండి.
జవాబు:
విక్షిప్త ప్రావస్థ(ద్రావితం) కణ పరిమాణం 1mµ – 1µ వరకు ఉండే ద్విగుణాత్మక విజాతి వ్యవస్థను కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

కొల్లాయిడ్ల వర్గీకరణ :
విక్షిప్త ప్రావస్థ మరియు విక్షేపక యానకం మధ్యగల సంబంధం ఆధారంగా వర్గీకరణ జరిగింది.

ఎ) లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ ప్రియ కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షేపక యానకంకూ, విక్షిప్త ప్రావస్థకీ మధ్య ఎక్కువ ఆపేక్ష ఉంటుంది.
ఉదా : స్టార్చ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫిలిక్.

బి) లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్లు (ద్రవ విరోధి కొల్లాయిడ్లు) :
వీటిలో విక్షిప్త ప్రావస్థకూ, విక్షేపక యానకానికీ మధ్య ఆపేక్ష ఉండదు.
ఉదా : గోల్డ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం లయోఫోబిక్.

• అయోఫిలిక్ సాల్లు ఉత్రమణీయమైనవి. ఇవి స్కందనం జరుగవు. స్థిరంగా ఉంటాయి.
• లయోఫోబిక్ సాల్లు అనుత్రమణీయమైనవి. వీటికి విద్యుద్విశ్లేష్యాలను కలిపినపుడు అస్థిరంగామారి స్కంధనం జరుగుతాయి. వీటిని స్థిరంగా మర్చుటకు లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లను కలుపవలెను.

ప్రశ్న 19.
లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ భాగాలు గల అణువులు ఉన్న పదార్థం పేరు వ్రాయండి. దైనందిన జీవితంలో దాని ఉపయోగమేమిటి?
జవాబు:

• సముచ్ఛయం చెందిన కొల్లాయిడ్లు (లేదా) మిసెల్లు లయోఫిలిక్, లయోఫోబిక్ భాగాలు కలవి.
• సబ్బులు, సంశ్లేషక డిటర్జెంట్లు ఉదాహరణలు.
• సబ్బులు మురికిని తొలగించే ప్రక్రియలో సబ్బు అణువులు మిసెల్ను మురికి బిందువు వద్ద ఏర్పరుస్తారు.

ప్రశ్న 20.
పటం సహాయంతో కొల్లాయిడ్లను తయారుచేసే బ్రెడిగ్ విద్యుత్ చాప పద్ధతిని వర్ణించండి.
జవాబు:

బ్రెడిగ్ విద్యుత్చాప పద్ధతి :
ఈ పద్ధతిలో విక్షేపణం (dispersion), సాంద్రీకరణం (condensation) రెండు ప్రక్రియలు ఇమిడి ఉన్నాయి. గోల్డ్, సిల్వర్, ప్లాటినమ్ మొదలైన లోహ కొల్లాయిడ్ సాల్లలను ఈ పద్ధతిలో తయారుచేస్తారు. ఈ పద్ధతిలో విక్షేపణ యానకంలో ముంచి ఉంచిన లోహ ఎలక్ట్రోడ్ల మధ్య విద్యుత్ చాపాన్ని అనువర్తిస్తారు. ఈ పద్ధతిలో అత్యధిక పరిమాణంలో వెలువడిన ఉష్ణం లోహబాష్పాలను ఏర్పరుస్తుంది. ఈ బాష్పాలు సాంద్రీకరణం చెంది కొల్లాయిడ్ల పరిమాణంలో కణాలను ఏర్పరుస్తాయి.

ప్రశ్న 21.
రసాయన పద్ధతులలో కొల్లాయిడ్లను తయారు చేసే నాలుగు పద్ధతులను రసాయన సమీకరణాలతో సహా తెలపండి.
జవాబు:
రసాయన పద్ధతులు :
క్రియాజన్య జాతులను ఏర్పరచే ద్వంద్వ వియోగం, ఆక్సీకరణం, క్షయకరణం, జలవిశ్లేషణం మొదలైన రసాయన చర్యల ఆధారంగా కొల్లాయిడ్లను తయారుచేస్తారు. క్రియాజన్య జాతులు సముచ్ఛయం చెంది, సాల్లను ఏర్పరుస్తాయి.

ప్రశ్న 22.
కొల్లాయిడ్ల శుద్ధి ప్రక్రియను పటం సహాయంతో డయాలిసిస్ దృగ్విషయం లేదా ఘటన ద్వారా వివరించండి.
జవాబు:
డయాలిసిస్ :
ఇది అనువైన పటలం లేదా పొరను ఉపయోగించి కరిగే (ద్రావణీయ) స్థితిలో ఉండే పదార్థాలను కొల్లాయిడ్ ద్రావణం నుంచి తొలగించే ప్రక్రియ. నిజ ద్రావణంలో ఉండే అయాన్లు, లఘు అణువులు జంతుపటలం (బ్లాడర్) లేదా పార్చిమెంట్ కాగితం లేదా సెల్లోఫేస్ రేకు ద్వారా పోగల్గుతాయి. కాని కొల్లాయిడ్ కణాలు వీటిగుండా పోలేవు కాబట్టి ఈ పొరలను ఉపయోగించి డయాలిసిస్ అంటారు. కొల్లాయిడ్ ద్రావణంతో నింపిన అనువైన పటలంతో పాత్రలో ముంచి ఉంచుతారు. అణువులు అయాన్లు పటలం ద్వారా వ్యాపనం చెంది పాత్రలోని నీటిలోకి పోతాయి. సంచిలో శుద్ధ కొల్లాయిడ్ ద్రావణం మిగిలిఉంటుంది.

ప్రశ్న 23.
రేఖాపటం సహాయంతో మిసెల్ ఏర్పడటాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
మిసెల్ ఏర్పడే విధానం :
సబ్బు ద్రావణాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకొందాం. భార కొవ్వు ఆమ్లాల సోడియమ్ లేదా పొటాషియమ్ లవణాన్ని సబ్బు అంటాం. దీనిని RCOO^–Na⁺ (సోడియమ్ స్టియరేట్ CH₃(CH₂)₁₆COO^–Na⁺ అంటారు. ఇది చాలా బార్ సబ్బులలో ప్రధాన అనుఘటకంగా ఉంది). దీనిని నీటిలో కరిగిస్తే ఇది RCOO^– గాను, Na⁺ గాను వియోజనం చెందుతుంది. RCOO^– అయాన్ రెండు భాగాలు ఉన్నాయి. ఇవి పొడవైన హైడ్రోకార్బన్ గొలుసు R (దీనిని అధ్రువ భాగం లేదా ‘తోక’ అంటారు). ఇది హైడ్రోఫోబిక్ (నీటిని వికర్షించే భాగం), COO^– ధ్రువ భాగం (ధ్రువ అయానిక లేదా ‘తల’ భాగం) ఇది హైడ్రోఫిలిక్ (నీటిని ఆకర్షించే భాగం).

ఉపరితలంపై ఉండే RCOO^– అయాన్లు COO^– గ్రూపులు నీటిలోను హైడ్రోకార్బన్ గొలుసు (R) నీటికి దూరంగా ఉపరితలం వద్ద ఉంటాయి. అయితే సందిగ్ధ మిసెల్ గాఢత (CMC) వద్ద COOT అయాన్లు, ద్రావణం లోపలికి లాగబడతాయి. ఈ పరిస్థితులలో అవి సముచ్ఛయం చెంది గోళాకారంలోకి మారతాయి. హైడ్రోకార్బన్ గొలుసులు గోళం కేంద్రకం వైపుగా చొచ్చుకొని ఉంటాయి. COO^– గ్రూపులు గోళం ఉపరితలంపై ఊర్ధ్వభాగం వైపుగా చోటుచేసుకొని ఉంటాయి. ఈ విధంగా ఏర్పడిన సముచ్ఛయాన్ని అయానిక్ మిసైల్ అంటారు. ఈ అణుపులలో సుమారు 100 సాధారణ అణువులు ఉంటాయి. ఇదే విధంగా సోడియమ్ లారిల్ సల్ఫేట్ CH₃(CH₂)₁₁SO^–₄Na⁺ వంటి డిటర్జెంట్లలో -SO^–₄ పోలార్ గ్రూపుగా పొడవైన హైడ్రోకార్బన్ గొలుసుతో కూడా ఉంటుంది. కాబట్టి వీటి విషయంలో కూడా మిసెల్ ఏర్పాటు విధానం సబ్బులలో మాదిరి గానే ఉంటుంది.

ప్రశ్న 24.
ఎమల్సిఫికేషన్, మిసెల్ ఏర్పాటు వీటి ద్వారా సబ్బు జరిపే శుద్ధి ప్రక్రియ ఉంది. దీనిని గురించి తెలపండి.
జవాబు:
మురికి గుడ్డలపై ఉండే గ్రీజు, మురికి మొదలైన పదార్థాలు నీటిలో కరిగి మిసెల్ను ఏర్పరచటం అనే అంశం మీద ఈ శుభ్రపరిచే ప్రక్రియ ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియను గ్రీజు ఎమల్సిఫికేషన్ చర్య అంటారు. పొడుగాటి గొలుసులున్న. ఉన్నత ఫాటీ ఆమ్లం సోడియం లవణాలను సబ్బు అంటారు. సబ్బులోని ఆనయాన్లకూ, నీటికీ మధ్య ఉన్న బంధక బలం ఆధారంగానే ఈ శుభ్రపరచే ప్రక్రియ ఆధారపడి ఉంటుంది.

సబ్బు హైడ్రోకార్బన్ భాగం గ్రీజులో కరగడం మురికిని తొలగించే ప్రక్రియ సబ్బు ఆనయాన్లు సులభంగా మిసెల్లను ఏర్పరుస్తాయి. హైడ్రోకార్బన్ భాగాలు మిసెల్ అంతర్భాగంలోనికి చొచ్చుకుని పోతాయి. -COO^– అయాన్లు మిసెల్ ఉపరీతలంపై చోటు చేసుకుంటాయి. ద్రవ హైడ్రో కార్బన్ గా ప్రవర్తించే గ్రీజు లేదా మురికి మిసెల్లోకి పోతుంది. సబ్బు ఆనయాన్ తోక భాగాలు గ్రీజులోకి చొచ్చుకుని ఉంటాయి. ధ్రువ సమూహాలు గ్రీజు ఉపరితలం నుంచి ‘వెలుపలికి చొచ్చుకునిపోయి మిసెల్ చుట్టు ఒక ధ్రువ స్వభావం ఉన్న పొరను ఏర్పరుస్తాయి. ‘ఎమల్సిఫికేషన్. చెందిన గ్రీజు మరకలను సబ్బు ద్రావణంతో తొలగించడం అవుతుంది.

ప్రశ్న 25.
బ్రౌనియన్ చలనం ఘటనను వివరించి, ఈ ఘటనానికి గల కారణాలను తెలపండి.
జవాబు:
బ్రౌనియన్ చలనం :
“కొల్లాయిడ్ కణాలు, విక్షేపణ యానకంలో నిరంతరం వేగంగా మరియు అస్తవ్యస్తంగా చలించడాన్ని “బ్రౌనియన్ చలనం” అంటారు. ఇది ఒక గతిజ ధర్మము.
ఈ దృగ్విషయాన్ని “జిగ్మండీ” అను శాస్త్రవేత్త కనుగొన్నాడు.

కారణము :
విక్షేపణ యానక అణువులకు, కొల్లాయిడ్ కణాలకు మధ్య తుల్యము కాని అభిఘాతాల కారణంగా బ్రౌనియన్ చలనం ఉంటుంది.

ప్రశ్న 26.
నాలుగు ధనావేశ కొల్లాయిడ్లను పేర్కొనండి.
జవాబు:
ధనావేశం గల కొల్లాయిడ్లు ఈ క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.

• హైడ్రేటెడ్ లోహ ఆక్సైడ్ సాల్లు. ఉదా : Al₂O₃.XH₂O, CrO₃.XH₂O etc.
• క్షార అద్దకాలు. ఉదా : మిథిలీన్ బ్లూసాల్
• హిమోగ్లోబిన్ (రక్తం)
• ఆక్సైడ్లు. ఉదా : TiO₂ సాల్

ప్రశ్న 27.
నాలుగు ఋణావేశ కొల్లాయిడ్లను పేర్కొనండి.
జవాబు:
ఋణావేశం గల కొల్లాయిడ్ లు ఈ క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి.

• లోహసాల్లు. ఉదా : AU – సాల్.
• ఆమ్ల అద్దకాలు. ఉదా : ఇమోసిన్ సాల్.
• లోహ సల్ఫైడ్లు సాల్లు. ఉదా : ArS₃, CdS సాల్లు.
• స్టార్చ్, గమ్ (జిగురులు) సాల్లు.

ప్రశ్న 28.
హెల్మ్ హోల్డ్జ్. పటల ద్వయం, జీటా పొటెన్షియల్ పదాలను వివరించండి. కొల్లాయిడ్ ద్రావణాలలో వీటి ప్రాముఖ్యం ఏమిటి?
జవాబు:
హెల్మ్ హోల్టేజ్ పటల ద్వయం :
కొల్లాయిడ్ కణం చుట్టూ విరుద్ధ ఆవేశాలు గల రెండు పటలాల సంయుగ్మాన్ని హెల్మ్ హోల్టేజ్ పటల ద్వయం అంటారు.

జీటా పొటెన్షియల్ :
విరుద్ధ ఆవేశాలు గల స్థిర పటలం, విసరిత పటలం మధ్యగల పొటెన్షియల్ బేధాన్ని విద్యుత్ గతిక ప్రొటెన్షియల్ (లేదా) జీటా పొటెన్షియల్ అంటారు. ఇది ధన లేదా ఋణ విలువలో ఉంటుంది.

పై దృగ్విషయముల నుండి కొల్లాయిడ్లలో ఘనరూప కణాలు ఒక రకమైన ఆవేశాన్ని కలిగిఉంటే ద్రవ యానకంలోని కణాలు వ్యతిరేక ఆవేశం కలిగిఉంటాయి అని తెలుస్తుంది.

ప్రశ్న 29.
ఎలక్ట్రోఫోరిసిస్ ఘటనను పటం సహాయంతో వివరించండి.
జవాబు:
ఎలక్ట్రోఫోరిసిస్ (లేదా) విద్యుదావేశిత కణ చలనం :
కొల్లాయిడ్ కణానికి విద్యుదావేశం ఉంది అనే వాస్తవాన్ని విద్యుదావేశిత కణచలనం ప్రయోగం నిర్ధారించింది. కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో రెండు ప్లాటినం ఎలక్ట్రోడ్లు ముంచి ఉంచి వాటి మధ్య విద్యుత్ పొటెన్షియల్ను ఆవర్తనం చేసినట్లైతే కొల్లాయిడ్ కణాలు రెండు ఎలక్ట్రోడ్లలో ఏదోఒక దానివైపుగా ప్రయాణిస్తాయి

అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

ధనావేశిత కణాలు కాథోడ్వైపు ఋణావేసిత కణాలు ఆనోడ్వైపు చలించబడతాయి.

ప్రశ్న 30.
క్రింది పదాలను వివరించండి.
(ఎ) ఎలక్ట్రోఫారిసిస్
(బి) స్కందనం
(సి) టిండాల్ ఫలితం
జవాబు:
(ఎ) ఎలక్ట్రోఫారిసిస్ :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో రెండు ప్లాటినం ఎలక్ట్రోడ్లు ముంచి ఉంచి వాటి మధ్య విద్యుత్ పొటెన్షియల్ను ఆవర్తనం చేసినట్లైతే కొల్లాయిడ్ కణాలు రెండు ఎలక్ట్రోడ్లలో ఏదోఒక దానివైపుగా ప్రయాణిస్తాయి. అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

(బి) స్కందనం :
సాల్ కొల్లాయిడ్ కణాలు- పాత్ర అడుగు భాగానికి చేరి స్థిరపడే ప్రక్రియను సాల్స్కంధనం లేదా అవక్షేపణం లేదా ఫ్లాక్యులేషన్ అంటారు.

(సి) టిండాల్ ఫలితం :
“కాంతి, కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా ప్రయాణించినప్పుడు, కాంతి మార్గాన్ని మనం ఒక కాంతివంతమైన పుంజంగా చూడవచ్చు. ఈ దృగ్విషయాన్నే “టిండాల్ ఫలితం” అంటారు.

ఇది ఒక దృక్ ధర్మం.

కారణము :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా కాంతి ప్రసరించినప్పుడు ఆ కాంతి పెద్దసైజు కణాలు అయిన కొల్లాయిడ్ల విక్షిప్త, ప్రావస్థా కణాలలో పరిక్షేపణం చెందుతాయి.

• ఆకాశము నీలంగా ఉండటానికి టిండాల్ ప్రభావమే కారణము.
• నిజద్రావణాలు టిండాల్ ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించవు.
  

ప్రశ్న 31.
క్రింది వాటిలో కనిపించే ఘటనలను వివరించండి.
(ఎ) కొల్లాయిడ్ సాల్ గుండా కాంతిపుంజాన్ని పంపినప్పుడు
(బి) ఆర్ద్ర ఫెర్రిక్ ఆక్సైడ్కు NaCl విద్యుద్విశ్లేష్యకం కలిపినప్పుడు
(సి) కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా విద్యుత్ ప్రసారం జరిగినప్పుడు
జవాబు:
(ఎ) కొల్లాయిడాల్ గుండా కాంతిపుంజాన్ని పంపినప్పుడు టిండాల్ ఫలితం గమనించబడును.

టిండాల్ ఫలితం :
“కాంతి, కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా ప్రయాణించినప్పుడు, కాంతి మార్గాన్ని మనం ఒక కాంతివంతమైన పుంజంగా చూడవచ్చు. ఈ దృగ్విషయాన్నే “టిండాల్ ఫలితం” అంటారు.
ఇది ఒక దృక్ ధర్మం.

కారణము :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా కాంతి ప్రసరించినప్పుడు ఆ కాంతి పెద్దసైజు కణాలు అయిన కొల్లాయిడ్ల విక్షిప్త, ప్రావస్థా కణాలలో పరిక్షేపణం చెందుతాయి.

• ఆకాశము నీలంగా ఉండటానికి టిండాల్ ప్రభావమే కారణము.
• నిజద్రావణాలు టిండాల్ ప్రభావాన్ని ప్రదర్శించవు.
  

(బి) ఆర్ధ ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ కొల్లాయిడ్ ద్రావణానికి NaCI ద్రావణం కలిపితే స్కందనం జరుగుతుంది. ఇచ్చట కొల్లాయిడ్
కణాలమీది ఆవేశాలు పరస్పరం తటస్థపరచబడి అవక్షేపణం చెందుతాయి.

(సి) కొల్లాయిడ్ ద్రావణం ద్వారా విద్యుత్ ప్రసారం జరిగినపుడు ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ జరుగును.

ఎలక్ట్రోఫారిసిస్ :
కొల్లాయిడ్ ద్రావణంలో రెండు ప్లాటినం ఎలక్ట్రోడ్లు ముంచి ఉంచి వాటి మధ్య విద్యుత్ పొటెన్షియల్ను ఆవర్తనం చేసినట్లైతే కొల్లాయిడ్ కణాలు రెండు ఎలక్ట్రోడ్లలో ఏదోఒక దానివైపుగా ప్రయాణిస్తాయి. అనువర్తిత emf ప్రభావంతో కొల్లాయిడ్ కణం చలనం చెందే ప్రక్రియను విద్యుదావేశితకణ చలనం (లేదా) ఎలక్ట్రోఫోరసిస్ అంటారు.

ప్రశ్న 32.
పటం సహాయంతో కాటరెల్ పొగ అవక్షేపకరణిని వర్ణించండి.
జవాబు:
కాటరెల్ పొగ అవక్షేపకరణి :
కార్బన్, ఆర్సినిక్ సమ్మేళనాలు, ధూళి కణాలు మొదలైన ఘనస్థితిలో ఉండే కణాలు గాలిలో ఏర్పరచే కొల్లాయిడ్ ద్రావణమే పొగ, పొగగొట్టం నుంచి పొగ బయటకు వచ్చే ముందుగానే అవక్షేపకరిణి ద్వారా పంపుతారు. దీనిలో పొగ కణాల ఆవేశానికి విరుద్ధంగా ఉండే ఆవేశం గల ప్లేట్లు అమర్చి ఉంటాయి. కాబట్టి పొగలోని కణాలు వీటితో సంపర్కానికి వచ్చిన వెంటనే అవి వాటి ఆవేశాన్ని అవక్షేపణం చెందుతాయి. కాబట్టి గది నేలపై ఈ కణాలు స్థిరపడతాయి. ఈ అవక్షేపకరణిని కాటరెల్ అవక్షేపకరిణి అంటారు.

ప్రశ్న 33.
ఆర్ధ ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ సాల్న స్కందనం చేయడానికి NaCl, Na₂SO₄, Na₃PO₄ లలో ఏది అధిక ప్రభావం చూపుతుంది.? కారణం ఏమిటి?
జవాబు:
ఆర్ద్రఫెర్రిక్ క్లోరైడ్ సాల్న స్కందనం చేయడానికి NaCl, Na₂SO₄, Na₃PO₄ లలో Na₃PO₄ అధిక ప్రభావం చూపుతుంది.

• దీనిని హార్టీషూల్ట్ నియమం ద్వారా వివరించవచ్చు.
  సామాన్యంగా స్కంధన అయాన్ వేలన్సీ పెరిగిన కొలది దాని స్కంధన సామర్థ్యం పెరుగును. దీనినే హార్డీ – షూల్జ్ నియమం అంటారు.
• ఇవ్వబడిన లవణాలలోని ఆనయాన్ల స్కందన సామర్థ్య క్రమం PO₄^-3 > SO₄^-2 > ClO^–.

ప్రశ్న 34.
ఒక లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్, ఒక లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్ను ఎలా పరిరక్షిస్తుంది?
జవాబు:
లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్ను లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్కు కలుపుట ద్వారా వాటి స్కందన ఘటన నుండి పరిరక్షిస్తారు.

లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్లను పరిరక్షక కొల్లాయిడ్లు అంటారు.

లయోఫిలిక్ కొల్లాయిడ్ లయోఫోబిక్ కొల్లాయిడ్ చుట్టూ ఒక పరిరక్షక వలయాన్ని ఏర్పరచి స్కందన ప్రక్రియ జరగకుండా ఆపివేస్తుంది.

ప్రశ్న 35.
క్రిందివాటిలో కొల్లాయిడ్ల ఉపయోగం తెలపండి.
(ఎ) తాగేనీటిని శుద్ధి చేయడం
(బి) టానింగ్
(సి) ఔషధాలు
జవాబు:
(ఎ) తాగేనీటిని శుద్ధి చేయడం :
ప్రకృతి వనరుల నుంచి లభ్యం అయిన నీటిలో సామాన్యంగా మలినాలు అవలంబనం చెంది ఉంటాయి. ఈ నీటికి పటికను కలిపినట్లైతే, అవలంబిత కణాలు స్కందన ప్రక్రియకు గురి అవుతాయి. ఆ నీరు త్రాగడానికి అనువుగా ఉంటుంది.

(బి) టానింగ్ :
జంతు చర్మాలకు కొల్లాయిడ్ స్వభావం ఉంటుంది. ధనావేశం గల కణాలు గల చర్మాన్ని టానిన్లో నానబెట్టినట్లైతే టానిన్ లోని ఋణావేశ కొల్లాయిడ్ కణాలు చర్మంలోని ధనావేశ కణాలు పరస్పరం స్కందన ప్రక్రియకు గురవుతాయి. ఈ ప్రక్రియ ద్వారా చర్మం గట్టిపడుతుంది (తోలు). ఈ ప్రక్రియను టానింగ్ అంటారు. టానిన్కు బదులుగా క్రోమియమ్ను కూడా ఉపయోగిస్తారు.

(సి) ఔషధాలు :
చాలా ఔషధాలు స్వభావంలో కొల్లాయిడ్లుగానే ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు కంటి లోషన్ గా వాడే ఆర్జిరోల్ అనేది సిల్వర్సాల్. కలాజార్ అనే వ్యాధిని నయం చేయడానికి ఆంటిమొనీ కొల్లాయిడ్ వాడతారు. కొల్లాయిడల్ గోల్డ్ను కండరాంతర (intramuscular) ఇంజెక్షన్గా వాడతారు. ఉదర అస్వస్థతలకు, మిల్క్ ఆఫ్ మెగ్నీషియా అనే ఎమల్షన్ ఉపయోగిస్తారు. కొల్లాయిడ్ రూపంలో ఉండే ఔషధాలు చాలా ప్రభావితంగా ఉంటాయి. ఎందుకంటే వీటి ఉపరితల వైశాల్యం అధికంగా ఉండటం కారణంగా ఇవి సులభంగా శరీరంలో జీర్ణించుకొంటాయి.

ప్రశ్న 36.
గోల్డ్ సంఖ్యను నిర్వచించండి.
జవాబు:
గోల్డ్ సంఖ్య – నిర్వచనము :
“1 మి.లీ. 10% NaCl ద్రావణాన్ని చేర్చడం ద్వారా, 10 మి.లీ. ప్రమాణ గోల్డ్సెల్ ద్రావణం స్కందనం చెందకుండా పరిరక్షించడానికి చేర్చే అనార్థ లయోఫిలిక్సాల్ కనీస ద్రవ్యరాశి (మిల్లీగ్రాములలో).”
గోల్డ్ సంఖ్య పరిమాణం తగ్గినకొద్దీ, దాని పరిరక్షక సామర్థ్యం అధికం.

కొన్ని పరిరక్షణ కొల్లాయిడ్ల గోల్డ్ సంఖ్యలు :

ప్రశ్న 37.
ఎమల్షన్ను, ఎమల్సిఫయర్లు ఎలా స్థిరపరుస్తాయి? రెండు ఎమల్సిఫయర్లను తెలపండి.
జవాబు:
ఒక ఎమల్షన్ స్థిరంగా ఉండేందుకు దానికి చేర్చే మూడో పదార్థమే ఎమల్సీకరణ కారకము.
ఉదా : సబ్బులు – నీటిలో కిరోసిన్ ఎమల్షన్ ను స్థిరపరుస్తారు.

ఎమల్సీ కారకం విక్షిప్తం చెందిన కణాలు, విక్షేపణ యానకం కణాల మధ్య అంతర్ తల పొరగా ఏర్పడుతుంది. ఉదా : కేసీన్, సిలికా, సబ్బు.

దీర్ఘ సమాధాన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1.
అభిశోషణం, అధిశోషణం, శోషణం పదాలను వివరించండి. భిన్నరకాల అధికశోషణాలను వివరించండి.
జవాబు:
అభిశోషణం :
“ఏదైనా ఒక పదార్థపు అణువులు, ఇతర పదార్థపు ఉపరితలంపై మరియు అంతర్భాగంలో కూడా ఏకరీతిగా వ్యాప్తి చెందడాన్ని ‘అభిశోషణం’ అంటారు.

ఇది ఒక ఆయతన దృగ్విషయం.
ఉదా :
i) నీటిలో ముంచిన ‘స్పాంజ్’ నీటిని అభిశోషించుకుంటుంది.
ii) రంగు. సిరాలో ఉంచిన సుద్దముక్క సిరాను అభిశోషించుకుంటుంది.

అధిశోషణం :
“ఒక పదార్థం వేరొక ద్రవం లేదా ఘన పదార్థం ఉపరితలంపై గాఢత చెందడాన్ని ‘అధిశోషణం’ అంటారు. ఇది ఒక ఉపరితల దృగ్విషయము.
ఉదా : i) CO₂, SO₂, Cl₂ లాంటి వాయువులను ఉత్తేజిత బొగ్గు అధిశోషించుకుంటుంది.
ii) Pt లేక Ni లోహం, హైడ్రోజన్ వాయువుతో సంపర్కంలో ఉంటే ఆ వాయువును అధిశోషించుకుంటుంది.

భౌతిక అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య వాండర్వాల్ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను భౌతిక అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• వాండర్వాల్ బలాల ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో విశిష్టత కనబరచదు.
• ద్విగత- స్వభావం ఉంటుంది.
• వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సులభంగా ద్రవాలుగా మారే వాయువులు సులభంగా అధిశోషణం గురు చెందుతాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అల్పం 20 – 40 KJ మోల్^-1.
• అల్ప ఉష్ణోగ్రతలు అధిశోషణం ప్రక్రియను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలతో ఇది తగ్గుతుంది.
• దీని ఉత్తేజిత శక్తి విలువ నామమాత్రంగా ఉంటుంది.
• ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.
• అధిక పీడనాల వద్ద అధిశోషకం ఉపరితలంపై బహు పొరలు ఏర్పడతాయి.

రసాయన అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య రసాయన బలాలు (బంధాలు) లేదా వేలన్సీ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను రసాయన అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• రసాయన బంధం ఏర్పడటం ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో అత్యధిక విశిష్టతను కనబరుస్తుంది.
• అద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
• ఇది కూడా వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అధిశోషకంతో రసాయనిక చర్య జరిపే వాయువులు కెమిసారనన్ను ప్రదర్శిస్తాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అధికం (80 – 240 KJ మోల్^-1).
• అధిశోషణం అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద జరుగుతుంది. ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే ఇది కూడా పెరుగుతుంది.
• దీనికి కొన్ని సందర్భాలలో అధిక ఉత్తేజిత శక్తి అవసరమవుతుంది.
• ఇది కూడా ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనిలో కూడా ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే, అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగుతుంది.
• ఏకపొర మాత్రమే ఏర్పడుతుంది.

ప్రశ్న 2.
భౌతిక అధిశోషణం అభిలాక్షణిక లక్షణాలను చర్చించండి.
జవాబు:
భౌతిక అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య వాండర్వాల్ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను భౌతిక అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• వాండర్వాల్ బలాల ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో విశిష్టత కనబరచదు.
• ద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
• వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సులభంగా ద్రవాలుగా మారే వాయువులు సులభంగా అధిశోషణం చెందుతాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అల్పం 20 – 40 KJ మోల్^-1.
• అల్ప ఉష్ణోగ్రతలు అధిశోషణం ప్రక్రియను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలతో ఇది తగ్గుతుంది.
• దీని ఉత్తేజిత శక్తి విలువ నామమాత్రంగా ఉంటుంది.
• ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.
• అధిక పీడనాల వద్ద అధిశోషకం ఉపరితలంపై బహు పొరలు ఏర్పడతాయి.

ప్రశ్న 3.
కెమిసాల్షన్ అభిలాక్షణిక ధర్మాలను చర్చించండి.
జవాబు:
i) అధిక విశిష్టత :
కెమిసారేషన్ అత్యధిక విశిష్టతతో కూడుకొని ఉండే ప్రక్రియ. అధిశోషితం, అధిశోషకం, వీటి మధ్య రసాయన బంధం ఏర్పడే అవకాశం ఉన్నప్పుడే ఈ రకం అధిశోషణం జరుగుతుంది. ఉదాహరణకు లోహాలపై లోహ ఆక్సైడ్ల ఏర్పాటు ద్వారా ఆక్సిజన్ వాయువు అధిశోషణం చెందుతుంది. పరివర్తన లోహాలపై లోహ హైడ్రైడ్లను ఏర్పరచడం ద్వారా హైడ్రోజన్ అధిశోషణం జరుగుతుంది.

ii) అద్విగత స్వభావం :
అధిశోషణం ప్రక్రియలో ఉపరితలానికి వాయువుకు మధ్య సమ్మేళనం ఏర్పడటం కారణంగా ఈ ప్రక్రియ అద్విగతంగా ఉంటుంది. కెమిసారేషన్ ప్రక్రియ కూడా ఉష్ణమోచక చర్య. అయితే అల్ప ఉష్ణోగ్రతలవద్ద ఈ చర్య మితవేగాలతో జరుగుతుంది. దీనికి కారణం ఈ ప్రక్రియ ఉత్తేజితశక్తి అధికం. ఉష్ణోగ్రతను పెంచితే, సామాన్య రసాయన చర్యల మాదిరిగానే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది. అల్ప ఉష్ణోగ్రతలవద్ద జరిగిన ఫిజిసారేషన్ ప్రక్రియ అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కెమిసార్ధాన్గా మారుతుంది. సాధారణంగా అధిక పీడనాలు కూడా కెమిసారన్ను ప్రోత్సహిస్తాయి.

iii) ఉపరితల వైశాల్యం :
భౌతిక అధిశోషణం మాదిరిగానే కెమిసార్షన్ కూడా ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.

iv) అధిశోషణం ఎంథాల్పీ :
కెమిసారేషన్ ఎంథాల్పీ విలువ అధికం (80 – 240 kJ మోల్^-1). ఎందుకంటే దీనిలో రసాయన బంధం ఏర్పడుతుంది.

స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద పీడనం మార్పుతో అధిశోషకంపై అధిశోషణం చెందే వాయువు పరిమాణంలో కలిగే మార్పుని అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ అనే వక్రం ద్వారా వ్యక్తం చేయవచ్చు.

ప్రశ్న 4.
ఫిజిసాల్షన్, కెమిసార్షిన్ దృగ్విషయాలను లేదా ఘటనలను తులనం చేయండి. భేదపరచండి.
జవాబు:
భౌతిక అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య వాండర్ వాల్ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను భౌతిక అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

• వాండర్ వాల్ బలాల ద్వారా జరుగుతుంది.
• స్వభావంలో విశిష్టత కనబరచదు.
• ద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
• వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సులభంగా ద్రవాలుగా మారే వాయువులు సులభంగా అధిశోషణం చెందుతాయి.
• అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అల్పం 20 – 40 KJ మోల్^-1.
• అల్ప ఉష్ణోగ్రతలు అధిశోషణం ప్రక్రియను ప్రోత్సహిస్తాయి. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలతో ఇది తగ్గుతుంది.
• దీని ఉత్తేజిత శక్తి విలువ నామమాత్రంగా ఉంటుంది.
• ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే అధిశోషణం పరిమాణం కూడా పెరుగుతుంది.
• అధిక పీడనాల వద్ద అధిశోషకం ఉపరితలంపై బహు పొరలు ఏర్పడతాయి.

రసాయన అధిశోషణం :
అధిశోషణ ప్రక్రియలో అధిశోషితం, అధిశోషకం మధ్య రసాయన బలాలు (బంధాలు) లేదా వేలన్సీ బలాలు కలిగి ఉంటే ఆ అధిశోషణంను రసాయన అధిశోషణం అంటారు.

ధర్మాలు :

1. రసాయన బంధం ఏర్పడటం ద్వారా జరుగుతుంది.
2. స్వభావంలో అత్యధిక విశిష్టతను కనబరుస్తుంది.
3. అద్విగత స్వభావం ఉంటుంది.
4. ఇది కూడా వాయువు స్వభావంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అధిశోషకంతో రసాయనిక చర్య జరిపే వాయువులు కెమిసారనన్ను ప్రదర్శిస్తాయి.
5. అధిశోషణం ఎంథాల్పీ అధికం (80 – 240 KJ మోల్^-1).
6. అధిశోషణం అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద జరుగుతుంది. ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే ఇది కూడా పెరుగుతుంది.
7. దీనికి కొన్ని సందర్భాలలో అధిక ఉత్తేజిత శక్తి అవసరమవుతుంది.
8. ఇది కూడా ఉపరితల వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనిలో కూడా ఉపరితల వైశాల్యం పెరిగితే, అధిశోషణం పరిమాణం పెరుగుతుంది.

ప్రశ్న 5.
అధిశోషణం సమోష్ణరేఖ అంటే ఏమిటి? ఫ్రాయిండ్లిష్ అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ ద్వారా ఘనపదార్థాలపై వాయువుల అధిశోషణాన్ని వివరించండి.
జవాబు:
అధిశోషణ సమోష్ణగ్రతా రేఖలు :
స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏకాంక ద్రవ్యరాశిగల ఘనస్థితిలోని అధిశోషకంపై అధిశోషణం చెందే వాయువు పరిమాణానికి, వాయువు పీడనానికి మధ్యగల అనుభావిక సంబంధాన్ని తెలిపే రేఖలను అధిశోషణ సమోష్ణరేఖలు అంటారు.

ఫ్రాయిండ్లిష్ అధిశోషణ సమోష్ణరేఖ సమీకరణం

ప్రశ్న 6.
అధిశోషణం అనువర్తనాలను గురించి వివరంగా తెలపండి.
జవాబు:
(i) అధిక శూన్యస్థితిని ఏర్పరచడం :
ఒక పాత్రలో అధిక శూన్య స్థితిని పొందడానికి ఆ పాత్రలోని గాలిని నిర్వాత పంపు ‘ద్వారా తొలగిస్తారు. ఈ ప్రక్రియలో. పాత్రలో ఇంకా మిగిలి ఉన్న కొద్దిపాటి గాలిని, బొగ్గును ఉపయోగించి అధిశోషణ ప్రక్రియ ద్వారా తొలగిస్తారు.

(ii) వాయు ముసుగు (gas mask) :
బొగ్గు గనులలో పనిచేసే కార్మికులు గాలిని పీల్చుకొనేటప్పుడు గాలిలోని విషవాయువులను అధిశోషించుకోవడానికి వాడే సాధనాన్ని వాయు ముసుగు అంటారు. ఇది ఉత్తేజపరిచిన బొగ్గు లేదా ఇతర అధిశోషకాల మిశ్రమంతో నిండి ఉంటుంది.

(iii) తేమను నియంత్రణ చేయడం :
నివాస గదులలో ఉండే తేమను తొలగించి, గాలిలోని తేమను నియంత్రణ చేయడానికి సిలికాజెల్ అల్యూమినాజెల్లను అధిశోషకాలుగా ఉపయోగిస్తారు.

(iv) మలిన రంగు ద్రావణాల నుంచి రంగు మలినాలను తొలగించడం :
మలిన రంగు ద్రావణాల రంగుకు కారణమైన రంగు మలినాలను, ద్రావణాల నుంచి జాంతవ బొగ్గు ద్వారా తొలగిస్తారు.

(v) విజాతి ఉత్ప్రేరణం :
ఘనస్థితిలో ఉండే ఉత్ప్రేరకాల ఉపరితలాలపై చర్యలోని క్రియాజనకాలు అధిశోషణం చెందడం ద్వారా చర్యావేగం పెరుగుతుంది. ఘనస్థితి ఉత్ప్రేరకాల వాడకాన్ని పారిశ్రామిక ప్రాముఖ్యం ఉన్న చాలా వాయుస్థితి చర్యలలో మనం గమనిస్తాం. హేబర్ పద్ధతిలో అమోనియా సంశ్లేషణలలో ఐరన్ ను, స్పర్శ (కాంటాక్ట్) పద్ధతిలో H₂SO₄ తయారీలో V₂O₆ ను, తైలాలను హైడ్రోజనీకరణం చేసే (వనస్పతి) చర్యలలో సూక్ష్మవిభాజిత Niను ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగించే చర్యలు విజాతి ఉత్ప్రేరణ చర్యలకు ఉదాహరణలు.

(vi) జడ వాయువులను వాటి మిశ్రమం నుంచి వేరుపరచడం :
బొగ్గుపై వాయువుల అధిశోషణం సామర్థ్యం లేదా అవధి భిన్న వాయువులకు భిన్నంగా ఉంటుంది. కొబ్బరి బొగ్గుపై భిన్న జడవాయువుల అధిశోషణం అవధి భిన్న ఉష్ణోగ్రతల వద్ద భిన్నంగా ఉండటం ఆధారంగా, వ్యక్తిగత జడవాయువులను వాటి మిశ్రమం నుంచి భిన్న ఉష్ణోగ్రతల వద్ద జరిపే అధిశోషణ ప్రక్రియ ద్వారా వేరుపరుస్తారు.

(vii) వ్యాధులను నయం చేయడం :
క్రిముల ద్వారా కలిగే వ్యాధులను నయం చేయడానికి వాడే చాలా ఔషధాలు ఈ . క్రిములపై అధిశోషణం చెంది వాటి చంపుతాయి.

(viii) నురుగు ప్లవన ప్రక్రియ :
అల్ప నాణ్యత గల సల్ఫైడ్ ఖనిజాల నుంచి సిలికా లేదా ఇతర మట్టి మలినాలను పైన్ నూనెను నురుగు కారకాలను వాడి తొలగించి, ఖనిజాన్ని గాఢతపరిచే విధానంలో అధిశోషణం ప్రక్రియ చోటుచేసుకొంటుంది.

(ix) అధిశోషణ సూచికలు :
సిల్వలర్ హాలైడ్ల వంటి కొన్ని అవక్షేపాలు, వాటి ఉపరితలాలపై ఇయోసిన్, ఫ్లోరసీన్ లాంటి కొన్ని రంజనాలను అధిశోషణ చెందించుకొని, అభిలాక్షణిక రంగు మార్పును కలిగించుకుంటాయి. దీని ఆధారంగా అర్జెంటోమెట్రిక్ టైట్రేషన్లలో అంతిమ బిందువును రంజన పదార్థాల ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.

(x) క్రొమొటోగ్రాఫిక్ విశ్లేషణం :
విశ్లేషణ పద్ధతులలోను, పారిశ్రామిక పద్ధతులలోను, అధిశోషణ దృగ్విషయం ఆధారంగా రూపొందించబడిన క్రొమొటోగ్రాఫిక్ పద్ధతులను విస్తారంగా ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్న 7.
ఉత్ప్రేరణం అంటే ఏమిటి? ఉత్ప్రేరణాన్ని ఎలా వర్గీకరిస్తాం? ఉదాహరణలు ఇవ్వండి.
జవాబు:
ఉత్ప్రేరకం మరియు ఉత్ప్రేరణం :
రసాయన చర్యలో తాను వినియోగం చెందకుండా చర్యా వేగాన్ని పెంచే చర్యకు కలిపిన ఇతర పదార్థమే ఉత్ప్రేరకం (catalyst).

చర్యా మిశ్రమానికి బాహ్య పదార్థాన్ని కలిపి, చర్యా వేగాన్ని పెంచే ప్రక్రియను ఉత్ప్రేరణ (catalysis) అంటారు.

ఉత్ప్రేరణ వర్గీకరణ :
ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాల భౌతిక స్థితుల (ప్రావస్థల ఆధారంగా ఉత్ప్రేరణాన్ని రెండు. రకాలుగా వర్గీకరించారు. అవి :

ఎ) సజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు ఒకే భౌతిక ప్రావస్థలో ఉంటే దాన్ని సజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

క్రియాజనకాలైన ఎస్టర్, H₂O లు మరియు ఉత్ప్రేరకమైన ఆమ్లము ఒకే ప్రావస్థలో (ద్రవం) ఉన్నాయి.

బి) విజాతి ఉత్ప్రేరణ :
ఒక ఉత్ప్రేరక రసాయన చర్యలో ఉత్ప్రేరకం మరియు క్రియాజనకాలు భిన్న భౌతిక ప్రావస్థలలో ఉంటే దాన్ని విజాతి ఉత్ప్రేరణ అంటారు.

ఈ చర్యలో క్రియాజనకాలైన SO₂, O₂ లు వాయువులు కాగా ఉత్ప్రేరకం ‘Pt’ ఘన రూపంలో ఉంటుంది.